бүрүн диэнтэн дьаһ
туһ. [Сэкэтэй Сэмэн:] Сылаабар бэйэм үөл ынах тириитин бүрүннэрбит курдук буолан хаалбыппын. Күндэ
Хабырыыс устуулун сиһигэр бүрүннэрбит хара хомуһуолун санныгар быраҕынаат, таһырдьа тахсан барда. «ХС»

көр догдоко
Оҕонньор дөгдөкө хомуһуолунан саба быраҕар. А. Сыромятникова
Куобах тириитэ бэйэтигэр сиэҕэ суох дөгдөкө сон иһэ буолта үһү. М. Чооруоһап
Чөрөк уола дөгдөкө саҕынньаҕын устан биэриэ дуо? «ХС»

аат. Эһиилги ыһыыга сири таҥастаан, хорутан, уоҕурдан о. д. а. бэлэмнэнии үлэни ыытыы. ☉ Подготовка, обработка почвы под пар (вспашка, очищение от сорняков, удобрение)
[Мотуруос] саҥа таҥаһын устан, эргэ хомуһуолун, ынах этэрбэһин кэтэн, паардааһын үлэтигэр эр дьону кытта тэҥҥэ суха тутта. Бэс Дьарааһын
[Дима] билигин уһун учаастакка паардааһыҥҥа сылдьара. С. Федотов
Паардааһыны ыытыыга тиэхиньикэ эргэ буолан, кыратык моһуогурдубут быһыылаах. ФП МХ

аат. Эргэрэн тырыттыбыт, элэйбит таҥас элээмэтэ. ☉ Поношенная, ветхая одежда, отрепье
Кыракый Мундербек ытамньыйа былаан этэ-этэ, тиит хатырыгын курдук быччырыччы тардыталаабыт тараһатын иитэ-саҕата биллибэт буолбут бириһиэн хомуһуолун элэккэтинэн сабыта тардынар. Эрилик Эристиин
Оҕолор аҕаларын сураҕын истээри, үөрэ түспүттэрэ, ийэлэрэ буоллаҕына, бүрүнэн сытар бараан сонун элэккэтин нэһиилэ арыйан: «Сурук кэллэ диигин дуу? Ыл, тоойуом, аах! Хайдах сылдьар эбит», — диэн эмиэ чэпчээбит курдук буолбута. «ХС»

1. аат. Сиэлтэн хатыллыбыт быа. ☉ Волосяная (сплетённая из волос конской гривы) верёвка
   Баһылай аргыый аҕай сөтөллө-сөтөллө киирэр, ынах быата быстыбыт сэбэһэни киллэрэн ороҥҥо уурар, сыгынньахтанар. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Сиэлтэн хатыллыбыт. ☉ Сплетённый из конского волоса
   Марба бырдахтаан өрө ходьоҥноһо сылдьар сүөһүлэри сэбэһэ быанан тутуталаан, соһуталаан аҕалтыы-аҕалтыы ынах ыы сылдьар. Күндэ
   Эргэ хомуһуол сонун сэбэһэ быанан ыга курдана турар. Н. Заболоцкай
   ♦ Сэбэһэ буол — сылайан сэниэтэ суох буол. ☉ Сильно уставать, физически обессилевать.
   ср. тув. чеп ‘верёвка (из волоса)’

аат.
1. Бочуоттаах аат, соло. ☉ Звание, должность
Билигин мин чыыныттан-хааныттан тутулуга суох ханнык баҕарар эр киһини муннуттан сиэтэр кыахтаахпын. С. Юмшанов
2
чыын 2 диэн курдук. Бары чыынахаана, икки мэтээлэ иилиллибит халтаҥ хомуһуолунан остуолугар оҥостон олорунан кэбистэ, баттаҕын өрүтэ анньыалаата. Болот Боотур
Маршал Тимошенко — чыынын-хаанын барытын иилиммит астык көрүҥнээх киһи. Түһүлгэҕэ т. Бырааһынньык үгэһинэн …… киэргэнэн, бары наҕарааданы, чыыныхааны, депутатскай значогу, үтүөлээх аат бэлиэлэрин иилинэн, эрдэттэн үөрэргэ-көтөргө, дьону үөрдэргэ бэлэм кэллилэр. «Кыым»

аат. Сыгынньах эккэ ыстаан курдук кэтиллэр ис таҥас. ☉ Кальсоны, нательное белье
Оҕонньор ойон туран илдьиркэй баккытын аҥаар илиитинэн өйүү туттубутунан киһи уҥуоҕун диэки малҕаһыйа турда. Амма Аччыгыйа
Бу олордохторуна Дэлиһиэй кинээс хара кыл дэйбиирин таҥнары туппут, кирдээх хомуһуол сонун санныгар биллэҕэ бырахпыт, ыстаана суох баккынан көөһөкүс гына көтөн түстэ. Эрилик Эристиин
ср. русск. устар. портки ‘исподнее белье, подштанники’
♦ <Баккы быта баска>, кэтинчэ быта кэтэххэ ытынна эргэр. – солуута суох киһи үрдүк дуоһунаска тахсан хаалла. ☉ Сделать карьеру (обычно о стремительной карьере никчемного человека)
Биһиги даҕаны Тоҕой Сэлэбитигэр оннук иэмэ-дьаама суох олох кэлиэ, кэтинчэ быта кэтэхпитигэр ыттыа. Л. Попов

даҕ.
1. Сылгы өҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэр бороҥ дьүһүннээх. ☉ Сивый (о масти лошади)
Көҕөччөр ат сүүрбүт да, суолун хаалларбатах (тааб.: тыы). Кини иннигэр икки көҕөччөр сылгы хонос гына түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Көҕөччөр атын миинэн айан суолугар дибдийэн киирдэ. Л. Попов
2. Көҕөрүмтүйэ туртайан көстөр, күл курдук дьүһүннээх (хол., баттах). ☉ Пепельного цвета (напр., о волосах)
Көҕөччөр буолан эрэр үөһэ бытыга уоһун саба түһэн сэҥийэтин бытыгар холбоһон хаалбыт. А. Софронов
Өрүкүйэ үүммүт көҕөччөр баттаҕын өрүтэ анньыммахтаата. Амма Аччыгыйа
Кынным куораттан көҕөччөр суккун сон, …… хомуһуол ырбаахы таһаартаабыта. М. Доҕордуурап
ср. шор. көгүлдүгүм, алт. көҕөрүүн ‘голубой’

туохт.
1. Олоҕурбут сиэргэ-майгыга баппат куһаҕаннык быһыылан. ☉ Вести себя неподобающим образом, скверно, омерзительно
[Туруору Уйбаан:] Сордоох! Дьэ, кэбилэнэн аххан эрэҕин дии. Аны уоруйах буолаары гынныҥ дуо? Суорун Омоллоон
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна, күүстээҕэ буоллар, быһыта-хайыта тыытан быраҕаталыах кэбилэннэ. Күндэ. Ньургуу… саатар оҕоҕун санаарыый… бу тугу кэбилэнэн эрэҕин?! И. Семенов
2. Олус куһаҕан туруктан, көрүҥнэн. ☉ Приходить в негодность, иметь непотребный вид; быть в плохом состоянии
Төрөөбүт, үөскээбит, таптыыр чэл күөх ньуурун бу курдук кэбилэммитин көрөрө ыарахан этэ. Суорун Омоллоон
Таҥастара уруккутунааҕар ордук кэбилэммит: Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, баккыта аҥаардас иитэ эрэ хаалбыт. Эрилик Эристиин
Ыраммын, сылайан кэбилэнэн Ырыабын киэр бырахпатарбын. И. Эртюков

туохт. Ырбаахыҥ сиэҕин эбэтэр ыстааныҥ сототун тиэрэн өрө таһаар. ☉ Засучивать рукава рубашки или штанины брюк
Кини иннигэр кыһаллыбакка, холкутук Фёдор Иванович ньыппарыммыт суон быччыҥнардаах илиитин өттүк баттанан, табахтыы турара. Далан
Хаҥас диэки уот иннигэр Өрүүнэ эмээхсин, түһэҕин ньыппарынан баран, ситии хатар. Күндэ
Кеша маайканан турар, бүрүүкэтин тобугар диэри ньыппарыммыт, атах сыгынньах. Н. Габышев
◊ Харыгын <илиигин> ньыппа- рынан — үчүгэйдик оҥостон, кыһалланмүһэллэн туран. ☉ Проявляя максимальную готовность к действию, засучив рукава
Дьэкиим, хомуһуолун устан, харытын ньыппарынан, оҥостон олорон саҥата суох суруйбутунан барда. Болот Боотур
Сэрии, оһол уота умуллан, Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан, Үлэ дьонноро турдулар. Эллэй
Кини харытын ньыппарынан ылыстар эрэ, тугу да тулуппат бараа быччыҥнанар, дуулаҕа күүстэнэр, дуолан санааланар. П. Аввакумов