прил. 1. (исполненный тревоги) аймалҕаннаах, сүпсүктээх, түрбүөннээх; тревожные думы аймалҕаннаах санаалар, сүпсүктээх санаалар; 2. (вызывающий тревогу) сүпсүктээх, ытырыктатыылаах, дьиксиниилээх; тревожные слухи дьиксиниилээх сурахтар; 3. (сообщающий о тревоге) түрүбүөгэлиир; тревожный гудок түрүбүөгэлиир гудок.

даҕ. Түрбүөннээх, алдьархайдаах, эриирдээх-мускуурдаах (үксүгэр кубулуйбат эпитет састаабыгар тут-лар). ☉ Тревожный, бедственный (обычно употр. в составе постоянных эпитетов)
Салбанар эмэгэтим сайдаата, Сараһын кынатым сараадыйда. Адырҕаннаах аартыгы арыйар Аанай туомуйум буолла. П. Ойуунускай
Ааспыт араллааннаах арахсыбыт сахтар Адырҕаннаах анараа арҕастарын Алтан чуораан айахпынан Айдаарбахтаан ааһыам дуу? Далан

сыһ. Аҕа, ийэ ууһунан арахсан, аймахтыы бөлөҕүнэн хайдыһан. ☉ Разделяясь по родам, родовым связям
[Илбис кыыһыгар Өлүү хара суора:] Түрбүөннээх бөҕөҕө Түбэспиккит, хотуой, Ийэ уустаан иҥнэстэргит кэлбит. Аҕа уустаан алдьанаргыт буолбут. М. Тимофеев-Терешкин
Арай... аҕа уустаан аймахтаһан олорор алаастарыгар тиийдим. П. Тобуруокап
Былыр дьон ийэ уустаан бөлөҕүнэн олоро сылдьыбыттара биллэр. ҮөАЧҮ

даҕ., поэт. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, тревожный
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атаан-мөҥүөн дойдубун Халбас хара майдааныгар Аалсан сылдьаммын, Аһыытыттан-ньулуунуттан Амсайбыппын кэпсии олоруум эрэ! Саха нар. ыр. III
Атаан-мөҥүөн көрсүүгэ түмсүҥ, биир кэккэҕэ, — Демократия, эйэ иһин күрэстэһиигэ! А. Абаҕыыныскай
♦ Атаан-мөҥүөн ааҕыс — иирсээни, айдааны тарт. ☉ Сводить с кем-л. счеты, затевать распри, конфликтовать
Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аламай күнү аат-миҥэ былдьаһар, Атаанмөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байҕал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй

фольк. Охсуһуулаах, түрбүөннээх, иирээннээх, аймалҕаннаах (олоҥхоҕо аан дойдуну бөлөһүөктүү анаарар хоһоон көһөр олугуттан). ☉ Беспокойный, тревожный, полный раздоров, борьбы (из формулы олонхо, философски живописующей древнюю эпическую страну, вселенную, мир)
Ону ааһа көрдөҕүнэ — аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх аан ийэ дойдуларын хаба ортотугар аҕыс салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Айгыр-силик Аан ийэ дайдыбытыгар Ат таппатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан эрэй бөҕөнү эрэйинэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан

туохт. дьөһ.
1. Ааһа түһүү сыһыанын утары туруоруу дэгэттээх көрдөрөр (ааттары туохт. түһүк тард. ф-гар салайар). ☉ Выражает отношение превышения с оттенком противопоставления (управляет винительным падежом притяж. склонения; соотв. более того, сверх того, помимо того, не только, но и). Кини хоһоонньутун ааһан, бэртээхэй мэлэдьиис этэ
□ Соҕуруу дойдутун ааһан, Саха сирин холкуостарыгар элэктэриитэстибэ күүһүнэн үлэлээн эрэллэр. М. Доҕордуурап
△ Арахсыспат холбоһуктарга ааттары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ В устойчивых сочетаниях управляет исходным падежом имен
Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, Бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
2. Утарыта туруоруулаах ааһа түһүү сыһыанынан салаа этиилэри, оборуоттары холбуур. ☉ Присоединяет придаточные предложения и обороты, выражая противопоставления по линии превышения
Соторутааҕыта аҕай үөрбүт-көппүт дьүһүннэрэ мэлийбитин ааһан, оннооҕор курутуйбут курдуктара. Н. Лугинов
Онон мин аҥаардас нуучча сиригэр биллэрбин ааһан, аан дойду улуу омуктарыгар биллибит киһибин. Эрилик Эристиин
[Кинилэр] төлөннөөх сүрэхтэрэ кыырыктаах кыргыһыыга уоттуу умайалларын ааһан, түрбүөннээх үлэҕэ эмиэ тиҥиргэччи тэбэллэрэ. П. Егоров
[Дарыбыанабы] Билэриҥ ааһан, аймаҕа буолбаккын дуо? М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх. ☉ Шумный. Айдааннаах кылаас
□ Саамай үгүс киһилээх, айдааннаах палаатаҕа миэстэ орпутугар оҕо сытта. Амма Аччыгыйа
[Нарыйа] атын, ити айдааннаах оҕолор курдук, кэлэктиипкэ түбэспитэ буоллун? В. Яковлев
2. Элбэх саҥалаах-иҥэлээх, этиһиилээхүөхсүүлээх. ☉ Шумный, скандальный
Айдааннаах мөккүөр кэнниттэн, Матыкыйы кытта Өксүөн иккиэйэҕин хаалар буоллулар. У. Нуолур
Бу күннэргэ нэһилиэккэ биир айдааннаах мунньах буолла. М. Доҕордуурап
74-с хоско өтөр-өтөр, били муораҕа буурҕалар түһэн ылалларын курдук, улахан айдааннаах мөккүөрдэр буолуталаан ылаллар. Н. Лугинов
3. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх, быһылааннаах. ☉ Тревожный, беспокойный
Бу күннэр олох былдьаһыытын айдааннаах күннэрэ. Эрилик Эристиин
Айдааннаах, аймалҕаннаах күннэр ааһаллар. Н. Якутскай
Айдааннаах, быһылааннаах олоҕуттан кыккыраччы аккаастанан, бу ийэлээх аҕатыгар төннөн иһэр. И. Гоголев
4. Дьарыктаах, адьынаттаах, кыыбаҕалаах. ☉ Имеющий какую-л. привычку, склонность, занимающийся каким-л. делом (обычно неблаговидным)
Силип Лааһарап дьону кытта мөккүһэр, этиһэр, үҥсэр эрэ айдааннаах киһи курдук. Амма Аччыгыйа
Оччолорго киһи үксэ түһүүттэн-тардыыттан куота сатыыр, онтукаларын-мантыкаларын кистэнэр эрэ айдааннаах буолаллара. Р. Кулаковскай
Атын кыһалҕаны билбэккэ Айанныыр эрэ айдааннаах Сөрүүн үрүйэчээн сибэкки Силигин ситэрэр аналлаах. С. Данилов

даҕ.
1. Иэдээннээх, үлүгэрдээх өлүүлээх-сүтүүлээх. ☉ Гибельный, бедственный
Бу алдьархайдаах сэриигэ төһөлөөх маннык бэйэлээхтэр эчэйэн төнүннүлэр. Н. Заболоцкай
«“Саһыл сыһыыга” сэрии буолта үс хонно. Алдьархайдаах өлөрсүү буолан эрэр», — диэн оҕонньор сэһэргээн барда. М. Доҕордуурап
Бу уһулуччу түрбүөннээх, алдьархайдаах, хаан тохтуулаах күн буолан тахсыбыта. Ф. Софронов
△ Кутталаах, дьулааннаах, сүрдээх-кэптээх. ☉ Опасный, страшный
Па, бу сэбинэн ити алдьархайдаах адьырҕаны тугу гыныаххыный?! А. Кривошапкин (тылб.)
Мин эбитим буоллар аныгы саа күүһүн-уоҕун мөлтөтүөм этэ. Алдьархайдаах алдьатыылаах саа аптамаат диэн үөдүйдэ. Ону ончу бобуохха наада. Далан
2. кэпс. Сүрдээх, наһаа, дьикти. ☉ Ужасный, бешеный; бедовый, отчаянный
Уол эбэтэ алдьархайдаах эмээхсин, айдаанынан дьахталлары аймыыр киһи буолуо. Амма Аччыгыйа
Семен Степанович дуо? Бэрт бөҕө буоллаҕа дии. Алдьархайдаах үлэһит киһи. «Кыым»
Сергеев алдьархайдаах айдааны тардыаҕа. М. Доҕордуурап
Үһүс кылаас киһитэ Үстүүн Нахов дьэ биирдэ Алдьархайдаах түлэй түүн Арай туран түүл түһүүр. Р. Баҕатаайыскай

даҕ.
1. Олус улахан тыастаах-уустаах, ньиргиэрдээх. ☉ Чрезмерно шумный, грохочущий
Киинэ дарбааннаах муусуката Кыайыы маршын ньиргиттэ. И. Эртюков
Улуу Москва Орто дойду Дарбааннаах охсор куолакала, Аан дойду Дарбааннаах набаата буолар эбит. С. Зверев
Кинини иитиллибит эбэтин дохсун дьулусхана, саа тыаһын дарбааннаах дуораана барыта үөрдэрэ. И. Данилов
2. көсп. Түрбүөннээх, аймалҕаннаах. ☉ Суматошный, тревожный, беспокойный
Дарбааннаах күннэргэ хараҥа ыыспа балаҕаннарга баайдар, эргиэнньиттэр, ойууннар быгыалаһан, өндөҥнөһөн, дугдуҥнаһан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Манчаары Баһылай маҥан ата Дарбааннаах айаҥҥа турбута. М. Ефимов
3. көсп., үгэрг. Олус омуннааһыннаах, дарбатыылаах, күүркэтиилээх. ☉ Сильно преувеличенный; чрезмерно приукрашенный (напр., о речи)
Аҕа дойду сэриитин бэтэрээннэрин кэпсээннэрэ сүрдээх судургу, туох да дарбааннаах тыла-өһө, чабыланыыта суох. Ф. Софронов
Дарбааннаах тылгынан албыннаа, Моойдоох баскын кытта атыылаа. С. Васильев
Дарбааннаах тыл бэрт дөбөҥнүк күдэн кэриэтэ көтөр даҕаны. «Чолбон»

туохт.
1. Тиийэн кэл, үүн, буол. ☉ Начинаться, наставать, наступать (о времени, событии)
Маайа ынах хомуйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
Ганнибал оһоҕу оттор: эбиэттиир уолдьаста. Н. Габышев
Власий Порфирьевич дьыалатын быһаарар уолдьаста. Н. Лугинов
2. Туохха эмэ сөп буол. ☉ Довольствоваться, удовлетворяться чем-л.
Быйылгынан бүтүөм, элбэх ынаҕы кыайан ыабат буоллум, бэйэм да сүөһүлэрбэр уолдьаһар инибин. П. Аввакумов
Сурук-сурук араас-араас. Сорох мөҕөр-этэр, сорох соҕотох уруйунан-айхалынан уолдьаһар. «ХС»
Ыттар аҥаардас уҥуоҕу тиниктииллэринэн эрэ уолдьаһарга тиийбиттэр. ПНО
3. Кимиэхэ, туохха эмэ түбэс. ☉ Попадать во что-л.; натыкаться на когочто-л.
Түрбүөннээххэ түбэстиҥ, уһуктаахха уолдьастыҥ (өс хоһ.). [Сөдүөччүйэ:] Охторуулаах олох Уодьуганыгар уолдьаһаҥҥын, Ороспуой сураҕырбыккын Ончу диэн отохтообоппун. А. Софронов
Улуу тунах ыһыахха Уолдьаспыппыт аатыгар Уопсай мустан тураммыт Ойдор ойон иһиэҕиҥ! С. Васильев