дьүһ. туохт. Кумун, холбуу тутун (хол., хотоҕой, кынат туһунан). ☉ Сомкнуть, сложить (напр., маховые перья). Өксөкүлээх буолан, Өндөл маҕан халлаан Өрөһөтүгэр өрө көтөн таҕыста, Тус хоту диэки Тумсун чулбутан, Хотоҕойун куллутан Кустук курдук Куугунуу турда. С. Васильев
△ Ыга тарт (хол., ыҥыыр холунун). ☉ Затянуть туго (напр., подпругу)
Буутайдаатым, Ыҥыырдаатым, Холун тардан куллуттум, Дьирим тардан дьиндиттим. Саха нар. той. IV

дьүһ. туохт. Аа-дьуо наҕыллык тэлээрэн көт, элиэтээ. ☉ Плавно парить в воздухе, широко распластав крылья (о птицах)
[Хотой] даллаара дайан, күрүлүү көтөн, Чыллырыыт көмүс хотоҕойо Былыт күөнүн быһыта көттө. И. Чаҕылҕан
[Хотойдор] киэҥ куйаарга көҥүл даллаараллар. «ХС»

куоҕай диэнтэн арыт
көстүү. Куртуйах улар Хонос гына түһэн, Хоту-соҕуруу диэки Куоҕалдьыйан көрөн, Кутуругун ыһыктан, Хотоҕойун тэлгэнэн, Хонук сиригэр Хотуттарын ыҥырда. Эрилик Эристиин
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит куоҕалдьыйа хамсаата. М. Доҕордуурап

туомнаа диэнтэн бэй
туһ. Улуу тунах саҕана Туҥуй ыһыаҕынан туомнанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыйах хоммуттар да Араҕас тумустаммыттар, Хотоҕойдорун быыһыгар Күөх куорсун туомнаммыттар. С. Васильев
Тардарга бурдуктара бүтэр, икки-үс эрэ күн туомнаналлара баар. А. Фёдоров

көр булт. Күһүнүгэр нэһилиэккэ үлэ-хамнас бөҕө оргуйда
Дьиэ туттуу, сыарҕа оҥостуу, булка-аска бэлэмнэнии. Амма Аччыгыйа
Кэлээт булт-ас бөҕөнү бастакы күннэриттэн сууһаран барбыттар. Далан
Манна былыттаах куйаарбар Арыт хотой кыыл тахсар. Булдун-аһын булуор дылы Хотоҕойугар уйдарар. И. Чаҕылҕан

аат.
1. Мас умнаһыгар, мутугар сытыы тыҥырахтарынан хатырыкка хатанан, уһуктаах кутуруктарын хотоҕойугар тирэнэн, өрө ыстаҥалаан сыҕарыйар, эриэн эбэтэр саадьаҕай дьүһүннээх, оройугар кыһыллаах, маһы тоҥсуйан үөнүнэн аһылыктанар кыра көтөр. ☉ Дятел
Хара тыа тоҥсоҕойо алтан хайаны тоҥсуйан сиэн барыыр үһү (тааб.: тордуох). Тииккэ кэлэн биир тоҥсоҕой хатана түһэр. Н. Якутскай
Киргил, тоҥсоҕой, нэтээги кирийбитин соһутабын. Баал Хабырыыс
2. харыс. т. Сүгэ. ☉ Топор.
ср. эвенк. товтокит, танток, бур. тоншоол ‘дятел’

туохт.
1. Тугу эмэ уу түгэҕэр тимирдээри ыарыкта баай. ☉ Прикреплять грузило к предмету (леске, сети, перемету), опускаемому на дно водоема
Дьуор-баҕыыр дьаакырдааммын …… Чоҥоро далай муораҕар Дьуоҕардыаҕым оччоҕо. Эллэй
Кирбий Боотур [Горбунову] таас дьаакырдаан өрүс ортотугар бырахтарда. Н. Түгүнүүрэп
Петя харбыыра сүрдээх. Хата дьаакырдаабыт да иһин тимириэ суох. И. Данилов
2. көсп. Ыга баттаа, таҥнары тарт (киһи санаатын). ☉ Расстраивать, отягощать сознание, душу, давить
Тыллар киһиэхэ ыар ындыы буолбатахтар, элбээтэхтэрин аайы сир диэки таҥнары дьаакырдаан испэттэр, хата, үрдүккэ көтөҕөр сытыы кынат хотоҕойдоро буолаллар. Амма Аччыгыйа
[Сиртэн булбут харчым] сатана... Сүрэхпинбыарбын таҥнары дьаакырдыыр тимир киирэ буолаары гынна. Д. Таас
Айыымхарам дьаакырдыы сырыттаҕа. Е. Неймохов

тыаһы үт. туохт.
1. Синньигэстик, элбэхтик «чуп-чуп-чуп» диэн эрэрдии саҥаран-иҥэрэн чуопчаар (чыычааҕы этэргэ). ☉ Щебетать, пищать, чувыкать (о птичках)
[Чыычаах] тугу эрэ сэһэргээн, тугу эрэ сэҥээрэн чубугураата. Амма Аччыгыйа
Чаҕыл күннээх сарсыарда, Чалбах ириэн иннинэ, Чооруос үөрэн саҥарда, Чубугуруу хамнанна. И. Эртюков
2. Түргэнник уонна элбэхтик синньигэс куоласкынан саҥар (үксүгэр оҕону, дьахтары этэргэ). ☉ Бойко говорить высоким голосом (обычно о детях и женщинах)
«Аҕаа, кинилэргэ ону Хотоҕой кэпсээбитэ», — Күннэй чубугуруу түспүтэ. «Чолбон»
Харчыбын ылаары пааспарбын биэрбиппэр хассыыр кыыс өрө чубугуруу түстэ: «Бу харчы Тарас Георгиевичка кэлбит. Эн Тарас Егорович эбиккин, харчы барбат», — диэтэ. «Кыым»
«Эн да биирдэ уочаракка тур ээ», — хатыҥыр кыра дьахтар чубугуруу түстэ. А. Кривошапкин (тылб.)

аат.
1. Көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ. ☉ Верхняя часть крыла птицы
Чаҥыргыыр хотойугум сындалытан Таллан дабыдалларын намылыппыт. С. Тарасов
Дабыдалларын хамсатан, Дайа сатаахтыыр ол муҥнаах [чыычаах оҕото]. Ф. Софронов
Хотоҕой тыаһа куһуурда, дабыдал тыаһа сатараата. П. Ядрихинскай
2. кэпс. Киһи окумала. ☉ Предплечье
Сабардам оҕонньор ойон тиийэн Сомоҕоллойу дабыдалыттан харбаата. Болот Боотур
Харачаев [Остроев тойону] далайа дайбаан эрэр дабыдалыттан ылан умса садьыйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. эргэр. Ойуун таҥнар таҥаһын сиэҕэр тигиллибит устатынан хайаҕастаах уһун тимир ылтаһын. ☉ Длинные полоски листового железа с продольной прорезью на рукавах шаманского костюма.
◊ Дабыдал от түөлбэ. - дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. ☉ Грубая сорная трава, растущая на влажной кочковатой местности. Күөх дабыдал аста - кыната куорсуннанан, сатаан көтөр буолла (көтөр оҕотун туһунан). ☉ Опериться, покрыться оперением (о птенцах)
Кус оҕото Күөх дабыдал аста, Көтө охтор буолла, Кини улаатта. Н. Босиков. Халба дабыдала - өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото. ☉ Трава, растущая на покосном угодье
Арҕаа эбэҕэ ол дьыл халба дабыдала ат ойоҕоһун куотар буола өрө аспыта. «ХС»

1. туохт. Чэпчэкитик, түргэнник түһэ-түһэ көтө сырыт, салгыҥҥа уйдаран бара-кэлэ сырыт (хол., чыычаах туһунан). ☉ Быстро, легко летать, порхать в воздухе
   Көмүс хотоҕойдорунан Күөх далай үрдүгэр Күлүгүрэччи сапсынан Көтөн-дайан тахсаарылар Көрө-истэ олороллор эбит. Нор. ырыаһ. Үрэх, сыһыы үрдүнэн, Үрдүк күнтэн тардыстан, Көмүс күөмэй күөрэгэй Көтөн-дайан таҕыста. Эллэй
2. көсп. Сүргэҥ көтөҕүллэн, көнньүөрэн чэпчэкитик, түргэнник онно-манна баркэл, сырыт. ☉ Быстро, легко и радостно, как бы порхая, двигаться (идти, ехать куда-л., работать)
   Тайах чараас тыһа бүрүөһүннээх булт хайыһардара эниэҕэ сыыдамнык дьулуруйбахтаан, …… көҥүл босхо көтөн-дайан сэгэлдьиһэн истилэр. Амма Аччыгыйа
   Тиэтэйэҕин, доҕотторгор сүүрэ охсоору гынаҕын, көтүөх-дайыах, ыллыах-туойуох курдуккун. С. Васильев
   Сарсыардааҥҥы саһарҕаттан Киэһэ сииккэ диэритин, Көхтөөх күрсүү үлэҕэ Көтөн-дайан иһиэҕиҥ! И. Чаҕылҕан