тэбилин диэнтэн хай. аата. Үлэттэн тэбиллии
□ Булчут бииртэн биир эрэйгэ тэбиллиитэ, Дьэргэ уһун кутуругар сөрөнүүтэ кини кими даҕаны арааран куһаҕаннык, туспатык санаабатыттан, аһара амараҕыттан, эрэнигэһиттэн төрүөттээх. Эрчимэн

туохт. Биричиинэлээх, төрүөттээх буол. ☉ Иметь причину на что-л., для чего-л.. Төрүөт сиһилиитэ сорук сиһилиитин курдук тоҕо? диэн ыйытыыга хоруйдуур, ол эрээри кини хайааһын туохтан төрүөттэнэн, биричиинэлэнэн тахсарын көрдөрөр. СТС

ситим сыһыан холб. Төрүөттээх сибээс дэгэттээх тугу эмэ эмискэ таайа, билэ охсууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшую догадку (так вот почему, вот поэтому-то, вот то-то и оно)
Ол да иһин, биир сүрэхтээхтэр харахтарынан өйдөстөхтөрө. Амма Аччыгыйа
Ол да иһин, Хобороос ити туораата, кинээстээххэ бардаҕа буолуо. А. Сыромятникова

даҕ. Эрэнимтиэ, итэҕэйимтиэ. ☉ Легковерный, доверчивый
Булчут бииртэн биир эрэйгэ тэбиллиитэ, …… кини кими даҕаны арааран куһаҕаннык, туспатык санаабатыттан, аһары амараҕыттан, эрэнигэһиттэн төрүөттээх. Эрчимэн
Чолдак-Ой кутуйах оҕолуун-уруулуун таҥара дьиэтигэр өр баҕайы олорбута уонна дьон санаалара тугун татымай, олус эрэнигэстэрэй диэн сөҕө саныыр эбит. С. Сарыг-оол (тылб.)

аат сыһыан т. Этиллэр санаа дьүгээр буолбатаҕын, бэйэтэ ис төрүөттээҕин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения того, что события, действия, о которых идет речь в высказывании, вызваны какой-л. чрезвычайной причиной, произошли неслучайно, недаром
[Кулуутап:] Баран көрдөххө табыллара буолуо, кырдьык. Ити түүл-бит дэлэҕэ буолбатаҕа чахчы. Амма Аччыгыйа
Киһи тыла - ох диэн кырдьаҕастар дэлэҕэ эппэттэр. Далан
[Баһылай:] Хайгыахтара суоҕа дуо, мин билээхтиир буоллаҕым дии, дэлэҕэ даҕаны сыыһыам дуо! А. Сыромятникова
Уйбаан оҕонньор өлөөрү сытан дэлэҕэ даҕаны кэриэс эппэтэҕэ. В. Протодьяконов

I
аат., эргэр.
1. Олоҥхоҕо абааһылар олорор Аллараа дойдулара, үөдэн түгэҕэ. ☉ В олонхо: Нижний мир, где обитают злые духи — абаасы (абааһы), преисподняя
Онуоха тыас өрө ньиргийэ түһэр да, тимир хаппахчы икки аҥыы ыллас гына түһэр. Ньургун Боотур дьөлөрү үтүгэҥҥэ киирэр. П. Ойуунускай
Туһааннаах убайым Тойон Дьөллүүт бухатыыры Түөрт үтүгэн түгэҕиттэн Түптүр дьуоҕаттан босхолуом, Экчи биири этэбин. П. Ядрихинскай
2. Өлүү-сүтүү, алдьархай, иэдээн. ☉ Беды, несчастья
Өлүү, мээр, болдьохтоох. Үтүгэн син биир туох эрэ төрүөттээх, Киэһэлик дьонноро Дьэ дьиэлиэх буолтара: Тыылара мэлийбит, Тыыларын уу илпит. С. Данилов
Үтүгэн төрүөттээх диэбиккэ дылы, сол киэһэ биһигини, биэс киһини, таһырдьа ыҥыран таһаардылар. И. Никифоров
3. кэпс. Дьон олорбот түҥкэтэх ыраах сирэ, сис дойду. ☉ Неизвестная даль
Уолаттарым булду сырсан хайа үтүгэҥҥэ түспүттэрэ биллибэт. «ХС»
II
даҕ. Элбэх, туохха эмэ сөп буолар курдук элбэх. ☉ Изрядный, достаточный, значительный по количеству
Сылгым үөрүттэн үтүгэн өттүн Сыһыыттан үүрэн барбыттара. И. Гоголев
Арааһа биир сиэптэн нөҥүөҕэ үтүгэн соҕус үбү уһуннарар сир быһыылаах. «ХС»
♦ Үтүгэн хаан иччитэ түөлбэ. — тыатааҕы иччитэ. ☉ Хозяин леса, духхранитель медведя
Үтүгэн хаан иччитин бэҕэһээ түһээн көрүстүм. НАГ ЯРФС II. Үтүгэнэ күөрэйбит түөлбэ. — олоҕун олорбут, өлөрө чугаһаабыт (киһи). ☉ Проживший большую часть жизни, ждущий своего конца (букв. худое его всплыло)
Биһиги үтүөбүт бүтэн, үтүгэммит күөрэйбит дьон, эмиэ тоҕо үрүҥ-хара буолуохпутуй? А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк., тюрк. өтүкэн ‘место обитания тюрков в Северной Монголии’

даҕ., кэпс.
1. Кимитугу эмэ кытта ситимнээх, хардарыта сыһыаннаах эбэтэр тутулуктаах; ситимнээх. ☉ Имеющий связь с кем-чем-л., поддерживающий связь с кем-л.; взаимообусловленный с чем-л.
Ол да буоллар кинилэр ортолоругар бэрт кистэлэҥинэн бартыһааннары кытта сибээстээх оҕолор эмиэ бааллара. Суорун Омоллоон
Кылбановскай — биһиэхэ аптарытыат. Сойууска дьоһун үлэлэри биэрбит эһиги обсерваторияҕыт аата кини аатын кытта сибээстээх! В. Яковлев
Аан дойдуга бары барыта сибээстээх, төрүөттээх, биричиинэлээх. ДИМ
Бу муҥурдаах уонна куртах нервнэй-рефлекторнай сибээстээхтэриттэн тутулуктаах. ВА ОМЫа
2. Балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта билсэр-көрсөр, билсиилээх. ☉ Имеющий связи, близкое знакомство с влиятельными людьми. Киэҥ сибээстээх киһи
□ Ол биир рецензия сыыһын суруйар улахан үһү дуо? Ол оннугар үгүс сибээстээх табаарыстанан хаалыаҥ этэ. Далан
Унитааһы, араакыбынаны Уларытыахха наада аны. Балары да булаттыаҕым, Ыскылааттан ылаттыаҕым, Ыкса онно сибээстээхпин, Ылсарбэрсэр иэстээхпин. «ХС»
3. Ис хоһоонунан утумнаах-ситимнээх. ☉ Имеющий логическую последовательность, связь (напр., о речи, мыслях)
Ис хоһооннорунан уонна грамматическай тутулларынан бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстээх хас да этии тиэкис дэнэр. ПНЕ СТ

I
аат. Ыар түбэлтэ, иэдээн, алдьархай, өлүүлээх-сүтүүлээх, иэдээннээх турук. ☉ Беда, горе, несчастье, бедствие, напасть
Өлөр төрүөттээх, үлүгэр быалаах. (өс хоһ). Ким урут турбут улаханнык Дьоллоох олох туһун туойуҥ, Үйэ тухары үктүөн турбут Үлүгэри үргүтүҥ! А. Софронов
Кэтэҕэриин ороҥҥо быыс иһигэр ыар ынчык, мөлтөөбүт сүөлэҥи куолаһынан сөтөллөр саҥа иһиллэр. Бу айылаах үлүгэргэ Сэмэн эрэйдээх түбэһэ сытар. Эрилик Эристиин
ср. бур. үлигер ‘сказка; пример’
II
аат эб.
1. Предмет бэлиэтин, хайааһыны күүһүрдэн-күүркэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление признака предмета и действия
Эмискэ сүрдээх үлүгэр тыас тоҕо барда. Софр. Данилов
Эчи да Эриэккэһин, Эриэнин эриэхсит, Муокаһын, Муудараһын үлүгэр! П. Тобуруокап
Билигин ити үлүгэр дойдулары сэриилээн кыайбыт судаарыстыба күүһүрдэҕэ дии. Г. Колесов
Һэ, аптаах маһынан охсубут курдук үлүгэр! И. Семёнов
Уолаттар уолуйаннар Үөмэхтэһии үлүгэрэ. П. Тобуруокап
2. Аат тыллары кытта этиллэр предмет үгүһүн көрдөрөр. ☉ С именами существительными выражает то, что предмет речи упоминается во множественном числе
Ньургуһун үлүгэри үргээбиттэр, Ньургуһуну суолга тамнаабыттар. С. Тарасов
Бу биһигини сиэри бөрө үлүгэр мунньуһунна ээ. Күндэ

сыһ.
1. Күүскэ, кытаанахтык, тирэхтээхтик. ☉ Плотно (закрывать), прочно, твёрдо (ступать)
Вася чиҥник хааман кэлэн остуолугар олордо. Н. Габышев
Кинээс дьиппинийэдьиппинийэ титирэс буолбут атахтарын чиҥник үктүү сатыыра. «ХС»
Хаппах кырыытын аллара өттүн кыһан биэриллэр уонна үөһэттэн иҥниэр диэри чиҥник баттаан хаппахтанар. ГПП ТО
△ Сахсархайа, көпсөркөйө суох, ыга буолар курдук гына. ☉ Плотно (уложить)
Бу да сырыыга босхо былыт кини чиҥник кэбиһэн иһэр отун кыайбатаҕа. Н. Заболоцкай
Тыал ойбоннорбутун күөл хаарыныын тэҥнии чиҥник тибэн хастарда. Н. Борисов
Кини атахтара былырыыҥҥы чиҥник дьапталлыбыт көтөҕөттөн халтарыйаллар. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Булгуруйбаттык, халбаҥнаабаттык, эрэбиллээхтик. ☉ Крепко, твёрдо (напр., запомнить)
Үөрүүлээхтик утары кэҕилдьийэн, чиҥник эппэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эн чиҥник өйдөө биири, Сиргэ суох дьон кыайбатаҕа. И. Гоголев
«Бар, бар…», — Мария Егоровна кэлин тылларын утарылаһыннарбат гына чиҥник саҥарда. С. Никифоров
[Оҕолор] туох төрүөттээх алҕастары оҥорбуттарын ордук дириҥник, чиҥник өйдүүллэр. СГФ СТМО

долгун (тулалыыр эйгэҕэ эйэҥниир (колебательный) а. э. илигириир хамсааһын тарҕаныыта. Электромагнитнай сардаҥа, тыас, сырдык эйэҥниир хам-сааһынтан төрүөттээхтэр уонна Д. холобурдарынан буо-лаллар. Д. бэлиэ уонна уратыларын быһаарар сүрүн кэриҥнэрэ: далааһын (амплитуда), хатыл (период), тыбыл (частота колебания), түргэн (скорость), уһун (длина), тайааһын (диапазон).)