дьүһүй диэнтэн атын
туһ. Оҕонньор [бартыһаан Дьөгүөрэп] уҕараабат уоҕа-кылына, сыыдам, сылбырҕа туттунуута …… оруобуна уот харахха этиллэр тылларынан олус бэргэнник, сытыытык дьүһүйүллүбүт. ФЕВ УТУ
Ол курдук оскуолаҕа ыытыллар биэчэрдэр, араас көрсүһүүлэр хаартыскаҕа дьүһүйүллэн мунньуллан, ууруллан иһэллэр. «Кыым»

көр көлүйтэр
Уоҕа-кылына уҕарыйан, хамначчыт дьонунан сүүрбэ көлөнү көлүттэрэн, икки сыарҕа оттоон Сэбиэккэ ыытарыгар тиийбитэ. Н. Якутскай. Юра атын кыыска көлүттэрэр. Оо, дьэ саат доҕор! — диэн кыргыттар хаһыытаһаллар. А. Федоров

мөлтөө диэнтэн дьаһ
туһ. Бары күүһүнэн, дьоҕурунан, ким туох идэлээҕинэн барытынан, ө с т ө ө ҕ ү мөлтөтөн, суох оҥорон иһиэҕиҥ. С у о р у н Омоллоон. Мин туран: «Эн көр бөккөҕүн, ынаххын сиргэ төрөтөҥҥүн», — диэн эмээхсиним уоҕун-кылынын мөлтө төн, утары мордьойбута буолаахтыыбын. И. Федосеев

тиргилин диэнтэн хай
аата. Үлэни да киһи сөбүн көрөн үлэлиэхтээх, суоттанан көрүүтэ суох мэнээк кыаҕы таһынан тиргиллии сыанан аҕаабат. «Чолбон»
Эйэҕэс быһыы үксүүрэ буоллар, мин эрэ диэн тиргиллии аччаан, саатар биэрэкпитигэр оптуобус аанын былдьаһан үтүрүйсүү, анньыһыы уоҕа-кылына аччыа эбитэ ини дии санаатым. ТМ ДК

сыһ. Сыата-арыыта суох буола, куура (хат). ☉ Так, что ни капли жира не осталось (отощать — о скотине)
Холкуоска тыһаҕас эрдэҕинэ кэлбитэ. Сонно даҕаны, силтиллэн түһэн, дьэ сүөһү этэ! Икки сыл иһигэр экиччи хатта да, уоҕа-кылына дьэ эбии сүрдэннэ. С. Федотов

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, э- дорҕоонтон саҕаланар тыл олоҕор сыстар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на э-: эри-эрбэгэр ‘очень коротко подстриженный’, эриэкиччи ‘так, чтобы сильно втянулось внутрь (о впалом животе)’
Тиэхээс ыалга чугаһаан истэҕинэ, үчүгэйкээн, эри-эрбэгэр баттахтаах кыысчаан тахсар. Н. Босиков
Икки сыл иһигэр эриэкиччи хатта да, уоҕа-кылына дьэ эбии сүрдэннэ. «ХС»

1. аат.
2. Ким, туох эрэ ис дьиҥэ, айылҕаттан бэриллибит, айыллыбыт туруга, быһыыта. ☉ Внутренняя сущность, естественное, прирожденное свойство кого-чего-л.
   Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
   Этин-хаанын айылгыта Норуот киэнэ саманнык: Таптыыр кини үрүҥ күнү, Таптаабат борук түүнү. И. Гоголев
   Сэрии саҕаламмыта, атыннык эттэххэ, киһи өйүгэр-санаатыгар, киһи аймах айылгытыгар бүтүннүүтүгэр сүөргүлээх быһыы буолбута. Л. Толстой (тылб.)
3. Бары өттүнэн киһини астыннарар, үөрдэр үтүө быһыы. ☉ Доброе начало, доброе во всех отношениях дело
   Ымай маҕан Ытык киэлибэр Иэйэхсит ийэм Илбиһэ иҥнин, Айыыһыт Айылгыта ахталыйдын! П. Ойуунускай
   [Саҥа дьыл] Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран, ахтан иһиэҕиҥ. Саха нар. ыр. III
   Үөлээннээҕиэм, үөрэ көрүөх Кэнчээрибит аналын: Үөрэ көрүөх Алгыс алгыы, Айылгыны айарын, Аны халлаан киэҥ куйаарын Салайталыыр саталын. С. Данилов
4. даҕ. суолт. Бары өттүнэн үчүгэй, үтүө. ☉ Хороший, добрый (во всех отношениях)
   [Уолаттары] ийэлэрэ мөҕөн умайыктана көрсүбүттэрэ. Ол эрээри ийэлэр барахсаттар кыыһырбыт уохтара-кылыннара аастар эрэ, кинилэр саҕа айылгы дьоннор суохтар ини. И. Федосеев
   Айылҕа, эйигин айылгы бэйэҕин Түөскүттэн кууһаммын, ууруубун-сыллыыбын. Дьуон Дьаҥылы
   Манна балыктыырга даҕаны, бултуурга даҕаны айылгы дойду. С. Курилов (тылб.)
   ♦ Айылгы киһи — аламаҕай, ис киирбэх, үтүө майгылаах киһи. ☉ Обаятельный, очень доброго и спокойного нрава человек. Биһиги салайааччыбыт — айылгы киһи. Айылгыны тарт — көрүнары, аһы-үөлү тэрий. ☉ Организовать веселье, угощение, пир
   Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдарбыттар. Эрилик Эристиин

аат.
1. Ким эмэ киһи быһыытынан ис санаата, быһыыта, майгыта. ☉ Совокупность психических и нравственных качеств человека, его нравственный облик, нрав, характер. Сигилитэ куһаҕан
□ Өлбүт уонна бааһырбыт саллааттарын мээнэ хааллартаан баран, куоталларын эрэ дьылҕалыыллар диэн өстөөх аармыйаларын куттаҕастарыттан, сидьиҥ сигилилэриттэн бу табаарыстар кэлэйэллэр-сиргэнэллэр. Амма Аччыгыйа
Баай диэн олус да күүстээх буолар эбит, киһи сигилитин тиэрэ эргитэр, кубулутар. А. Сыромятникова
Харыйаны таҥнары соспут курдук өсөһүү — туохха да махтанары билбэт, тоҥ, хабараан сигили. В. Яковлев
Никифор олус оҕомсох киһи этэ. Кини оҕо аймаҕы таптыыра, оҕо сигилитин, быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэрэ. Г. Нынныров
2. кэпс. Туох эмэ быһыыланар үөрүйэҕэ, быһыыта. ☉ Обычное поведение кого-л., обычное проявление чего-л. (напр., животного или какой-л. стихии)
Бачча сааһын тухары кини тыа кыылларын сигилилэрин биллэ ахан. И. Федосеев
[Хаппытыан] сылгылары, сигилилэрин табан, хара маҥнайгыттан үчүгэй көлө оҥортуур. А. Сыромятникова
[А. Кулаковскай] «Өрүс бэлэхтэрэ» поэмаҕа, аҕыйах да устуруока буоллар, Хаандыга [үрэх аата] сигилитин, сүүрүгэ дохсунун, уоҕун-кылынын бэрт сөпкө ойуулаабыт эбит. Н. Заболоцкай
«Сүөһү сигилитин билэр хайаан да наада», — диир Коля. «ХС»
3. Дьон бэйэ-бэйэлэрин ыккардыларыгар уонна уопсастыбаҕа сыһыаннарыгар тутуһар олоҕурбут сиэрдэрэ-майгылара. ☉ Совокупность принципов и норм поведения людей по отношению друг к другу и к обществу, мораль
Онон Баһылай быраатын кытта өстөспүтүн бу бириэмэ сигилититтэн туораабыт курдук көрбөт, буолуох буоллаҕа дии саныыр этэ. П. Ойуунускай
Кинилэр конституцияларынан, Кинилэр хараҥа сокуоннарынан Бигэргэтиллэр кыыллыы сигили, Бэйэ-бэйэни тутуһан сиэһии. А. Абаҕыыныскай
Саахымат күрэхтэһиилэрин ыытыы уонна күрэхтэһиилэр кыттыылаахтара бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннаһыыларын быраабылалара спортивнай сигилигэ олоҕураллар. ПВН СБК

I
аат.
1. Ким эмэ олус улахан, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий, напряжённый, сильный звук голоса, громкое восклицание, крик
Ынах үүрэр оҕолор хаһыылара, хотонноругар тахсыбыт дьахталлар саҥалара чаҥкынаһаллар. Софр. Данилов
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. Н. Лугинов
Маайа ыксаабыт, ыгыллыбыт хаһыыта бу айдаан ортотугар иҥэнсүтэн, иһиллибэт буолан хаалла. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ (кыыл-сүөл, көтөр) үөгүлүүр, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий звук, издаваемый животными, птицами, крик
Кини туруйа хаһыытын, күөрэгэй ырыатын таптаан иһиллиирэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
Чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
2. Сигнал биэрэр анал оҥоһук тыаһа (хол., борокуокка, пуойаска). ☉ Громкий протяжный, монотонный низкий звук, гудок (напр., парохода, поезда)
Борокуот тиһэх хаһыыта дуораһыйбыта... Софр. Данилов
Араадьыйа ыллаан ньиргийэр, Ыстаансыйа хаһыыта иһиллэр. С. Васильев
Бэс ыйын бастакы күннэриттэн биирдэстэригэр сарсыарда эрдэ бөһүөлэги теплоход хаһыыта уһугуннарбыта. С. Тумат
3. көсп., поэт. Ханнык эмэ иэйии, долгуйуу дохсуннук биллиитэ. ☉ Бурное выражение сильного чувства, переживания (напр., крик души)
Бу хаһыы — буурҕа сатата! Уох-кылын уордаах күүһүн, Уоттаах санаа төлөнүн, Кыайыы дьиҥнээх эрэлин, Бу хаһыыга, былыт истэр. И. Чаҕылҕан
Саллаат сүрэҕин хаһыытын, тойук сибиниэһин Мин түөһүм төлө тэбэр. Т. Сметанин. Уйуһуйбут өйүм Уолуйар хаһыы Таммаҕа буолан Саккыраата. Доҕордоһуу т.
♦ Дууһа хаһыыта көр дууһа
Кырдьыга, ити тугу да туһалаабат дууһа хаһыыта этэ. Н. Босиков. Хаһыы иччитэ кэпс. — олус улахан саҥалаах. ☉ Обладающий громким голосом, горластый
[Агдам — оҕонньору:] Сатана баара, чахчайа сытыйдар да, бүтүннүү хаһыы иччитэ эбит. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. хахы ‘сердиться’
II
1.
хас I диэнтэн хай. аата. Ордон хаалбыт ыччаты барытын саанан куттаан окуопа хаһыытыгар үүрбүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ганя шурф хаһыытыгар, ол-бу илии үлэтигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. И. Федосеев
Роталар бары кэриэтэ землянка буорун хаһыытыгар үлэлээтилэр. А. Бродников
2. Күһүҥҥү, кыһыҥҥы кэмнэргэ сүөһү (хол., таба, сылгы) хаһан аһыырыгар сөптөөх аһылыга, ото; күһүн кыһын сүөһүнү анаан хастаран аһатыы. ☉ Добываемый из-под снега скотом (напр., оленями, лошадьми) корм в виде травы лугов и пастбищ, осенний, зимний подножный корм; осенняя, зимняя пастьба скота на заснеженных пастбищах, тебенёвка
Аҕыйах ардахтаах кураан ый буоллаҕына сылгы хаһыыта үчүгэй туруктаах буолар. Сылгыһыт с. Хаһыыга төрүөх сылгы уонна кырдьыбыт биэлэр эрэ хаалаллара. АНП ССХТ
Хаһыы бириэмэтигэр хаар кытаатыыта, олус халыҥааһына эмиэ улахан кутталлаах. КТЫы
3. арх. Сири хаһан былыргы олохдьаһах малын-салын көрдөөһүн. ☉ Раскопки
Хаһыы кэмигэр буор күөс үлтүркэйдэрэ, күөс охсор бөкүнүк таас уонна биир хаптаҕай тимир көстүбүттэр. БИГ ӨҮөС
Ити сыл күһүнүгэр манна хаһыылар саҕаламмыттара. Үс, биэс тыһыынча саастаах неолит саҕанааҕы көмүүлэр көстүбүттэрэ. «Кыым»
Хаһыылары ыыта сырыттахха көстөр былыргы үйэтинээҕи дьон уҥуохтара кичэйэн үөрэтиллэллэр. «Кыым»
4. хайа. Сир баайын хостуурга анаан хаһыллыбыт аһаҕас хайа сирэ. ☉ Место, где производится добыча ископаемых открытым способом, открытая горная выработка, разрез
Саамай үөрүүлээҕэ диэн баар, бу бачча өр халтайга хааман бараммыт биир хаһыыттан икки алмааһы буллубут. Н. Лугинов
Мирнэй, Айхал хаһыылара наһаа дириҥнэр. Баайдара билигин да элбэх. ПНИ ЭД
Хорҕойорго шахталары уонна да атын хаһыылары туһанар үчүгэй буолааччы. МКББ
◊ Дүлүҥ (хаһыы) тыы (оҥочо) көр дүлүҥ
Хаһыы оҥочонон даҕаны тайылҕаннаах айаннарга сылдьар, сири хоротор кыаллыбат дии саныыбын. Багдарыын Сүлбэ
Оччолорго арыыттан арыыга (ол аата, тумултан тумулга) болуотунан уонна хаһыы тыынан сылдьаллара эбитэ үһү. «ХС». Хаһыы көлүйэ — сир оҥхойугар анаан куттарыллыбыт уу. ☉ Пруд
Хаһыы көлүйэ саҥардыы тумана көтөн эрэр. И. Тургенев (тылб.)

аат.
1. Сүөһү, сылгы киирбэтин диэн, уһун сиэрдийэ мастаах бүтэй тутуу (икки миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх мас тоһоҕолору кэккэлэһиннэри утарыта анньаллар, сигэлииллэр уонна онно кыбыта уһун сиэрдийэни уураллар). ☉ Изгородь (вокруг стога, покоса, пашни и т. п.)
Күрүөтээҕэр намыһах, аттааҕар күүстээх баар үһү (тааб.: аты өртүүр мас). Тэмэлдьигэн [киһи аата] бурдук күрүөтүгэр өйөнөн, көрөн турда. А. Софронов
Чэйдии олорооччуларга кыараҕас харахтаах, даба ырбаахылаах хатыҥыр дьахтар күрүө быыһынан киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сарсыарда эрдэ, бааһына күрүөтүн кыйан, дьиэбитигэр сыҕарыйбыппыт. Н. Габышев
2. Сүөһүнү, сылгыны быстах кэмҥэ тутар, хаайар бүтэй: бүтэйдэммит сир; дал. ☉ Загон для временного содержания скота, лошадей; огороженное место
Хардааччы, хотон кэннинэн, дал күрүөлэрин кэрийэ сыбдыйан, саамай уһук кыбыы кэннигэр аһыы турар, маарыын миинэн кэлбит атыгар тиийдэ. С. Никифоров
Манчаары оҕо чугас ыалыттан сыарҕа уларсан, Чоочо оҕонньордооххо баран, оҕуһун күрүөҕэ уган баран, дьиэҕэ киирэн ортоку ороҥҥо олорбут. МНН
[Табалар] Күрүөттэн куотаары, Көҥүлгэ көтөөрү, Үрүҥ күн сырдыгын Тиһэҕин көрөөрү, Аалыҥнаан, айманан өрүтэ көтөллөр. В. Лебедев (тылб.)
3. Киһи уҥуоҕун аҕыраадата. ☉ Могильная ограда
Сэбиэт үлэһиттэрэ эмээхсин уҥуоҕун күрүөтүн иһиттэн көмүстээх-түүлээхтээх дьааһыктары хостоон эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Маппыр аҕабыыттаах ийэбит сытар тимир күрүөтүн иһигэр ыскамыайкаҕа олороро. Л. Попов
4. эргэр. Үллэһиккэ тиксэр өлүү ходуһа (ортотунан үс сүүс-түөрт сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, который давал в среднем тристачетыреста якутских копен, или приблизительно девятьсот-тысяча двести пудов сена
Арамаан оҕонньор бастыҥ кылаас өлбүгэлээх аатыран, бүтүн нэһилиэккэ собус-соҕотоҕун түөрт күрүө сирдээх. Күннүк Уурастыырап
Семен Степанович Егоровтар диэн баай ыал кыыһын кэргэннэнэн, биир күрүө сирдэнэр, отучча сүөһүлэнэр. Эрчимэн
Бу хочо, уон алта күрүөлээх сир бүтүннүүтэ Никифоров кинээс өлбүгэтэ. М. Доҕордуурап
♦ Күрүө (сыыр) намыһахтыы — кыра мөлтөх киһини сэнээн, атаҕастаан (кэлтэччи буруйдаа, үөх). ☉ Пренебрегая кем-л., унижая маленького беззащитного человека (валить всю вину, набрасываться на него; ср. на бедного Макара все шишки летят). Таһырдьа Тээллэрис саҥата ньамаланна: «Күрүө намыһахтыы барытыгар мин буруйдаах буолан истэҕим!» И. Гоголев
[Сүөкүлэ:] Тиитэбис хотуна бөһүөлэги биир гына кэрийэн кэҕилдьийэ-кэҕилдьийэ, күрүө намыһахтыы, миигин холуннаран хобусиби тарҕаппыт. И. Семенов. [Тойон] былаас уларыйыаҕыттан мунньа сылдьыбыт уоҕа-кылына, абата-сабата сөптөөх сылтаҕы булан биирдэ тоҕо барда уонна күрүө намыһахтыы Чиэнэ үрдүнэн көттө. И. Данилов. Күрүөтэ (күлүүһэ) суох окко (үпкэ) киирбит — манабыла суоҕунан туһанан, атын киһи үбүн-аһын бэйэҥ тускар туһан. ☉ Злоупотреблять чужим добром, пользуясь отсутствием контроля (букв. напал на сено без изгороди).
◊ Боотулу күрүө — сиргэ утарыта уонна кириэстии саайыллыбыт икки мас тоһоҕолорго уһун сиэрдийэ ууруллар бүтэйэ. ☉ Ограда из кольев, вбитых в землю крест-накрест, на которые кладутся поперечины
Былыргы дьадаҥы ыал икки мас боотулу күрүөтэ. Амма Аччыгыйа. Күрүө дьаҕыл — үрүҥ саалыр (ат). ☉ Бело-буланый (конь). Күрүө кэрэмэс — сорох сирдэринэн кыралаан туртайбыт (бытык). ☉ Черная с проседью (борода)
Бу киһи …… өрүскэ дьахтар икки түнэ үтүлүгүн курдук көбүөлээх уостаах, ол үрдүнэн буулур атыыр сылгы сиэлин тэлгии бырахпыт курдук күрүө кэрэмэс бытыктаах. ПЭК ОНЛЯ I. Остуолба күрүө көр үүт күрүө. Сылбах күрүө — сиргэ таах сытар араас маһы хомуйан оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь из валежника
[Чүөчээски] аҕыйахтык хаамарын кытта, сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон. Тыын күрүө эргэр. — огдообо дьахталларга уонна дьадаҥы дьоҥҥо тиксэр, мөлтөх үүнүүлээх, кыра кээмэйдээх оттуур өлүү ходуһа. ☉ Очень маленький сенокосный участок с низкой урожайностью, отводимый вдовам и беднякам. Укаас күрүө эргэр. — ыстаарысталарга уонна быыбарданар дуоһунастаах дьоҥҥо сулууспаларын иһин бэриллэр оттуур ходуһа сир (оҕото суох киһи өллөҕүнэ, кини сириттэн бэриллэр). ☉ Сенокосный участок, который отводился старостам и другим выборным должностным лицам за службу (передается из земель, оставшихся после смерти бездетного человека)
Кинилэр [баайдар] аналлаах өлбүгэлэрин таһынан аны «укаас күрүө» эбэтэр «тоһоҕо күрүө» диэни ылаллара. И. Аргунов. Үүт күрүө — сиэрдийэ угуллар анал дьөлөҕөстөөх баҕаналаах күрүө. ☉ Изгородь на столбах с отверстиями для жердей
[Туйаарыма Куо] Үс үүт күрүөнү Үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах. П. Ойуунускай
Таратаайканан Кыынньар [киһи аата] икки уола өрө харбатан, үүт күрүөҕэ хорута түһэллэр. А. Федоров. Киэҥ күрүө икки уһун эркинин үс мастаах үүт күрүө оҥорон баран, икки өттүн иин аан оҥоруохха сөп. «ХС». Хары күрүө эргэр. — баайдарга уонна аҕа ууһун тойотторугар өлүү сирдэрин таһынан эбии бэриллэр оттуур ходуһа сир (нэһилиэктэриттэн өр тэйэ сылдьыбыт уонна түһээни, тардыыны кыайан төлөөбөт дьадаҥы дьон сирдэриттэн бэриллэрэ). ☉ Сверхнадельный сенокосный участок, которым пользовались богачи и родоначальники (обычно это участки, принадлежавшие тем, кто отсутствовал долгое время в своем наслеге, или беднякам, неспособным платить подати и повинности).
ср. п.-монг. күрийэ ‘забор, ограда’