прил. хаалыылаах, хаалбыт; отсталый взгляд на что-л. хаалыылаах санаа.

ж. хаалыылаах быһыы, хаалыы -лааҕа.

несов. 1. с кем туһун; 2. за кого-что, с кем-чем охсус, мөккүс; бороться за мир эйэ иһин охсус; бороться с отсталостью хаалыылаах быһыыны кытта охсус.

аат. Туохха эмэ инники буолуу, инники күөҥҥэ тахсыы. ☉ Достижение каких-л. успехов, лидирующего положения, завоевание чьего-л. признания
Фестивалларга барытыгар бастааһын төрүөтэ былыргы саха музыкальнай инструменнарын тилиннэрии буолбута. «Кыым»
Быйыл сыл аҥаардаах үлэ түмүгүнэн урукку өттүгэр хаалыылаахтарга сылдьыбыт Нам оройуонун кооператордарын бастааһыннара соһуччу уонна үөрүүлээх буолла. «ХС»

аат., э. ахс. Былыр нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ билиҥҥи Үөһээ Дьааҥы улууһун сиринэн олоро сылдьыбыт биис дьонун аата (номоххо кинилэри хаалыылаах уонна наһаа кэнэн курдук көрдөрөллөр). ☉ Название племени, проживавшего в Якутии задолго до прихода русских на земле нынешнего Верхоянского улуса (в легендах их часто представляют весьма отсталыми и наивными)
Аллара, хоту түстэххэ …… түннүгэ-үөлэһэ суох балаҕан дьиэлээх сартыаллар олороллоро. Далан
Сартыаллар тустарынан үһүйээннэр, остуоруйалар Саха сиригэр олус киэҥ сиринэн тайаан, инньэ Абыйга тиийэ тарҕаммыттарын бэлиэтиибит. Багдарыын Сүлбэ

аат.
1. Бырамыысыланнас араас салааларын тэрилтэлэрэ биир ситимҥэ киирэн холбоспуттара. ☉ Комбинат (крупное объединение промышленных предприятий)
Куорат аттыгар …… улахан горнообогатительнай кэмбинээт тутуллубут. И. Данилов
«Якутуглестрой» кэмбинээт таас чох разреһын сэргэ байытар баабырыканы тутуоҕа. Хорсуттар с. Кини Магнитогорскайдааҕы металлургическай кэмбинээт дириэктэринэн анаммыта. ЯАМ СД
2. Нэһилиэнньэҕэ өҥөнү оҥорор кыра тэрилтэлэр холбоспуттара. ☉ Комбинат (объединение мелких предприятий)
Кыргыттар сорохторо иис кэмбинээтигэр ананнылар. Софр. Данилов. Олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар кэмбинээт хаалыылаах тэрилтэ эбит. С. Окоемов
3. Ханнык эмэ тэрилтэҕэ сыһыарыллыбыт үөрэтэр-иитэр тэрилтэлэр холбоспуттара. ☉ Комбинат (объединение учебно-воспитательных заведений)
Мас кыайан тиэллиминэ, оҕо кэмбинээтин тутуу тоҕунна. В. Протодьяконов
Нэһилиэккэ түөрт уон биэс миэстэлээх оҕо кэмбинээтэ баар. ПДН ТБКЭ

1. сыһ. Урукку курдук, уруккуттан уларыйбакка. ☉ Как прежде, по-прежнему, по-старому
   Хаан кылгас тылын кэнниттэн, төтөлө суоҕунан аатырбыт Хасар ойон турда: «Аны уруккулуу олорор сатаммат». Н. Лугинов
   Үчүгэйиэн, дойдум тыала Сүрэхпин угуттуура, Умнуллубут ырыа тыла Уруккулуу сатарыыра. С. Данилов
   Кини кэлэктиип суолтатын уруккулуу өйдүү сылдьар. В. Яковлев
2. даҕ. суолт. Билиҥҥи кэм ирдэбилигэр сөп түбэспэт, хаалыылаах (хол., олох). ☉ Не отвечающий требованиям современной эпохи, отсталый (напр., о жизни)
   Дьаһаллаах талыыта, Көрүүлээх үтүөтэ, Истиилээх бэрдэ, Былыргылыы быһыылаах, Уруккулуу олохтоох, Эрдэтээҥҥилии идэлээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кэйээр олоҕун аймаабыт, уруккулуу олоҕу өрө-таҥнары туппут хамсааһыннары өйөөһүн, сүнньүнэн, көҥүлү хайдах өйдүүрүттэн тутулуктаммытын билигин дьэ өйдөөтө. Н. Лугинов

1. даҕ., сирэн. Кырдьан эбэтэр ыран-дьүдьэйэн күүһэ-сэниэтэ бараммыт, дьүдьэх, мөлтөх. ☉ Дошедший до физической дряхлости, слабости в результате старости или истощения, дряхлый, изнуренный. Бөөхүллэ ат. Бөөхүллэ сүөһү
   □ Ама кини бэйэлээх …… бырда быстан оһолломмутун иһин, кырдьаҕас бөөхүллэ оҕонньорго өлөртөрүө дуо? «ХС»
   Кини …… саабылатын өрө тутан, атын үҥкүүлэтэ сылдьыан баҕарбыта да, ырбыт бөөхүллэ ат ону сатаабат этэ. Эрилик Эристиин
   △ Хаалыылаах, мөлтөх, кыаҕа суох. ☉ Отсталый, маломощный (напр., о предприятии)
   Сэрэн эрэ! Эн урукку бөөхүллэ холкуос дьонунуун кэпсэппэккин, оройуон биир күүстээх, кэскиллээх холкуоһун дьонун кытта кэпсэтэҕин. Софр. Данилов
2. аат суолт. Кырдьан эбэтэр ырандьүдьэйэн күүһэ-сэниэтэ бараммыт туох эмэ. ☉ Кто-л. дряхлый или изнуренный от старости или истощения
   Бу эн бөөхүллэҕинэн хаһан биэс биэрэстэни моҥоору, сатыы урут ыстаммыттара сөп. «ХС»
   [Вильгельм саллаат:] Биһиги эбии күүһү ыллыбыт, ол гынан баран кинилэр сэриилэһэр дьоҕурдара суох, бөөхүллэлэр. В. Протодьяконов

даҕ.
1. Киһи-сүөһү сылдьыбат, кэлиитэ-барыыта суох (сир). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
Дьон куттананнар аттаах да, сатыы да буойун эрэйинэн тиийэр ойуурдаах уонна бадарааннаах түҥкэтэх сирдэргэ саспыттара. ЛВИ БУӨ
Лааҥкылаах түҥкэтэх ойуурга хагдаҥ эһэ дугуйданар. КЗА АҮө
Кэбээйи түбэтэ уу, тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
2. көсп. Кэнэн, бэйэтэ бэйэтигэр бүкпүт (хол., киһи); сайдыыта суох, хаалыылаах (хол., олох). ☉ Нелюдимый, замкнутый (напр., о человеке); неразвитый, отсталый (напр., о жизни)
Махсыыны олорор сирин курдук эмиэ улахан түҥкэтэх, олус көнө киһи дииллэр. А. Бэрияк
Ол курдук биһиги, үөрэнээччи да ыччат, үксүбүт түҥкэтэх, кэнэн буоларбыт. Д. Таас
Былыргы дьон көр оннуктар, түҥкэтэх үйэҕэ төрөөн түҥкэтэх буолаллар. А. Фёдоров
[Дора] урут түҥкэтэх бэйэтэ кэпсэтинньэҥэ, сайаҕаһа дьэ киирбит. В. Яковлев
ср. тат. төнтек ‘угрюмый, мрачный, молчаливый’

туохт.
1. Кими, тугу эрэ кыратык хамсат, даҕайан ыл. ☉ Прикасаться, притрагиваться к кому-чему-л.
Оһоҕостоох дьахтар булт тэрилин таарыйыа да, атыллыа да суохтаах. Болот Боотур
«Киһи таарыйдаҕын аайы дьигиҥнээн түһэн, адьас дикарка буолан эрэбин быһыылаах», — диэн кыыс бэйэтин сэмэлэнэ санаабыта. Н. Лугинов
«Холбос» [тэрилтэ аата] киһитэ өттүгэр баар бэстилиэтин тарбахтарын төбөтүнэн таарыйан аһарда. И. Никифоров
2. Атын соруктаах ханна эрэ ааһан иһэн сырыт, сылдьан аас. ☉ Заехать куда-л., заглянуть мимоходом, по пути
Мунньахха баран иһэн, бу оҕо тахсыбыт сураҕын истэн, көрөөрү таарыйдым. А. Софронов
Кытыл үрдүгэр ханнык эмэ томтор, үрдүк сир баар буоллар, кырса ону таарыйбакка ааспат. Н. Якутскай
Биһиги тахсар холкуоспут массыыната бүгүн киирэр үһү. Ону Таарыйдыннар диэн эттим. С. Ефремов
3. Туох эмэ туһунан кэпсиир, саҥарар түгэҥҥэ сыһыаран атыны эт, ахтан аһар. ☉ При разговоре коснуться кого-чего-л. мимоходом, кстати
Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини …… Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Сүөһү иитиитин таарыйдахха, тыа хаһаайыстыбатын бу ордук хаалыылаах салаатыгар кэнники сылларга боччумнаах сыҕарыйыылар таҕыстылар. ПАК
Берг …… Австрияны кытта сэриилэһии боппуруоһун таарыйбытынан барда. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Киһи дууһатын тыытар, санаатын долгутар гына саҥар, эт. ☉ Взволновать, задеть кого-л. за живое словами, упрёками
Катя уһуннук бодоруһан, эрин ханнык уйан миэстэтин таарыйан хамсатарын [тылын иһитиннэрэрин, үлэлэтэрин] билэр. Далан
Айдар Быстахов тыллара барыларын таарыйда, Сорох сөбүлээн, сорох утаран күйгүөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
Балагыай сэмэлээһинэ кинини эмиэ улаханнык таарыйбыта. Д. Таас
ср. кирг. даары ‘коснуться, слегка задеть’, ног. дары ‘задевать’