эрсэҥнээ диэнтэн холб. туһ. [Суор Удаҕан:] Мин кырыйдым быһыыта, Түүлүм-битим ыараата
Өлбүт сөҥ дьааһын өбүгэлэрим Түүлбэр-биппэр биллэннэр Эрсэҥнэһэн эрэллэр. И. Гоголев

тумарыктый диэнтэн дьаһ
туһ. Хаар түүл-бит курдук түһэр, куораты суурайар, тумарыктытар. Н. Габышев

сыһ., кэпс. Тугу саныыргын, тугу саҥараргын бэйэҥ аанньа өйдөөбөт курдук, түүл-бит курдук (сырыт). ☉ В неясном, болезненном, сумеречном состоянии (находиться)
Сергей, хайдах-хайдах тыл эппитин билигин да аанньа быһааран өйдөөбөккө, хайдах эрэ түлэс-балас хааман иһэр. В. Яковлев
Оҕом кэнники кэмҥэ тоҕо эрэ түлэс-балас тыллаһар. С. Дадаскинов
Кэнники, хапсыһыы [сэриигэ киирсии] бүппүтүн кэннэ, сынньалаҥҥар түлэс-балас санаан аһараҕын. ПДА СС
♦ Түлэс-балас (түлэй-балай) буол (бар) кэпс. — утуйбут, уҥмут курдук буолуталаа; түүл-бит курдук сырыт (хол., аһара сылайан). ☉ Терять ясность мысли; впадать в бессознательное состояние (напр., от переутомления)
Нухарыйан түлэс-балас буолан иһэн медсестра ааҕар кинигэтин лииһин арыйар тыаһыттан уһугунна. Н. Якутскай
Ити кэнниттэн Аана түлэс-балас барбыта. Н. Заболоцкай
Уһуктан хараҕын аһар Уолуйан, тоҥон, хоргуйан Түлэс-балас барбыт кыыс. Эллэй
ср. др.-тюрк. төлэк ‘бездеятельный’

аат сыһыан т. Этиллэр санаа дьүгээр буолбатаҕын, бэйэтэ ис төрүөттээҕин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения того, что события, действия, о которых идет речь в высказывании, вызваны какой-л. чрезвычайной причиной, произошли неслучайно, недаром
[Кулуутап:] Баран көрдөххө табыллара буолуо, кырдьык. Ити түүл-бит дэлэҕэ буолбатаҕа чахчы. Амма Аччыгыйа
Киһи тыла - ох диэн кырдьаҕастар дэлэҕэ эппэттэр. Далан
[Баһылай:] Хайгыахтара суоҕа дуо, мин билээхтиир буоллаҕым дии, дэлэҕэ даҕаны сыыһыам дуо! А. Сыромятникова
Уйбаан оҕонньор өлөөрү сытан дэлэҕэ даҕаны кэриэс эппэтэҕэ. В. Протодьяконов

I
1. даҕ.
1. Киһи саллар, куттанар, ынырыктаах. ☉ Страшный, ужасный
Үс хонук туолуутугар Омоҕой эмээхсинигэр этэр: «Күтүөппүт түүллүүн-биттиин сүрдээх киһи быһыылаах, онон биһиги бардахпытына сөп буолсу», — диэбит. Н. Неустроев
Үс түүннээх күнү мэлдьи сүрдээх тыасуус буолла, туох да өй мэйдээх тулуйбат тыаһа буолла. Ньургун Боотур
2. Сиэргэ баппат, хобдох (хол., дьыала). ☉ Возмутительный, вопиющий (напр., о факте)
Тиһэх …… хаалыы диэн сүрдээх дьыала буолбат дуо?! Тиэмпэбит намыһах, кэбиһии аҕыйах. С. Руфов
2. сыһ. суолт. Олус, наһаа. ☉ Необычайно, чрезвычайно
Байбааскы кини диэки тоҕо эрэ сүрдээх үчүгэйдик, аһыммыт дуу, таптаабыт дуу курдук көрдө ээ. П. Ойуунускай
II
бэрт II диэн курдук
Таһырдьа ичигэһэ сүрдээх. Софр. Данилов
Дойдубуттан ырааҕым сүрдээх. Г. Колесов
Аҕам үөрбүтэ сүрдээх. «ХС»

сыһ. Түҥ-таҥ барбыт курдук. ☉ В полубредовом состоянии
[Натаа] бүгүҥҥү күнү быһа түүл-бит курдук өйүкү-төйүкү сылдьыбыта, хайа диэки барарын, тугу да гынарын билбэт буолта. Суорун Омоллоон
Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини [Ыларов] көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкү-төйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Сүллүкү ойуун, өйүкү-төйүкү барбыта уурайан, дьэгдьийэн, уута көтөн, ол-бу туһунан уһуннук-киэҥник саныы сытта. Болот Боотур
Аанньа утуйбакка, аһаабакка өйүкү-төйүкү сырытта. Тумарча
♦ Өйүкү-төйүкү буол — 1) өйү сүтэрэ-сүтэрэ өйдөн. ☉ Временами терять сознание
Бастаан аппаҕа саспытым. Өйүкү-төйүкү буолтум. М. Доҕордуурап
Киһи өйүкү-төйүкү буолар үлүгэрэ этэ. «ХС»
[Кини] утуктуурун ааһан, хайыы үйэҕэ өйүкү-төйүкү буолан барбыта. УуУЛ; 2) олус кырдьан түөһэйэ быһыытый. ☉ Выживать из ума (от старости). Өйүкү-төйүкү буолан эрэр оҕонньор
□ Өйүкү-төйүкү кырдьар эрэ мөккүөрүгэр, Өтөҕө аннынааҕы Өспүт үөн курдук, Үрүҥ күн аннын Үтүө-мөкү долгунун Өйдүөбэккэ өлүөхтээҕэр Үөлэн даа Үйэбэр Үрүҥ күн сирин Үчүгэйин-куһаҕанын …… Үлүмнэспэхтээн баран Үрүҥ күн сириттэн Үүрүллэ турбуппут Үһүнэн үчүгэй. Өксөкүлээх Өлөксөй

даҕ., үрд. Сааллан түһэр этиҥ, чаҕылҕан курдук дуолан күүстээх; уордаах, ыар, ыар-нүһэр, олус ыарахан, дьоһуннаах, ньыгыл, олус кытаанах. ☉ Сильный, как удар грома, молнии, неимоверный (по силе, мощи); грозный; массивный, увесистый
Саалыр былыт Чаппарааҕынан чаппараахтаата, Бардам дьааһын Баһын быатынан Бас быалаата, Көҥдөй Көнтөһүнэн көнтөстөөтө. Күннүк Уурастыырап
Тулуй, кэрэ Кэтириинэ! Туох бу илин иһиллэр? Иэстэбил дьааһын этиҥин Ити илдьэ иһэллэр [өстөөҕү үлтү сынньар сэрии тыаһын туһунан]. С. Тарасов
◊ Аан дьааһын фольк. - наһаа, олус тымныы. ☉ Чрезмерно холодный, морозный
Аҕыс ыйдаах аан дьааһын кыһынтан Айманан, куттанан көрбөккө, Ыал буолан, дьиэ туттан, аал уот оттон Олорбуттар ээ син өлбөккө. И. Эртюков. Саҥ дьааһын фольк. - саамай муҥутуура, чыпчаала. ☉ Высшая ступень, степень, расцвет чего-л., апогей, вершина
Улуу ойуун Гургули Саҥа дьааһын түүн үөһүгэр, Сөрүүн тордох иһигэр Кытаанахтык утуйда, Дьикти түүлү түһээн барда. В. Лебедев (тылб.). Сөҥ (сүҥ) дьааһын фольк. - ыар-нүһэр, дьоһуннаах. ☉ Веский; внушительный; глубокий. «Ээ, дьэ, мин диэтэх киһи сүгэбалта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ!» ПЭК ОНЛЯ I
Мин кырыйдым, быһыыта, Түүлүм-быарым ыараата. Өлбүт дархан төрүттэрим Сөҥ дьааһын өбүгэлэрим Түүлбэр-биппэр биллэннэр Эрсэҥнэһэн эрэллэр. И. Гоголев
Бэйэм тыа киһитэ буоламмын Бэл түүнүн түһээммин ахтабын Хайҕахтаах быардары хамсатар Халыҥ тыам сөҥ дьааһын саҥатын. С. Тарасов
Дьылҕа сүҥ дьааһын сэмэлэриттэн Дьулааннаахтара эбит - диир санаа, Ыарык буолан, муҥур муҥатыйыы Чүөмпэтигэр тимиртэ. С. Данилов

туохт.
1. Түҥнэри, тиэрэ эргий. ☉ Переворачиваться вверх дном, опрокидываться
Тыыгын сэрэнэн миинэр буол, түҥнэстэн да хаалыан сөп. И. Федосеев
Таҥара дьиэтин ойоҕоһугар сүүнэ баҕайы хаһан эрэ тугу эрэ тиэйэ сылдьыбыт дьааһыктара түҥнэстэн сытара. И. Никифоров
Ардыгар суол кытыытыгар түҥнэстэн сытар тэлиэгэлэр көстөн ааһаллар. ПИИ К
2. көсп. Урусхаллан, суулун, эһин. ☉ Быть свергнутым, низвергнутым, разрушиться
Арамаанап аймаҕын үрдүк бүрүстүөллэрэ түҥнэһиннэ, көмүс хоруоналара тулунна. П. Ойуунускай
Бу кыһыл знамя анныгар Оҕо саас дьолун көрбүппүт, — Баттал түҥнэстэр сылыгар Биһиги эдэрдэр төрөөбүппүт. П. Тулааһынап
3. көсп. Бигэ туруккун сүтэр (олох туһунан); буомур, кэҕин (төрүөҕү этэргэ). ☉ Нарушиться, пойти кувырком (о жизни); хиреть, вырождаться (о потомстве)
Төлкө түҥнэстибэтин, саргы самныбатын. Саха фольк. Уоллаах кыыс оҕом Ойборууннаах уруутугар Түҥнэстибэт түһүн Төлкөлөөтөҕүм буоллун. С. Зверев
Оруос Баай түүллүүн-биттиин түҥнэстэн, туруга хамсаан, кэхтэн эрэрэ сабаҕаланар. СЛ-8
♦ Түҥнэстибэт түөрэхтээх фольк. — инникилээх, дьоллоох дьылҕалаах. ☉ Со счастливой судьбой. Түҥнэстибэт түөрэхтээх, самныбат саргылаах ыччаты иитиэхтээхпит. Түүл түһээн түҥнэ- һин — куһаҕан түүллэ түһээ, түүллэн. ☉ Видеть страшный сон, кошмар
[Сайсары:] Түөрт уон сулус кулугулаах Түүн бараан ийэбэр Бит биттэнэн Бэттиннэҕим үһү, Түүл түһээн түҥнэһиннэҕим үһү. Суорун Омоллоон
Ыстапаан оҕонньор биир былыттаах нуһараҥ түүҥҥэ түүл түһээн түҥнэһиннэ. КФА СБ

туохт., кэпс.
1. Тугунан эмэ (хол., туманынан, былытынан) бүрүллэн саппаҕыр; күлүгүр, бүдүгүр (үксүгэр халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться чем-л. (напр., туманом, облаками); мутнеть, блёкнуть (обычно о небе)
Будуор-бадыар борук-сорук дойду Түүл-бит курдук Түүппэҕирэ оргуйан көһүннэ... П. Ойуунускай
Бачча тухары түүппэҕирэн турбут түннүктэрэ атын үлүгэрдик сандааран таҕыстылар. Н. Заболоцкай
Киэһэнэн күн-дьыл түүппэҕирэн, былыттанан барбыта. Ю. Рытхэу (тылб.)
2. көсп. Тууйулун, тумнаһын (киһи санаатын туһунан). ☉ Быть подавленным, угнетённым
Тугу да туһалаабакка, маннык моорук буолан сыттахпына, өйүм-санаам түүппэҕирэн, хааным бөлөнүйэн, бу кэлэр кыһыны хайдах да туоруур кыаҕым суох. И. Семёнов
Өй-санаа түүппэҕирэрэ, мунаахсыйара сүрдээх да буолар эбит. Сэмээр Баһылай
Өйүмсанаам, былыттаах халлаанныы, улаханнык түүппэҕирдэ. «ЭК»
3. көсп., кэпс. Туохтан эмэ санаарҕаан, тууйуллан саппаҕырбыт, өспүт көрүҥнэн. ☉ Стать мрачным, хмурым, насупиться
Тоҕо эрэ, ити мунньахха кини табыллыбата, сирэйэ-хараҕа өһөн, түүппэҕирэн, чобуо бэйэтэ сөҥ түһэн хаалла. «ХС»
[Петя] саҥатыттан матан, түүппэҕирэн, ытаабыт сирэйдэнэн-харахтанан, чэйгэ тахсан олорбутун бары өйдөөн көрбөтөх курдук тутуннулар. Л. Толстой (тылб.)
Дэлби түүппэҕирбит, мөлтөөбүт-ахсаабыт дьүһүннээх. Ч. Айтматов (тылб.)
ср. др.-тюрк. түр ‘сворачивать, заворачивать, свёртывать, складывать’

туохт.
1. Тугу эмэ ууга эбэтэр атын убаҕаска булкуй. ☉ Растворять что-л. в какой-л. жидкости (напр., в воде), разбавлять что-л. чем-л.
Тоҥ үүттэн эмти охсон ылан ууга суурайан, ыалдьар оҕолоругар иһэрдэллэр. Амма Аччыгыйа
Арай биирдэ [Прокопий] улахан мас дьааһыкка алебастры, испиэскэни, кумаҕы холбуу былаан суурайа турдаҕына, Татыйаас кэлэн, көмөлөһөн барда. В. Протодьяконов
Ынах ноһуомун ууга суурайан кутуу эмиэ үчүгэйдик туһалыыр. КПЫ
2. Долгуннуран биэрэги уунан сабыта ыс, сайҕаа. ☉ Омывать, обдавать, лизать (берег волнами)
Өрүс уута дьалкыйан, кытыл буорун суурайыахтаах, долгун балкыйан, кумаҕы таһыйыахтаах. П. Ойуунускай
Долгуннар, төһө даҕаны ханна эрэ ыксаабыт курдук да буоллаллар, биэрэктэри хайаан даҕаны таарыйан, суурайан ааһаллар. В. Гаврильева
Аллара …… сыҥаһа сыырын суурайан, эмпэрэ биэрэгин имэрийбэхтии бигээн Бүлүү эбэ хаһан да тохтуо, уоскуйуо суох айылаахтык таҥнары устан дьулуруйа сытта. П. Филиппов
△ Уунан төгүрүктээ (муора, акыйаан туһунан этэргэ). ☉ Омывать, окружать (водами)
Азияны араас өттүттэн түөрт акыйаан уута суурайар. СПН СЧГ
3. Сүүрүккүнэн илдьэ бар, суох гын (уу туһунан этэргэ). ☉ Смывать, сносить что-л. (водой, течением)
Муора лиҥкийэр дьайыгар «Таптал» диэн тылы суруйдум. Онтубун муорам долгуна Эмиэ кумахтыы суурайда. С. Данилов
Кураайы сир-дойду өҥсүйбүт. Куттаан барбыт уу суппут. Сорохсороҕун уу суурайбыт. Болот Боотур
Эмпэрэ кытылы үрдүнэн биир сиргэ буор томточчу кутуллубутун ардах уута суурайан кэбиспит. Н. Габышев
4. поэт. Ууга түһэн чаҕылыйан көһүн (күн сардаҥатын, ый сырдыгын туһунан этэргэ). ☉ Сверкать, поблёскивать на воде (о лучах солнца, свете луны)
Үчүгэй да этэ — Субурҕа уотунан субуйан, Дьокуускай тырымныы турара; Түүҥҥү ый сырдыгын суурайан Элиэнэ уутугар кутара. Күннүк Уурастыырап
Күммүт түһэн Элиэнэҕэ Көмүс дуйун суурайда. М. Ефимов
Бу БАМ-мыт сааскытын Мин умнуом суоҕа. Суурайда чаҕылын Күн муустаах ууга. А БАМ
5. көсп. Тугу эмэ суох гын, көстүбэт оҥор. ☉ Уничтожать, сводить на нет что-л. Дохсун мэник кыыстарын Дьоһуннук туппаккалар, Өйдөтөн көрбөккөлөр, Үрүҥ күн анныгар Үрүҥ солону суурайдахтара. П. Ядрихинскай
Хайдах Өргөннөөх дьүдьэх дьүһүнүн аҕыйах сыллар усталарыгар олох баала үлтү суурайан илпитин курдук, Уулаах сордоох-муҥнаах олоҕо эмиэ суураллыбыта. Эрилик Эристиин
Бөһүөлэккэ …… туохха да туһата суох ыт бөҕө ууһаата. Олор өлүктэрэ айылҕа бэйэтэ суурайыар диэри уулуссаҕа, дьон барар-кэлэр сиригэр сыталлар. «Кыым»
△ Сымсах, өлбөөркөй оҥор. ☉ Делать что-л. невнятным, нечётким, расплывчатым
Дьыаланы араатарынан суурайбакка, дьону быыһыы охсуохха наада! Амма Аччыгыйа
Тыал түһэн, таас үрэх сүүрүгүн дьэргэлэ Күөгэйэр сибэкки күөх дуйун суурайар. П. Тобуруокап
Хаар түүл-бит курдук түһэр, куораты суурайар, тумарыктытар. Н. Габышев
ср. ДТС йоҕур, алт. дьура ‘месить, мешать, замесить’, бур. зуураха ‘месить, разболтать (размешать)’