несов. 1. кого-что түөрүтэ эрги-тэлээ, эргитэлээ-урбаталаа; ворочать брёвна бэрэбинэлэри түөрүтэ эргитзлээ; 2. кем-чем, перен. разг. дьаһай, ыыт, хамсат; он ворочает всеми делами кини дьыаланы барытын дьаһайар.

уурталаа диэнтэн хай. аата. Сааларын күүлэҕэ уурталааһын буолла уонна бары дьиэҕэ дьулустулар
□ Дьиэ иһинээҕи олох мастары, сэби-сэбиргэли түөрүтэ уурталааһын буолла. В. Чиряев

I
бачыгыраа I диэнтэн дьаһ
туһ. Бүлүмүөттэр быыс биэрбэккэ бачыгыраталлар. ФП РС
Эмискэ этиҥ этэн бачыгыраппыт. Багдарыын Сүлбэ
II
дьүһ. туохт. Омуннаахтык, эрчимнээхтик, кими, тугу эмэ кум-хам тутан сууллар, охтор (хол., тустууга). ☉ Стремительным натиском подавить кого-л., смять превосходящей силой кого-л. (напр., в борьбе)
Кондратьев утарылаһааччыларын өрө бачыгыратан таһааран эбэтэр атахтарыттан түөрүтэ тардыталаан охтортуура. Хапсаҕай

көт I диэнтэн холб. туһ. Инники кирбиигэ мэлдьи баар курдукпун …… Киэҥ халлаан уҥуоругар, космос куйаарыгар Гагарины кытта көтүспүт курдукпун. М. Ефимов
Арай биирдэ [эһэ оҕолоро] ийэлэрэ суоҕар оҕолор түөрүтэ көтүһэн муомаласпахтыы түһэн бараннар, ийэлэрин эккирэтэргэ санаммыттар. Р. Кулаковскай
Хааннаах тыҥырахтан Бурхалейы кытта бииргэ төлө көтүспүт Ахмет Галиев үрэх эниэтин өрө ойутан кэлэн, Бурхалей атын күөнүгэр астарда. Эрилик Эристиин
[Сөмөлүөтүнэн бииргэ] көтүһэ сылдьыбыт киһи итинник [буурҕаҕа таба көстүбэтэҕэр буруйдаан] тыллаһарыҥ миэхэ өйдөммөт. А. Кривошапкин (тылб.)

аат. Оту кэбиһиигэ түстүүргэ аналлаах түөрт миэтэрэ кэриҥнээх уһун уктаах атырдьах. ☉ Вилы длиной примерно четыре метра, используемые для стогования сена
От кэбиһээччи кыдаматын тайахтанан баран, угаайы кэлэрин күүтэн турар. С. Васильев
Үс салаалаах Кыдама атырдьах саҕа Таллан таас биилкэнэн Хаардаах бугул Быһаҕастыытын курдугу Хамыйа анньан ылан, Харгыйбыт киһи быһыытынан Сии-аһыы турар эбит. Д. Говоров
Василий Ларионов ырбаахытын сиэҕин ньыппарынан баран, кыдама уга мэтэлдьийэр бугулларын түөрүтэ баһа турар. С. Федотов
◊ Кыдама сууйуута — сахалар хомуур бүппүтүн бэлиэтиир бырааһынньыктара. ☉ Праздник по поводу завершения сенокоса
Кулуһун уотугар солуурга чэй оргуйар, эт буһан бидилийэр. Бу аата, былыргылыы ааттаатахха, кыдама сууйуутун аһылыга бэлэмнэнэн эрэр. П. Аввакумов
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыы-хотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
От кэбиһиллэн, бурдук кылааттанан, үлэ-хамнас үмүрүйдэ. Кыдама сууйуута диэн биир киэһэ арыылаах саламаат сиибит. «ХС»

1. аат. Уһанарга итии тимири туттарар улахан ытарча. ☉ Большие кузнечные клещи
   Эн билигин кинини тимир кытаҕаһынан даҕаны тардан, кыыстан араарыа суох курдуккун. Н. Заболоцкай
   Мэхээлэ оҕонньор кытаҕаһынан тимири кытара кыыһар чоххо угар. В. Миронов
   Уус тутан турар кытаҕаһын илиитин таһынан эһэн кэбиспитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туппутун ыһыктыбат, күүстээх. ☉ Цепкий, сильный
   Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан киирэн бардылар. П. Аввакумов
   Кымырдаҕаһа аҕыйаатаҕына [эһэ] кыһыытыгар кытаҕас баппаҕайынан …… төҥүргэһи тоҕута тыытан, түөрүтэ тардан кэбиһэр. ПАК АаТХ
   Тоҥ иҥиирдээхтэр, кытаҕас тарбахтаахтар мас тардыһыытыгар күүстэрин холостулар. «Кыым»
   △ Бэйэтигэр барыстааҕы, туһалааҕы таах аһарбат. ☉ Тот, кто своего не упустит, хваткий, сноровистый
   [Харыалап Тарбыыкыҥҥа] — Эмээхсин да кытаҕас киһи буолуо ээ, билбит эрэ буоллар, «сап» гыныах киһи. А. Сыромятникова
   ♦ Кытаҕас илии — ороскуотурарын сөбүлээбэт, иҥсэлээх. ☉ Скупой, прижимистый
   Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо?! Л. Попов
   ср. др.-тюрк. хышхач, хак. хысхыс, каракалп. кышкаш ‘клещи, щипцы’

аат., түөлбэ.
1. Балык быһытыгар туттуллар талах эбэтэр титирик сибиэ. ☉ Щит из ивовых прутьев или молодых лиственниц, служащий рыболовным заграждением
Кинилэр Даҕанча этэн биэриитинэн үс улахан налбаны бэлэмнэнэн барбыттара: анныларыгар мун ньуллубут сылбахтан дүлүҥнэри быһыта кэрдэн киллэрэн ууга кэккэлэтэллэрэ уонна сигэнэн холбооттуу баайталыыллара. Далан
Арыыр — налбаны кыпчыйар мас. КАЕ НТ
2. т.-х. Уһун бэрэбинэлэртэн оҥоһуллубут, оту кэбиһэргэ туһаныллар кэтит, улахан сыарҕа. ☉ Большие, широкие сани для стогования, изготовленные из длин ных брёвен
Уон ыллар хардыы уста лаах налбаны соспут тыраахтар бугуллар чөмөхтөрүгэр кэлэн тохтуур. С. Федотов
Сибэниэ икки үлэһитэ атырдьаҕынан налбаҕа тиэйэн от кэбиһэллэр. «Кыым»
Лэкээ бугуллары биэс уол тимир атырдьахтарынан түөрүтэ баһан налбаҕа уураллар. «ББ»
3. эргэр. Өрт уотун сабыта охсон умуруорарга инчэҕэй от. ☉ Мокрые пучки травы для тушения палов.
ср. эвенк. налба ‘ловушка, плетёнка рыболовной морды’