тыаһы үт. туохт. Тыҥаабыт устурууна курдук синньигэстик тыаһаа. ☉ Издавать тонкий звук, подобный звуку туго натянутой струны
Үчүгиий-үчүгэй кырыымпа Кыҥкыныыр тыаһа иһилиннэ. Уйадыта тардар алыпка Мин сүрэҕим, дууһам бэриннэ. И. Эртюков
△ Оҕо курдук олус синньигэстик, саҥар, ыллаа. ☉ Издавать писк, пищать как ребенок
Өйдүүбүн — бу курдук күлүмнэс урсуну, Кыталык кылбааран, кыҥкыныы ыллыырын. П. Ойуунускай
Омуннуран бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, үөһэ тыыммахтыы-тыыммахтыы, Үрүҥ Үкэйдээн кэпсиир саҥата кыҥкынаан иһиллэр. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Эдэр курдук буол, эдэргэр түс. ☉ Стать моложе, помолодеть
Эрдээх сирэйэ саҥатык эдэрсийэн, эйэҕэстийэн, иһиттэн сырдаан кэлэргэ дылы гынна. Амма Аччыгыйа
Эмэн дьахтар эдэрсийбит, Эмээхсин эккирээбит, Сукуй тыа суугунаабыт, Сулбут үрэх тыаһаабыт. С. Данилов
Эмиэ чэбдигирэн, эрчимирэн, Сүрэхтиин, дууһалыын эдэрсийэн Сылаас түүнү бэйэбиттэн тэйитэбин, Сыпсырдык күнү эҕэрдэлии тиэтэйэбин! С. Гольдерова
2. (Туох эмэ састаабыгар) саастарынан эдэр дьон баһыйар үксэ буол. ☉ Стать более молодым, помолодеть (по составу членов, участников чего-л.)
Бу иннинээҕи кэмпириэнсийэлэри кытта тэҥнээтэххэ, састаап балачча эдэрсийбитин бэлиэтиир наада. «Кыым»

аат. Өһүөннэһии, өһүөҥҥэ түбэһии. ☉ Ненависть, вражда
Тэрэнтэй оҕонньор сүрэҕэр-быарыгар сөҥөн хаалбыт урукку кыһыыта-абата, өһөсааһа барыта өйүгэр-санаатыгар киирэн кэлитэлээтэ. Болот Боотур
О, өс-саас дириҥ, улам улаатан сүрэҕин-дууһатын тууйан барда. А. Сыромятникова
◊ Өс-саас ситис — атаҕастаммытыбаттаммыты иэстэс, өстүйбүт санааҕын ситис. ☉ Мстить, отомстить за совершённое когда-то злодеяние
Ити биһи айыыбыт бухатыыра Иэс иэстэһэ, өһүн-сааһын ситиһэ, Үс төгүрүк сыл өрөөбөккө, тура Үс дойду сиксигин сүүрдэн иһэр. И. Эртюков
Икки атах кинини [бөрөнү] куһаҕаҥҥа тэптэ, хайдах эмэ өһү-сааһы ситистэххэ табыллар. Р. Кулаковскай
Өлөр-өһөр тиһэх кэмҥэ Өйө, күүһэ түмүлүннэ: Өһүсааһы ситиһэр Өркөн санаата уһуктар. П. Дмитриев

аат. Аһы хоторорго, сиксийэргэ эбэтэр уутун сүүрдэн ыларга аналлаах түгэҕэр кыра хайаҕастардаах иһит. ☉ Сито, дуршлаг; решето. Сиидэ хамыйах. Эрэһэ сиидэ
□ Сиидэнэн уу баспыкка дылы (өс хоһ.)
[Маринууйдуурга] бэлэмнэниллибит тэллэйи хас да төгүл тымныы уунан сууйан баран, сиидэҕэ сараҕыта түһэллэр. УГС ССКОТ
♦ Сиидэ курдук көр — өтө, курдаттыы көр, бил. ☉ Видеть насквозь когочто-л., знать наперёд о чём-л.
Хомуньуус дьахтар уоттаах хараҕа Өлөксөй оҕонньор сүрэҕин, дууһатын курдаттыы, сиидэ курдук супту көрөр. П. Аввакумов
Кини билбэтэҕинэ ким билиэй, улаханнык түбэһитэлээбит, араас сууту-сокуону кытта турууласпыт киһи. Ханна туох буоларын сиидэ курдук көрө сырыттаҕа. А. Сыромятникова

1. аат.
2. Кыра сүүрээн, үрүччэ. ☉ Ручеёк
   Ардах уутуттан сыккыс тарпыт үрэхчээн, таастан тааска ойбохтоот, сэниэтэ эстэн, өрүс кырылас кумаҕар иҥэн-сүтэн симэлийэн сүтэр. Ф. Постников
   Тамма үрэҕэ аар тайҕаны хайа тыыран, сыккыс ууттан силбэһэн, Өлүөнэ эбэ хотуҥҥа суккуллар. Сэмээр Баһылай
   Бу хаайан турбут халыҥ хаар анныгар бастакы ыраас дьирибиниир сыккыс үөскээн, күлэ-үөрэ күлүмүрдээбит. «ХС»
3. көсп. Кыра, симик көстүү, уларыйыы (хол., сүрэххэ, дууһаҕа). ☉ Источник (напр., вдохновения)
   Саха айар тыллаахтарын Сардаҥалаах байҕалларын Үрэхтэрэ, сыккыстара Үксээтиннэр өрө биэрэ. И. Федосеев
   Ордук кинини [худуоһунньугу] Индигиир өрүс орто сүүрүгэр сытар сирдэр умсугуттулар, айар үлэтин бараммат-хороммот сыккыһынан буоллулар. «Кыым»
   Мин сүрэхпэр дьикти сыккыс Сүүрэн киирэн сылаанньытта, Дойдум тыына тыыннаах аргыс Кэпсии-ипсии айаннаата. «Сахаада»
4. даҕ. суолт. Биллэр-биллибэт, чэбдигирдэн ылар (хол., тыал). ☉ Лёгкий, освежающий (напр., о ветре)
   Сыа балык хатырыгыныы кылбачыйар кыраһа хаар кыырпаҕын хомурах үрдүгэр бургучутар, сыккыс тыаллаах. С. Дадаскинов
   ср. ДТС сархыш ‘капать’, сарк ‘сочиться’, карач.-балк. ырхы ‘поток’, эвенк. хиркэ ‘ручеёк после дождя’

сыһ.
1. Тугу эмэ нөҥүө ааһар, тахсар курдук. ☉ Насквозь
Моойторук бөдүргэйигэр эбиэн ырба курдаттыы саайыллыбыт. Амма Аччыгыйа
[Күннэй:] Айа буола-буола... Оттон миигин буулдьа курдаттыы сүүрбүтэ айата суох эбитэ буолуо дуо? Суорун Омоллоон
2. Быһа ааһар, тахсар курдук. ☉ Прямо, напрямик
Бэйэтэ дьиэ аннынан курдаттыы сылдьар гына иин хастыбыт. Саха фольк. Манна курдаттыы киирэн хоммуттар. Амма Аччыгыйа
3. Туох эмэ бүтэй нөҥүө (көстөр, биллэр). ☉ Виднеться сквозь, через что-л. Илиитин хамсаттаҕын ахсын лаппаакытын уҥуохтара таҥас бүтэй курдаттыы биллэ сылдьаллар. Г. Колесов
Гулуобуска ырааҕы кээмэйдээһини курдаттыы көстөр нымса илиниэйкэ көмөтүнэн быһаараллар. МНА ФГ
♦ Курдаттыы таай — чуолкай көрбөккө-билбэккэ эрэ сөпкө сэрэй. ☉ Узнать интуитивно, догадаться
Силтэһин айыыта-буруйа суоҕун сүрэҕэ-быара курдаттыы таайан өтө билэрэ. Күннүк Уурастыырап
Билигин да курдаттыы таайан буруйдааҕы булан сылдьабын. Суорун Омоллоон. Курдаттыы тартарар — ис сүрэҕиттэн, дууһатыттан туохха эмэ баҕарар, ымсыырар, ахтар. ☉ Чувствовать непреодолимое влечение, страсть к комучему-л.; сильно страдать, тосковать по кому-чему-л. [Борцов аргыый:] Уонна, уолаттаар, дойдубун ахтарым бэрт..
Курдаттыы тартара сылдьабын. Софр. Данилов
[Киристиинэ] мэлдьи Сэмэни өйдөөн, курдаттыы тартара сылдьарыттан, мэктиэтигэр, киһи хараҕар биллэр гына хотторон барда. Д. Таас

I
туохт.
1. Иинэн-сүтэн бар, урукку көрүҥҥүн сүтэр, мөлтөө (хол., туох эмэ кыһалҕаттан, ыарыыттан). ☉ Становиться слабым, терять прежний вид, тощать, сохнуть (напр., от нужды, болезни — о ком-л.)
Күүтэллэрин күүһүттэн Сүүтүк буолан сүүдүйбүттэр, Кэтэһэн-кэтэһэннэр Кэлтэгэй буола сыспыттар. П. Ядрихинскай
Туох аньыым-буруйум иннигэр Бу маннык сүүдүйэн, Соҕотох туран хааламмын, Сүрэҕим чуҥкура ытаата! Суорун Омоллоон
2. поэт. Күүстээх иэйииттэн, санааттан долгуй (киһи сүрэҕин, дууһатын этэргэ). ☉ Приходить в сильное душевное волнение, тревожиться, беспокоиться о чём-л.
Мэйиим-санаам эргийдэҕиэн, Өйүм-санаам түмүлүннэҕиэн, Сүрүмкутум сүүдүйдэҕиэн! Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн сиригэр Көҥүл ситэтэ суоҕуттан Сүр кутум сүллүһүннэ, Сүрэҕим сүүдүйдэ. С. Зверев
Ахтылҕан төлөннөөх суоһуттан Сүүдүйэн манньыйа ууллуоҕум, Итиэннэ бу күрбэ таастартан Мин сыккыс буоламмын устуоҕум. М. Ефимов
3. фольк. Туохха эмэ киирэн умнуллубат гына иҥ, иҥэн хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оседать в памяти, в сердце, сохраняться
Төлөрүйбэт төлкө буолан Сүргэр-куккар сүүдүйдүн диэн, Сүрэххэр-быаргар иҥнин диэн Үҥэн-сүктэн сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
ср. орд. сүүди ‘прихрамывать на одну ногу’
II
туохт. Туохха эмэ күүскэ умсугуй, баҕар; тугу эмэ күүскэ ахтан, онно тартар. ☉ Чувствовать сильное влечение к кому-чему-л.; чувствовать сильную тоску по кому-чему-л. [Кыыс:] Талы баайгар таласпаппын, Таптыа диэн тахсабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин, Ону оройдоо. А. Софронов
Ольга Сократовна айылҕаны истиҥник таптыыра, төрөөбүт Волгатын диэки мэлдьи сүрэҕэ сүүдүйэрэ. «ХС»

чугас II диэн курдук
Мөрүһүөй Сиэнньэтэ кыратык Сототун таһыгар баас ылар, Киниэхэ биир бандьыыт чугастык Кэлбитин түҥнэри, дьэ, ытар. Эрилик Эристиин
◊ Чугастык бил (билис) — истиҥник санаһан доҕордос, ыкса сыһыаннаах буол (урут билбэт киһигин, дьоҥҥун кытары). ☉ Подружиться, сблизиться с кем-л.
Чугастык билсэр киһи эн бардаххына, хайаан да ылыаҥ. Болот Боотур
[Иван Иванович:] Ити кыыс аҕатын кытта чугастык билсэр киһи үчүгэй буолуо этэ. С. Ефремов
Ростовтар мэлдьи үгэстэринэн, чугастык билэр дьонноруттан ким эмэ баскыһыанньаҕа эбиэттэһиэхтээх. Л. Толстой (тылб.). Чугастык санаа — кими, тугу эмэ үчүгэйдик, истиҥник санаа, дууһаҕар чугастык ылын. ☉ Относиться к кому-чему-л. тепло, искренне, принимать душой и сердцем
[Ойуунускай] ардыгар, тугу эмэ сөбүлээбэккэ, …… биир-икки тылынан сэмэлии соҕус ордоотоон кэбистэр даҕаны, миигин эмиэ син чугастык саныыр курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Саха ыалларын буруотун, Бөһүөлэк дьиэлэрин уотун …… Киһи чугастык саныыр. Баал Хабырыыс
Убайдыы сыһыана ордук дириҥээбитэ, балтын курдук чугастык саныыр буолбута биллэрэ. Е. Васильев. Чугастык ылын — кими, тугу эмэ сүрэххэр, дууһаҕар киллэрэрдии олус чугастык санаа. ☉ Принять когочто-л. близко к сердцу
Куоратын …… бары итэҕэһин бииргэ силлиһиннэрэн, кини тус бэйэтин …… дьиэгин курдук чугастык ылыммыта. Н. Лугинов
Доропуун оҕонньор, сүөһү көрөөччү киһи туомата, дакылаат ити өттүн ордук чугастык ылынна. Н. Заболоцкай
Убайыҥ кыыһырбыт омунугар саҥарбыт тылларын чугастык ылыныма, сыыһа саҥарбытын кэлин өйдүө. Э. Соколов

аат.
1. Эт-сиин, быччыҥ кыаҕа, чэгиэнэ. ☉ Физическая сила, мощь
Биһиги Нинабыт тутуннаҕа түргэнин, күүһүн-уоҕун, силигирэтэн. Далан
Күүһэ-уоҕа, бөдөҥө, үчүгэйдик таҥнан-аһаан сырыттаҕына, киһи да киһи буолуох этэ. Болот Боотур. Кини күүһүн-уоҕун төрүт да кистии-саба соруммат киһи эбит. И. Бочкарев
2. Ис дууһа, санаа кыаҕа, күүһэ. ☉ Духовное начало как источник энергии, деятельности, сила духа
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун быччыҥнарыгар буолбатах, сүрэҕин-дууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
Бары өй-санаа, күүс-уох олоччу үөрэххэ туһуланна. Н. Лугинов
[Сынаҕы Баай Киис Бэргэҥҥэ:] Сэмэй буолуу — үтүө киһи үгэһэ, Ол эрээри өйгүнэнмэйиигинэн, Күүскүнэн-уоххунан тойон аҕаҕын, Убайдаргын таһыччы баһыйан эрэргин Харахтаах барыта көрөр. И. Гоголев
△ Эрчим, күүрээн. ☉ Стимул, заряд энергии
Саамай муҥ-саҥ туттар тирэхпитинэн, кэлэн сынньанар, күүсуох ылынар уонна саамай куттала суох сирбитинэн үүтээммит буолара. Далан
[Киирик:] Бу хайам барахсаҥҥа кэлэн дойдум эриэккэһин көрдөхпүнэ, санаам ордук чэпчиир, күүс-уох ылабын. С. Ефремов
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
3. Тугу эмэ хамсатар, хаамтарар күүс; техника күүһэ. ☉ Движущая сила; мощность двигателя
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Мин эбитим буоллар аныгы саа күүһүн-уоҕун мөлтөтүөм этэ. Алдьархайдаах алдьатыылаах саа аптамаат диэн үөдүйдэ. Ону ончу бобуохха наада. Далан
4. Модун кыах. ☉ Сила, мощь, могущество
Күүспүт-уохпут — норуот тыла, күммүт-ыйбыт — норуот тыла. Күннүк Уурастыырап
[Ньукуус:] Оо, дьэ, бу холкуос баар эбит — күүс-уох. Дьэ бу тугу-тугу тулутуох дьонуй доҕор? Күндэ
♦ Күүһүн-уоҕун үрдүгэр сылдьар — эдэр, чэгиэн сааһыгар, күөгэйэр күнүгэр сылдьар. ☉ Находиться в расцвете сил
[Мөрүөн] оччотооҕуга эдэр этэ, күүһүнуоҕун үрдүгэр сылдьара. Д. Таас

I
туохт.
1. Хааҕыттан халыйан таҕыс, элбэх уулан, халааннаа (өрүс, үрэх туһунан). ☉ Разливаться, выходить из берегов, затоплять (о реках, водоёмах)
Көмүөл мууһун саҕана угуттаабатаҕына, сайын кыбытыы уу, буордаах уу халаана ходуһаны-мэччирэҥи сиигирдээччи. ФВС К
Сир-дойду угуттаата, бөһүөлэк сүрүн уулуссата үрэх курдук сүүрүгүрдэ сытар. В. Иванов
Үрэх саас биирдэ угуттуур, оччоҕо икки хара маһын саҕатынан халаан уута таһымнаан тахсар. «ХС»
2. Өлгөм үүнүүнү ылар сыалтан сирибуору уунан нүөлсүт, өҥсүт. ☉ Поливать, орошать почву
Сут дьылга уу таһаарар массыына оҥорторон, онон ходуһатын угуттаабыта. Суорун Омоллоон
Быһыт туох иһин тутулларын, төһө ходуһаны угуттуохтааҕын тустарынан холкуос бэрэссэдээтэлэ кылгастык кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн сахалар хоруу хаһаннар, ходуһаларын уунан нүөлсүтэр эбэтэр угуттуур үгэстээх этилэр. ЕВФ УуДК
II
туохт.
1. Итиинэн илгий, сылыт, суоһаа. ☉ Согревать, окутывать теплом, исходящим от чего-л. (напр., от огня)
Бөрө истээх саҕынньах уонна уһун курумуу этэрбэс тымныыны киллэрбэттэрэ, сылааһынан угуттууллара. Далан
Уокка сытар мас тулатын итиинэн угуттуур. Умнуллубат к. Хоһуун көхсүн күн уота угуттаан, эмиэ утуктуох курдук буолбута. «Чолбон»
2. Ыалдьар сиргэр сылытар тугу эмэ сыһыары ууран эмтэн. ☉ Прикладывать к больному месту тёплый компресс, прогревать, делать припарку
Биир күһүн, сүһүөх дьарҕалаахтары угуттуур абыраллаах бадарааннаах Абалаах алааска эмтэнэ Мэҥэ-Хаҥаласка таҕыстым. Амма Аччыгыйа
От дулҕаны буһаран баран, хайа баттаан, буруолаппытынан, оҕус тобугар баайан угуттууллар. ГНА ТС
Биир саас ийэбит атаҕа ыалдьан кыайан хаампат буолан хаалбыта. Куома диэн киһи: «Абалаах бадараанынан эмтээҥ, угуттааҥ», — диэн сүбэлээбитэ. «ХС»
3. көсп. Үтүөнэн, үөрүүнэн, сылааһынан толор, сылаанньыт (санааны, сүрэҕи, дууһаны). ☉ Согревать (душу), наполнять (сердце) теплом, радостью
Сип-сибилигин аҕай үөрүү-көтүү угуттаан турбут дьиэтин иһэ тымныйа түһэргэ дылы буолбута. Н. Якутскай
Төрөөбүт сирим сылааһа сүрэхпин мэлдьи угуттуу сылдьыа. П. Аввакумов
[Эн хоһоонноруҥ] мин ыарыһах дууһабын угуттуур, уоскутар курдуктара. Э. Соколов