сири-уоту уратытык туһанар усулуобуйалаах түөлбэлэр

прил. 1. (оговорённый условием) усулуобунай, усулуобуйалаах; условное соглашение усулуобуйалаах сөбүлэһии; условный пригозор усулуобунай бириигэбэр; 2. (принятый) усулуобунай, болдьохтоох. болдьом; условный знак болдьом бэлиэ; усхозкый сигнал болдьохтоох сигнал; 3. грам. болдьуур; условное наклонение болдьуур киэп.

аат. Судаарыстыба харчыны эбэтэр наадалаах малы-салы туох эмэ усулуобуйалаах иэс биэриитэ. ☉ Ссуда (денежная или вещевая)
Бурдук ыһыыта буолара чугаһаан эрэр. Онон ыһыыга ананан кэлбит сууда сиэмэтин …… испииһэк быһыытынан түҥэтэн биэрбиппит. А. Бэрияк
Оччоҕо биһиги тоҕо …… судаарыстыбаттан сууда диэн ааттаан үтүмэннээх үгүс үбү-харчыны иэс ылан, сааспыт тухары хабалаҕа киирэбитий? «Чолбон»
Судаарыстыба биһиэхэ сууда биэриэх буолта, ол эрээри биһиги, ол көмөнү күүтэн, илиибитин быар куустан олорорбут табыллыбат. Г. Николаева (тылб.)

туохт. Ис сыалан, хаһалаах, эмис буол. ☉ Нагуливать брюшной жир
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтон улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Тыйыс усулуобуйалаах, чычырбас аһылыктаах уһун кыһынын саха сылгыта түргэнник уойарынан, халыҥ хаһаланарынан, суон саалланарынан, …… ордук тулуйумтуо буолан, эрийсэн эрдэҕэ. АНП ССХТ
♦ Халыҥ хаһалан, <суон саал- лан> — дьону көлөһүннээн аһара бай, уой-тот. ☉ Разбогатеть, стать мироедом (букв. заиметь толстый жир)
Хара норуот хараҕын уутунан халыҥ хаһаламмыт (өс хоһ.). [Василий Петров:] Мин …… соххор-доҕолоҥ сорунан-муҥунан суон саалламматаҕым, халыҥ хаһаламматаҕым. П. Ойуунускай
Лээһэй баайдар Эмсэх гынан, Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар, Сордоох сүһүөҕүн уутунан Суон саалламмыттар. С. Зверев

1. сөбүлэс диэнтэн хай. аата. Саҥата суох олорбуттара сөбүлэһии бэлиэтин курдук буолбута. С. Окоёмов
2. Ханнык эмэ усулуобуйалаах хардарыта сыһыаннаһыылары, бырааптары уонна эбээһинэстэри олохтуур икки өрүттэр суругунан эбэтэр кэпсэтиинэн дуогабардара. ☉ Договор, устанавливающий условия взаимоотношений, права и обязанности сторон, соглашение
   Пуорка киирбит хортуоппуй кыайан таһыллыбакка тоҥноҕуна продснаб эппиэти сүгэригэр сөбүлэһиигэ илии баттанна. С. Окоёмов
   Национальностар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыы сытыырхайа турар кэмигэр гражданскай сөбүлэһиини ситиһэргэ бары уопсастыбаннай күүстэри түмүү наада. «Сахаада»
   Бадарааннаах сирдэри, туорпалары харыстыыр туһунан дойдулар икки ардыларынааҕы сөбүлэһии баар. МНА ФГ
3. полит. Сөбүлэһиигэ охтуу (кылаассабай өстөөҕү кытта эйэлэһии, кини интэриэһигэр бэринии). ☉ Политика соглашателей, соглашательство
   Народничествоны утары охсуһууларыгар революционнай марксистар «легальнай марксистары» кытта быстах сөбүлэһиигэ киирсибиттэрэ. «Ленин с.». Эйэ иһин алларааттан саҕаламмыт революционнай охсуһуу сепаратнай сөбүлэһиигэ тиэрдиэ дэһэллэр, ити холуннарыы. В. Ленин (тылб.)

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр чугас уруулуу эр дьонтон балыс саастаахтара. ☉ Младший брат (родной, двоюродный и т. д.)
Учукаас оҕонньор төрөппүт уола Хабырыыс, ону кытта быраатын уола Иисээн буоланнар, бэрт булчут дьон. А. Софронов
Бүгүн Ромаҥҥа улахан үөрүү: тастыҥ быраата Миимэй хоно кэллэ. Ф. Софронов
Быраатым хаалларбыт кэриэһэ Сүрэхпэр иҥмитэ, Быһылаан охсуһуу уотугар Күүрдэр күүс буолбута. А. Абаҕыыныскай. Тэҥн. ини
2. Бииргэ төрөөбүт убай уола. ☉ Племянник (сын старшего родного брата)
Былыр Доодороптор түөрт быраат кэм дьылынан арыттаан олбу-солбу кинээс, кулуба буолан испиттэрэ, эн бырааттарыҥ, убайыҥ Өргөстөй уолаттара, үһүөн биир кэмҥэ «систээтилэр». Эрилик Эристиин. Тэҥн. сиэн
3. Саҥарааччыны кытта биир уопсай өйдөөх-санаалаах, балаһыанньалаах, усулуобуйалаах киһи (дьон). ☉ Товарищ, единомышленник, собрат
Ленин тыыннаах, Бары дойдулардааҕы Баттаммыт бырааттары Кини ыҥырар баррикадаҕа. А. Абаҕыыныскай
Кыра дьадаҥы бырааттар, Кыттыһаахтаан тураммыт Кырааһынай былааска Күүстэ-көмөтө салҕыаҕыҥ! Саха фольк. Хандалы тимир бытарыйыа, Хараҥа хаайыы да сиҥниэ, Күн көҥүлэ илэ кэлиэ Бырааккыт батас туттарыа. А. Пушкин (тылб.)
4. эргэр., истор. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар Саха сиригэр өрөбөлүүссүйэни утары саалаах-сэптээх өрө тура сылдьыбыт дьон бэйэ-бэйэлэрин ааттаһар тыллара. ☉ Так называли друг друга белобандиты (белогвардейцы) в Якутии в первые годы советской власти
Бу Олоохоп быраат былаас илиититтэн мүччү туттаран сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
[Спиридон:] Бу биһиги дойдуну ити бырааттарбыт диэн ааттанааччы бандьыыттар булбуттара ыраатта. С. Ефремов
Хайа, үчүгэйдик өйдөөн иһит: «Сарсын түүн бырааттар кэлэн көрүлээн тахсыаххыт үһү», — диэн этээр. Н. Якутскай. Тэҥн. бандьыыт
5. Кимиэхэ эмэ доҕордуу, чугастыы сыһыаны көрдөрөргө этиллэр тыл. ☉ Фамильярное или дружеское обращение к кому-л. [Кулуба:] Оо, Сэмэн Сэмэнэбис! Дорообо, быраат! Н
Неустроев. Биһиэхэ, революционердарга, дьахтар диэн, дьэ, быраат, чахчы норуот опиума буолар. М. Шолохов (тылб.)

даҕ.
1. Аһыныгаһа суох, аһынары билбэт, муус сүрэхтээх (киһини этэргэ). ☉ Безжалостный, жестокосердный, бессердечный (о человеке). Дьоннор тыйыс да буолар эбиттэр!
□ «Аата, тоҕо сүрэй!» — диэн Ылдьаа дьон санаата тыйыһыттан, аһыныгаһа суоҕуттан сөҕө олордо. Н. Заболоцкай
△ Тоҥуй, хаҕыс, тымныы (хол., сыһыан). ☉ Холодный, неприязненный (напр., об отношении к кому-л.)
Баһылай тыйыс сыһыантан соһуйан, оройго бэрдэрбиттии ходьох гынан далбааран ылла. У. Ойуур
Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. «ХС»
2. Кытаанах, хаҕыс, санаабытын уларыппат (киһи санаатын, майгытын туһунан этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый, непоколебимый (о характере человека)
[Мэхээлэ:] Аҕаа, мин эйигин ити курдук тыйыс, кытаанах буолуо дии санаабат этим ээ. А. Софронов
Тыйыс саха саҥарбата, Тымныытык мичээрдээтэ, Тииһин эрэ хабырынаат, Хааннааҕынан силлээтэ. И. Гоголев
— Ааттаммат кыыл дуо? — диэн истэ-истэ, уҥуохтара салҕалаабыт дьоннор, билигин адьырҕа кыыл кистэлэҥнээх күүһүн утары барар биир тыйыс санааны ылыммыттара тас да бодолоруттан биллэр этэ. Л. Попов
△ Кытаанах, дьэбир (киһи тас көрүҥүн этэргэ). ☉ Строгий, суровый (о внешности человека)
[Ньургустай удаҕан — Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурга:] О-ой, дуҕа-ар, хааныҥ-сииниҥ тоҕо тыйыһай, хараҕыҥ-сырайыҥ тоҕо хатыылааҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Кырдьаҕастар кини тыйыс сэбэрэтиттэн толлон эмиэ саҥарбатылар. И. Гоголев
Кини тыйыс сэбэрэтин Хараҕа сырдатара, Олоҕун уордаах иэйиитин Сүрэҕэ сымнатара. С. Данилов
3. Кытаанах, ыар, суоһумар (хол., дьылҕа, оҥоһуу). ☉ Жестокий, безжалостный, беспощадный (напр., судьба, рок)
Уол оҕо оҥоһуута Тыйыс буолар куолута. С. Тарасов
[Кубалар] Кыһыйаннар, айманаллар — Көппөт тыйыс аналтан, Уонна кистээн ытаһаллар, Уолҕамчы, ыар санааттан. И. Федосеев
Кырдьар сааһыгар маннык тыйыс дьылҕа көһүтэрин өйүгэр да оҕустарбатах буолуохтаах. Сэмээр Баһылай
△ Элбэх эрэйдээх, сордоох-муҥнаах (үйэ, кэм туһунан этэргэ). ☉ Несчастный, полный страданий; суровый, бедственный, гибельный (о времени, эпохе)
Сиритэ ытыллыбыт Бойобуой знамябыт, Чэбдик тыалга тэлибирээ, Эн биһиэхэ кэпсээ, кэпсээ Буорах аһыы сыттаах дуолан, Тыйыс ааспыт кэм туһунан. И. Гоголев
Ол тыйыс кэмнэргэ ол оҕотук кыысчаан Дьон муҥун, эрэйин чэпчэтэри сатыыра. М. Ефимов
Олоххо табыллыбатах, Ылдьаа курдук, батталга-хараҥаҕа самнары баттатан, хаарытибиини кэстэрэ сатаабыт былыргы тыйыс, күтүр үйэҕэ кэмнээх эбитэ буолуо дуо? Н. Заболоцкай
4. Олорорго кытаанах, ыарахан усулуобуйалаах (килиимэт туһунан этэргэ). ☉ Суровый, неблагоприятный для жизни (о климатических условиях)
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хотугу сири, ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйатыгар сүөһү кыстыгын тэрийии ураты боччумнаах миэстэни ылар. ТВН ФБНь
Саха өрөспүүбүлүкэтин тыйыс айылҕатыгар, тоҥ буоругар эҥин эгэлгэ отонноох култууралары үүннэриэххэ сөп. ЧМА МУХСҮү
5. Кытаанах, чиҥ, бөҕө (хол., тирии туһунан этэргэ). ☉ Прочный, плотный, крепкий (напр., о коже)
[Ньургун Боотур] үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы кэтэн кэбистэ, алта хос дьапталҕа сарыы тыйыһын мунньан оҥорбут сону, дыгдатчы кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
Сарыы тыйыһыттан, саары килбэлдьигэһиттэн бэйэбэр сөрү-сөп сону, ыстааны, этэрбэһи кэтэрим. Болот Боотур
Буолуоҕа тугу да тулуппат кыахтаах, Буолуоҕа барыны сатыыр маастар; Ханнык да хатан киниэхэ самныаҕа, Тыйыс да ыстаал сымныаҕа. С. Зверев
ср. алт. тыгыш ‘тесный, тугой, плотный, крепкий’

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ