Якутские буквы:

Якутский → Русский

уруурҕаһыы

и. д. от уруурҕас = родство; родственные отношения.

уруурҕаа=

проявлять родственные чувства; проявлять заботу о родственниках; баай дьадаҥыны уруурҕаабат посл. богатый бедного за родственника не считает.

уруурҕас=

взаимн. от уруурҕаа = родниться, вступать в родственные отношения с кем-л.

Якутский → Якутский

уруурҕаһыы

уруурҕас диэнтэн хай
аата. Уруурҕаһыы — былыр-былыргыттан хааннар, баһылыктар туора уустары бэйэҕэ кэбэҕэстик тардар ньымалара. Н. Лугинов
Сыныйан көрдөххө, уруурҕаһыы сахаҕа, ордук дьахталларга күүстээх. А. Шапошникова
Таба иитиитигэр улахан хоромньуну үөр уруурҕаһыыта оҥорор. ҮҮүДь

уруурҕаа

туохт.
1. Истиҥник сыһыаннас, аймаҕырҕаа. Относиться по-родственному к кому-л., проявлять родственные чувства
Тырынкаайап кыыһын Сиипсэп учуутал уруурҕаан, кыһанан-мүһэнэн үөрэтэ, өйдөтө сатыыра. Н. Якутскай
Абыраамап …… ырааҕынан аймаҕым этэ да, үөрэхтээх, учуутал киһи буолан, миигин бэйэтигэр тэҥнээн уруурҕаабат этэ. Эрилик Эристиин
Кини Өнөртөн төрүттээх, Көскөө Өндүрэйин эдьиийэ, Өнөрдөрү сүрдээҕин уруургуур. КНЗ ОО
2. Кимиэхэ эмэ бэйэҥ аймаххар курдук, аймахтыы сыһыаннас (хол., атын омук киһитигэр). Воспринимать кого-л. (напр., человека другой национальности) как родственника
Деникин саллааттара миигин тутаннар ытаары илдьэ истэхтэринэ, Деомид Бакланов уруурҕаан «куот» диэн сибис гыммыта. Н. Якутскай
Бука, сэрэйдэххэ, кинилэр онно олохтоох саха норуотун тугунан эрэ таптаабыт, уруурҕаабыт эбит буоллахтара. Суорун Омоллоон. Сахалар бэйэлэрин курдук кыараҕас харахтаах толуу көрүҥнээх монгуол уолаттарын уруургуу көрдүлэр. «Күрүлгэн»
3. көсп. Тугу эмэ бэйэҕэр чугастык ылын. Быть душевно расположенным к чему-л.
Кыталык бу ыраах Кыраайы уруурҕаан, Хотугу хомурах Хаар курдук, мап-маҥан. И. Гоголев
Бу сири мин хайдах эрэ бэйэм дойдубар чугаһата, уруургуу көрдүм. И. Семёнов
Ол ынаҕы бэйэбэр уруургуу санааммын, киэһэ хараҥардаҕына биир көтөх оту күрүө таһыгар быраҕан биэрээччибин. С. Юмшанов

уруурҕас

  1. уруурҕаа диэнтэн холб. туһ. Тоҕо билигин уруурҕаһан эйигин бэйэтин диэки тарда сатыыра буолуой? С. Ефремов
    Онон кинилэр улаханнык уруурҕаһаллара. Ойуку
    Уруурҕаһыы содулуттан төрүөх аччыыр, сиппэтэх төрүөх төрөөһүнэ үксүүр. А. Чугунов
  2. кэпс. Кэргэн тахсан (ойох ылан) эбэтэр илии охсуһан, кими эмэ кытта аймахтыы буол. Породниться с кем-л. через замужество, женитьбу
    Тукаам, Мотуоһа, биһиги ыалбытын Алыыкайдааҕы кытта уруурҕаһаары гынныбыт. Болот Боотур
    Улахан мэһэй суох буоллаҕына, үтүө быһыылаах, чэгиэн аймаҕы кытары уруурҕаһар сөп этэ. Н. Лугинов
    Маҥнай уруурҕастахтарын утаа аламаҕай майгылаах, амарах сүрэхтээх кийиит курдук туттар этэ. «Кыым»

Еще переводы:

байытыһыы

байытыһыы (Якутский → Якутский)

байытыс диэнтэн хай
аата. Сайдыылаах социалистическай уопсастыба үйэтигэр бырааттыы литературалар хардарыта сабыдыаллаһыылара, байытыһыылара быдан күүһүрэр. КНЗ СПДьНь
Дьүкээгирдэри, эбээннэри, эбэҥкилэри кытта булкуһуу уруурҕаһыы, култуураны хардарыта байытыһыы саха дойдутун былаһын тухары барбыт прогрессивнай процесс буолар. Багдарыын Сүлбэ
Уһулуччулаах суруйааччы хардарыта сабыдыаллааһын уонна хардарыта байытыһыы билиҥҥи литература уонна искусство сайдыытын боччумнаах сокуона буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. «ХС»

тэринии

тэринии (Якутский → Якутский)

аат. Туохха эмэ оҥостуу, бэлэмнэнии. Подготовка к чему-л., подготовительные работы перед чем-л., сборы
Сарсыарда эрдэ туран барарга тэринии буолла. А. Софронов
Урууну саҕалааһын сиэрин-силигин толорууга бэлэмнэнии, тэринии, оҥостуу бөҕө. В. Протодьяконов
Былыргы кэмҥэ ойох-эр ылсыыны уруурҕаһыы, кэскили тэринии диэн ааттыыллара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938

уруурҕат=

уруурҕат= (Якутский → Русский)

побуд. от уруурҕаа=.

түҥүр

түҥүр (Якутский → Якутский)

аат. Кэргэнниилэр аҕалара уонна эр дьон аймахтара бэйэ-бэйэлэригэр уруулуу (сыбааттыы) сыһыаннара. Родство отцов жены и мужа по отношению друг к другу, также каждый из родственников по мужской линии со стороны мужа и жены по отношению друг к другу, сват. Бу күннэргэ түҥүрдэрэ ыалдьыттыы кэлиэхтээх
Түҥүр — эрдии-ойохтуулар эр дьон аймахтарын уруурҕаһыыларын аата. «Саха с.»
др.-тюрк. түҥүр

сыдьаан

сыдьаан (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Удьуору, төрдүууһу салҕааччы. Потомство, потомок. Төрүт-уус саҕаттан ырыаһыттар сыдьааннара
Биһиги сыдьааннарбыт хайа да түгэҥҥэ атыттартан ордо, баһыйа, сабырыйа туруохтаахтар. Н. Лугинов
Былыр үгүс суруга-бичигэ суох биистэргэ бастакы төрүттэрэ таҥара буолара, ол иһин итэҕэлэ суох омук төрдө-ууһа суох сыдьаанынан ааҕыллыан сөп. ВВЕ СТИ
Иванна кинилэр сыдьааннарыттан соҕотох хаалла. ТТК
Туох эмэ төрүөҕэ, удьуора (киһиттэн ураты тыынар тыыннааҕы этэргэ). Потомство, отпрыск (у животных)
Кырбый [ыт аата] сордоох күөрт көхсүнэн эрэ буолбакка, быһыытынан-майгытынан бөрө сыдьаана буолара билигин хаһааҥҥытааҕар да чуолкайдык көһүннэ. Н. Лугинов
Ити бөлөхтөр истэригэр кыра да, бөдөҥ да төрүөхтээх, уойумтуо, кыстыгы тулуйумтуо удьуордар, ардыгар быһымах, быһый атахтаах сылгылар сыдьааннара көстөллөр. Сылгыһыт с. Аҥаар Муос [тыһы чубуку аата] айылҕа биэрбит сиэринэн, бэйэтэ да билбэтинэн, инникигэ тарбачыһар, сыдьааннара быстыбатыгар дьулуһар. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Өбүгэ, төрүт-уус. Предок. Өксөкүлээх Өлөксөй үлэлээбит үлэтин, былыргы олох умнуллубут сыдьааннарын чинчийбит, билбит, ыйбыт үтүө үлэтин бэлиэтээн, аатын ааттаан айхал эппиттэрэ. П. Ойуунускай
Дьоно-сэргэтэ даҕаны, төрдүлэрин-уустарын ыйыталастахха, үксүлэрэ ити оройуоннартан сыдьааннаах буолаллар. НС ХСБС
Сиэннэнии диэн — улуу дьыала, Эн сыдьааныҥ салҕаныыта. Былыргыттан саха ыалын Сүрүн-кутун уол сиэн тутар. И. Баишев
3. көсп. Өрүс, үрэх ханан эмэ туора сүүрүгүрдэр тардыыта (хол., сээн, үрүччэ). Ответвление от основного русла реки или речки (напр., рукав)
Сирин быһыытыттан көрдөххө, манна хайа да өттүттэн атын үрүйэ да, сыдьаан да киирбэт. Н. Якутскай
Үрүйэтин диэки бардахха, уулаах сыдьааны батыстахха, олус хойуутук үүнэр моонньоҕон угар тиийэҕин. Н. Босиков
Эр дьон ыраах үрэхтэр сыдьааннарыгар бултуу барбыттара. «ХС»
4. эргэр., сөбүлээб. Хайа эмэ уопсастыба бөлөҕүн кыттыылааҕа, ол бөлөх өйүн-санаатын тутуһааччы (үксүн куһаҕан сыанабылга тут-лар). Отродье
Бу баайдыы сыдьааннарга кимэн киирии улааппытынан сибээстээн, кылаас охсуһуута күүһүрэн эрэр. Болот Боотур
Бүлүү уокуругар бандьыыт сыдьааннара өрө турбуттара. «Кыым»
Никиитэ өстөөх сыдьаанын албыныгар киирэн биэрбитин дьэ өйдүүр. ПНИ ДКК
Туора сыдьаан — туох эмэ түмсүү иһигэр төрүт туспа өйдөөх-санаалаах киһи (дьон бөлөҕө). Чуждый элемент в каком-л. обществе
Дьиҥэ, эйигин биһиги ханнык да туора сыдьаан буолбакка, бэйэ киһитэ дии саныыбыт. Д. Таас
Биһиги испитигэр кылаас өстөөхтөрө уонна туора сыдьааннар суох буолбатахтар. Болот Боотур
Саҥа олоҕу тутууга хаалынньаҥнар, араас туора сыдьааннар улахан харгыс буолаллар. КНЗ ТС
Сыдьаан уруу — ойоҕос уруурҕаһыы алтыс салаата. Шестая боковая линия родства. Ойоҕос уруурҕаһыы алтыс салаата сыдьаан уруу дэнэр. Хайа сыдьаана — хайа сырыынньа сирэ, эниэтэ. Склон горы. Хайа сыдьаанын кыйа бардылар
II
даҕ., поэт. Сырдаан көстөр, сырдык дьүһүннээх. Светозарный, светлый
Сыһыы-сыһыы муҥунан Сыспай сиэллээхтэргэр Ымсыыраахтаан кэлбэтэҕим, Сырдык сыдьаан сырайгар Ымсыыраахтаан кэлбитим. Саха нар. ыр. II
Сыһыы алаас сирдэргэ Сыдьаан ньалака сиэллэрдээх Сылгы сүөһү үөрдэрэ Төннүбэттик үөскээннэр …… Төбүрүөннээн сылдьаллар. Саха нар. той. IV
Сэттэлээх сыдьаан сылгы Сиэллээх кутуругун Сыыйа-баайа туппут курдук Тииһин быыһынан Чыыртчаарт силлээн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

кэскил

кэскил (Якутский → Якутский)

аат.
1. Олох инники дьоло, инники туруктаах дьоллоох үтүө олох. Будущее счастье, благополучие; будущее развитие, расцвет
Инники кэскил. Кэлэр кэскил. Кэнэҕэски (кэнчээри) кэскил. Кэхтибэт кэскил.  Оҕо — киһи инники кэскилэ (өс ном.). Кэлэр кэм! Эн кэрэ да ааттааххын: «Кэскил!» — диэн, «Кэрэ кэскил!» — диэн. С. Данилов
Күһүҥҥү ардахтар, Нап-наҕыл ардахтар Кэлэр кэм кэскилин Сипсийэр курдуктар. Н. Харлампьева
Ким эмэ инники анала; төлкө, дьылҕа; кэлэр өттө, инникитэ. Рок, судьба; предназначение; будущее, перспектива
Дьылҕа хаан дьылҕата Сиргэ түспүт кэскилбитин Киминэн тэрийбитэ, Окко түспүт оҥоруубутун Тугунан олохтообута — Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй, эн Сүөдэри тыытыма, кэскилин кэһимэ. Амма Аччыгыйа
Киһи буолбут кэскилэ, олох олорбут бэлиэтэ тугуй? В. Гаврильева
Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах көр бардам
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах, Тойон эһэм, истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүүлээ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кэскили тэрин кэпс. — кэргэн ылан, кэргэҥҥэ тахсан олоҕуҥ инники өттө туруктаах буоларын хааччын, тэрин. Обзавестись семьей, выйти замуж, жениться и тем обеспечить свою будущую благополучную жизнь
Кэскилгин тэринэн Кэргэҥҥин ыларгар, Иннигинкэннигин Кичэйэн көрүнээр. А. Бэрияк
Былыргы кэмҥэ ойох-эр ылсыынан уруурҕаһыыны кэскили тэринии диэн ааттыыллара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938. Кэскил тыл — истиҥ тыл, иитиэхтээбит ымыы оҥостубут санаа. Заветное слово
Кырдьыктаах санаабын, кэскил тылбын кинилэргэ этэн өлүүм. Күндэ. Таҥара кэскилэ эргэр. — таҥара кэриэһэ; таҥара үтүөтэ, уйгута. Божья благодать
Биһиги бэйэбит кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Уруу кэскилэ эргэр. — сыбаайба тэрээһинэ, силигэ-туома. Свадебные обряды; все необходимое для проведения свадьбы.

саҥаһырҕаа

саҥаһырҕаа (Якутский → Якутский)

туохт. Саҥаһым диэн уруурҕаа, саҥаһым диэн ааттаа. Проявлять родственные чувства к жене старшего брата, родственника, признавать её
Саҥаһырҕаама хайаама. Босхо ыларыҥ буолуо, бэрт киһи [атыылыы турар этиттэн]! Арай чиэрбэни уҥуоҕа суох дэһэллэр — ону көрдөө! «ХС»

кынчарылын

кынчарылын (Якутский → Якутский)

кынчарый диэнтэн атын
туһ. Оҕолорум сордоохтор …… Харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, …… Аччыгы аргыстаһан, Утатары уруурҕаһан, Тоҥору доҕордоһон …… муҥнаныахтара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрөтөр оҕобут Төлкөлөөх түү ньээкэй биһигэ Түҥнэри кынчарыллыа суоҕа! С. Васильев

ньочоотур

ньочоотур (Якутский → Якутский)

көр ночоотур
Чэ, кэбис, хайдах да оонньоотуннар, хайдах да ыллаатыннар, киниэхэ ол эмиэ туох буолуой, кини онтон тугу ньочоотурар үһү. П. Ойуунускай
Мин бу дьону кытта уруурҕаһабын диэн ньочоотурдум, дьадайдым даҕаны. Н. Неустроев

сонурҕас

сонурҕас (Якутский → Якутский)

I
сонурҕаа диэнтэн холб. туһ. Чараҥҥа лаглаҕар хатыҥнар сонурҕаһан сипсистилэр. И. Павлов
Оҕонньор сыарҕатыгар төннөн кэлбитигэр, кини саа да, үҥүү да туһунан ордук-хоһу сонурҕаһа барбата. Н. Заболоцкай
II
сонумсах диэн курдук
Сорохтор наһаа сонурҕастар, Сорохтор олус уруурҕастар. Болот Боотур