Якутские буквы:

Якутский → Якутский

хол-буут

аат. Киһи илиитэ-атаҕа; сүөһү, кыыл илин, кэлин атаҕа. ☉ Конечности человека и животных
Харытыан кырдьаҕас кимиилээхтик аһыырсиир. Сылгы суор холото сыалаах ойоҕоһун кытта улар түөһүн, холун-буутун хадьырыйар. Л. Попов
Бэттиэмэ оттоох ходуһабар, Бэдьэйэ сиэлэр налыыбар Хотуурданан куһуйдарбыан, Холбун-бууппун мускуйдарбыан... И. Федосеев
Хол-буут күүрдэн сылгылар Ходьоҥноһо тардаллар. С. Тимофеев
◊ Хол-буут араар — идэһэни, булду чаас-чааһынан эттээ. ☉ Делить на части, разделывать (напр., тушу)
Мицкевич хомунан таһырдьа тахсыбыта, хайыыүйэ сылгылары өлөртөөбүттэр, холбуут араартаабыттар. «ХС»
Куобах этин кыра кэрчиктэргэ эбэтэр холбуут арааран баран, кэтит эркиннээх чугуун иһиккэ угуллар. ТИИ ЭОСА
Арай биирдэ оонньуу сылдьан, «идэһэлэннэхпит» аатыран ол мас аты сүүскэ сырбатан охторон түһэрэн, хол-буут араартаан барбыппыт. «ББ». Хол-буут ылыс (үллэһин) — өлөрөн баран тугун эмэ үллэһин, тугуттан эмэ тииһин. ☉ Делиться добычей, иметь свою долю от добычи
Күөстэрин өрөн бараннар Көрдөөх дьээбэ сааһыттар, Холун-буутун үллэстэннэр Кубаларын ыппыттар. И. Эртюков
Оччо ыраах бултуу барсыбыт киһи хол-буут ылсар ини. НАГ ЯРФС II

Еще переводы:

кумаланаахтаа

кумаланаахтаа (Якутский → Якутский)

кумалан диэнтэн атаах. Көстүүмүм кумаланаахтаан хаалаахтаабыта
— Күүскэ далайан үстэ-түөртэ охсуу кэнниттэн туоһапка муҥнаах кумаланаахтаата, хол-буут арахсан уҥа-хаҥас кыырайда. «ХС»

бууттаа

бууттаа (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс.
1. Куот, буут биэр, туохтан эрэ олус түргэнник куот. ☉ Убегать от чего-л. в большой спешке
Бастакы сөмөлүөтүнэ дойдубар бууттаатым. Р. Кулаковскай
2. Хол-буут араар (хол., өлөрүллүбүт сүөһү этин). ☉ Разрубать тушу скотины по частям.

арҕастааһын

арҕастааһын (Якутский → Якутский)

аат. Агдаттан холу туспа арааран, ойоҕостору ортотунан туора быһа охсон, арҕаһы эрэ хаалларыы (сылгыны астааһын ньымата). ☉ Оставление только холки после того, как предварительно отделили лопатку от грудной клетки и разрубили ребра поперек (способ разделки туши лошади)
[Сахалар сылгыны] астыыр ньымалара: арҕастааһын, сааллааһын, түөстээһин, холун-буутун араарыы, хаһалааһын, үөрүктээһин. ААИ ОБСЫҮ

дьаһамыр

дьаһамыр (Якутский → Якутский)

даҕ., кэпс. Туттарга, илдьэ сылдьарга табыгастаах кыра, дьоҕус. ☉ Маленький, удобный для ношения, пользования
Ас маҕаһыыннарыгар киирдэххинэ, куурусса холо-буута араарыллан, бөтүөннэрэ наарданан дьоҕус, дьаһамыр гына ууруллан кэккэлиир эбиттэр. К. Уткин
Табаһыттар үлэлиир уонна олорор усулуобуйаларын тупсарыыга аныгылыы оҥоһуулаах көһөрүллэ сылдьар дьаһамыр дьиэлэр наадалар. «Кыым»
[Бырадабыастар] атыылаһар табааргын ыйан биэриэхтэрэ, дьып-дьап курдук туттан дьаһамыр гына суулуохтара. «Кыым»

сүрэх-дууһа

сүрэх-дууһа (Якутский → Якутский)

аат. Эккэ-хааҥҥа биир сомоҕо буолан иҥэ сылдьар киһи өйө-санаата, ис дууһатын эйгэтэ. ☉ Сознание, внутренний мир человека как единое целое с телом и душой
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун былчыҥнарыгар буолбатах — сүрэҕин-дууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
Аҕа өлбүгэ сириттэн мэлийбит хомолтото, …… ыарыылаахтык кини сүрэҕин-дууһатын хаарыйталыыр буолла. А. Сыромятникова
ср. русск. душа

бөкүнүй

бөкүнүй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Бөкүнүк быһыылан. ☉ Принимать круглую (цилиндрическую) или округлую форму, становиться круглым. Бу тиэстэ сөпкө бөкүнүйбүт. Тимири бөкүнүтэн оҥороору таптайабын да, бөкүнүйэн биэрбэт
2. Бөкүнүк эбэтэр төгүркэй быһыыланан көһүн. ☉ Казаться, выглядеть круглым (цилиндрической формы) или округлым
Бөкүнүйэ-бөкүнүйэ бүөр сыата баар үһү (тааб.: куобах). [Чачыгыр Таас ойуун] «Ыччакабын даа, этим саластаҕыан, абытайбын даа, куйахам күүрдэҕиэн», — диэн баран бөкүнүйэн туран таҥныбытынан бардаҕа. П. Ойуунускай
Сеня куотан бөкүнүйдэ. Иккиэн хос ортотугар турар …… остуолу тула сырыстылар. Н. Лугинов
Кырдьыга да, күтүрдэр [атыыр оҕустар] моонньулара үллэн …… хол-буут бөкүнүйэн, хааннааҕынан түҥнэри көрөн кэбиһэ турдахтарына кинилэр ахан буоллахтара дии. Н. Заболоцкай
Оттон мээчигим субу бөкүнүйэ сытар. «ХС»

сыалаах

сыалаах (Якутский → Якутский)

даҕ. Халыҥ сыаламмыт эбэтэр сыанан бүрүллүбүт. ☉ Жирный
Харытыан кырдьаҕас кимиилээхтик аһыыр-сиир. Сылгы суор холото сыалаах ойоҕоһун кытта улар түөһүн, холун-буутун хадьырыйар. Л. Попов
Балыгын өрөҕөтүттэн эмиһин, сыалааҕын ылан айаҕар угар. Н. Якутскай
Ньукулааскы куура буспут сыалаах эти курхар ыстаата, тарбахтарын саланна. Т. Сметанин
◊ Сыалаах мас — бэскэ маарынныыр уһун сымнаҕас иннэлээх лабаалаах эриэхэлээх мас. ☉ Кедр
Шарапов дьиэлэрин, лааппыларын утарыта сыалаах мастан тутуллубут дьиэ дьэндэйэн турар. Н. Якутскай
Манна көһүнэнкүннүгүнэн усталаах-туоралаах сирдэргэ хара систэр, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, сыалаах мастар, онтон да атыттар үүнэллэр. И. Данилов
Сыалаах мас уонна кинини харыстыыр дьаһаллар булгуччу наадалаахтарын туһунан кинигэҕэ тоһоҕолоон бэлиэтэнэр. «ХС»

тэлэкэлээ

тэлэкэлээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Бөдөҥ, кэтит гына бысталаа, кэрчиктээ. ☉ Разрезать, разрубать на большие куски (напр., мясо)
Өлөрбүт буурун сүлэн, хол-буут араартаан тэлэкэлиир. Эвен фольк. Оҕо ытыһын саҕа сыаны быһан тэлэкэлээн ыла-ыла, айаҕар атаарар. Болот Боотур
[Балыгы] үөрүйэхтик туттан-хаптан сытыы быһаҕынан тэлэкэлиир. «Чолбон»
2. Сири эбэтэр кырыһы кэтит балаһаларынан тиэртэлээн хорут. ☉ Вспахивать, распахивать землю, вскрывать дёрн широкими полосами
[Тыраахтарынан сири солооччулар] сэппэрээктээх булуук сири, сылгы хаһатын курдук, тиэрэ уурталаан тэлэкэлээтилэр. М. Доҕордуурап
Күөх кырыһы тэлэкэлээн Күлтэйэ көтөр бухатыырбыт. С. Тимофеев
3. Ходуһаны хорутуулаахтык тэлэн оҕус. ☉ Косить траву, широко шагая, легко и быстро
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбистим. И. Гоголев

дьиэрэҥ

дьиэрэҥ (Якутский → Якутский)

I
аат., зоол. Уһун тумустаах, уһун атахтаах чөкчөҥө бииһэ көтөр. ☉ Кроншнеп (птица семейства ржанковых)
Өлөҥ быыһыттан дьиэрэҥ обургу Өрө биэрэҥнээн, дөгдөҥөлөөн таҕыста. Аҥар атаҕын өрө көтөхтө. П. Ойуунускай
Дьуорбаллыбыт атахтаах, Чуоҕур эбириэн кынаттаах, Чэкэлийбит кэтэхтээх, Чэмэлийбит харахтаах Дьиэрэҥ көтөр буолан, Дулҕа үрдүгэр үктэнэн Чуочаллан турар эбит. П. Тобуруокап
Дьиэрэҥ кыыл кутуругун Тэниччи туппут курдук Дьэрэкээннээх иэдэстээх. С. Зверев
II
аат. Хардары-таары аҥаардыы атаҕынан иккилиитэ тэйэн, чэпчэкитик өрө ойуу (сахалыы үҥкүү хаамыыта). ☉ Якутский танцевальный шаг с легким двойным подскоком на одной ноге
Онтон ордук тэбиллэн, Улам күүрэн, эбиллэн, Сэлэ хаастыы сиэттиһэ, Сэргэ дьиэрэҥ тэбиэҕиҥ. Л. Попов
Кулгаах, үөрэн чэрэҥэлээ, Харах, күлэн чэмэлиҥнээ, Тиҥилэхпит дьиэрэҥ ойдо, Холбут-бууппут босхо барда. Холкуйилкий дайбаныахха, Ходьоҥ-идьэҥ хамсаныахха! И. Гоголев
Саргылаана дьиэрэҥ тэбэн, Ходуһаҕа тиэтэйдэ. В. Хон

көҥөс

көҥөс (Якутский → Якутский)

I
көҥөө диэнтэн холб. туһ. Тоҕус дуолан атыыр сылгылара, Үөрдэриттэн көҥөһөннөр …… Дьохсооттоһон туралларын курдук, Тоҕус хоҥорой улуу дуопсун Тумуллардаах эбит. П. Ойуунускай
Уолаттар үөрдэриттэн көҥөспүт сайылык оҕустарыныы кынчыатаһан бэйэ-бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
II
даҕ. Тугун эмэ атын киһи туһанарын абааһы көрөр, сөбүлээбэт идэлээх. ☉ Чуждающийся других из боязни потерять свое, ревниво оберегающий свое имущество
Көс ыта көҥөс (өс ном.). Көҥөс дьахтар күөһэ буспат (өс ном.). Дьаакып саламаат сиэтэ. Ол эрэйдээх көҥөһө диэн дэлэтэ дуо, көхсүнэн күлүктүү олорбут. П. Ойуунускай
Бэл көҥөс ынах диэн баар. Кини кистээн, саһан эрэ төрүүр. С. Федотов
♦ Көҥөс байанайдаах (бултаах) — соҕотоҕун сылдьан өлгөмнүк бултуур, дьону кытта сырыттаҕына бултуйбат идэлээх. ☉ Человек, Баянай (дух тайги, покровительствующий охотнику) которого не желает делиться добычей с другими
Удачливый на щедрую добычу в одиночестве, невезучий с другими, в компании. — Хата, манна хол-буут арааран айахпытынан үллэстибиппит ыраах ордук, — диэн көҥөс бултааҕынан аатырбыт Кутуков эгэ-дьаҕа буола түстэ. «ХС»