дьүһ. туохт. Түргэнник хамсан (кыра, хатыҥыр, такыччы барбыт киһи туһунан). ☉ Двигаться быстро, проворно, будучи низкорослым, худым и скрюченным
«Һаай, һатана, халбарый эрэ!» — урут киһи тиийбэккэ үлэлии сылдьыбыт, быһа такыйыктаммыт кыра хатыҥыр эмээхсин саах күрдьэ сылдьан, чаҕаарда. Э. Соколов

күбэй ийэ, күн күбэй ийэ, күбэй хотун ийэ фольк. — күндү, ытыктабыллаах, тапталлаах ийэ. ☉ Дорогая, любимая, почтенная мать
Күн аайы сайылыкпыт кумаҕар Ыал буолан дьиэ диэн тэринэбит. Мин буоларым кырдьаҕас аҕа, Кини буолара күн күбэй ийэ. С. Данилов
Эйигин кытта дьүөрэлии көрөбүн Оҕо көтөҕөр күбэй ийэни — Эн уордаах кыһын сааһы төрөтөҕүн, Чаҕаарда сүүрдэҕин үрүйэни. Н. Босиков
монг. гувай ‘красавица, красивая женщина’

даҕ. Соторутааҥҥы (биир күн иһинэн ааспыты этэргэ). ☉ Относящийся к недавнему прошлому, давешний (случившийся в течение дня)
Кирилэ мааҕыҥҥы саа тыаһын туһунан хат ыйытан көрдө. Н. Заболоцкай
Нина санаата көнньүөрбүт кэмигэр мин м а а ҕ ы ҥ ҥ ы санаабын этэргэ быһаарынабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Эн кустуургун аҕыйат, оччоҕо ынах сүтүө суоҕа», — диэн чаҕаарда мааҕыҥҥы куолас. «ХС»

дьүһ. туохт. Төгүрүк, эттээх сирэйдээх буол, оннук көһүн (хаптаҕай муруннаах, халыҥ халтаһалаах киһини этэргэ). ☉ Иметь широкое и плоское лицо, выделяться таким видом (о человеке со сплющенным носом, тяжёлыми веками)
Өтөр оттуллубатах тордоҕо тымныйан, эмээхсинэ, таба суорҕанынан оҕо курдук чороччу эриммит, ньалтайыаҕынан ньалтайан, кынчаччы көрөн олорон, оҕонньорун мөҕөн чаҕаарда. Болот Боотур
Эһэ Баанньа көхсүн этиппэхтээн ылла, ньалтайан олорон, дьоҥҥо сэһэргиир. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт. Бытааннык дьоһумсуйа туттан хаамп, хамсан (кыра уҥуохтаах киһини эбэтэр кылгас таҥаһы кэппит киһини этэргэ). ☉ Медленно ходить, двигаться (с важным видом — о низкорослом человеке в очень короткой одежде)
Оҕо тойтоҥноото, тоһугураата, чаҕаарда-чуопчаарда. ТМ ДК
[Н.С. Емельянов] ыппаҕар уостаах, төгүрүк сирэйдээх, тойтоҥноон хаамар, ньамыгырас саҥалаах киһи этэ. Н. Якутскай

туохт. Синньигэс, хатан куоласкынан улаханнык саҥар, ыллаа. ☉ Говорить или петь громко, звонким голосом
«Бачча чугаһаан баран, дьоммутугар тиийэ да барыа эбиппит», — диэн Молуохай Ньукулай сөбүлэспэтэхтии чаҕаарбыта. Н. Якутскай
Бу кыараҕас, бүөрэмньи алаас киэлитин кини күлэн чаҥкыныыр, ыллаан чаҕаарар саҥата арай сэргэхситэрэ. И. Гоголев
«Бу адьарай уола, бачча өлөөрү сылдьан, аны арыгылаан айгыраан киирдэ дуу?» — өтөр оттуллубатах тордоҕо тымныйан, эмээхсинэ оҕонньорун мөҕөн чаҕаарда. Болот Боотур

аҕыйаа диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор сылдьарын аҕыйатан, сытарын элбэттэ. Кини «манныгым сатаммат» диэн саҥарбат, «ыарыйдым» диэн ынчыктаабат, «түөһэйдэҕэ» диэҕи түөс-маас тылласпат. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бутукаай Өндөрөй, кырдьаҕас ээ, кини оччо бугулу кыайан охсуо суоҕа. Кини бугулун ахсаанын аҕыйата түһүөххэ», — диир биир үөрэнээччи. Амма Аччыгыйа
Биһиги холкуос сүөһүбүт аҕыйаҕын үрдүгэр, сүөһүнү аҕыйатарга этэр букатын алҕас этии буолар. М. Доҕордуурап
«Эн кустуургун аҕыйат, оччоҕо ынах сүтүө суоҕа», — диэн чаҕаарда мааҕыҥҥы куолас. Н. Заболоцкай

сыһ.
1. Хараҕыҥ кырыытынан, өһүөннээхтик (көр). ☉ Искоса, сердито, злобно (смотреть)
Эмээхсинэ, таба суорҕанынан оҕо курдук эриммит, ньалтайыаҕынан ньалтайан, кынчаччы көрөн олорон, оҕонньорун мөҕөн чаҕаарда. Болот Боотур
2. Төбөҕүн туора соҕус туттан хантаччы, кэдэрги. ☉ Откинув назад и отведя в сторону (держать голову)
Оҕус мас далы …… муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы тартаран турбута. Эрилик Эристиин
Бастыҥ сэргэлэригэр иккиэн …… аттарын көнтөстөрүттэн кыны-кынчаччы баайталаан кэбистилэр. ПЭК ОНЛЯ VI
Кини Солдатовы кытта бодоруспат, улаатымсыйбыкка дылы кынчаччы туттубут киһини исиһиттэн сөбүлээбэт. «ХС»

туохт. Тохтообокко ыллаа-туой (чыычааҕы этэргэ). ☉ Долго, заливисто петь, заливаться (о птичках)
Кытылга талах чыычааҕа чуопчаарар. И. Гоголев
Чугастааҕы тыаттан чыычаахтар ырыалара чуопчааран иһиллэр. ЖЕА ТС
[Ымыылар] кыһын кэлбитигэр үөрэн чуопчаараллар. ОВИЛТ
△ кэпс. Туохтан эмэ үөрэнкөтөн элбэхтик кэпсээ-ипсээ, саҥар-иҥэр (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Радуясь чему-л., много и воодушевлённо говорить о чём-л. (обычно о детях)
Чүүчүк [кыыс] чыычаах курдук биир кэм чуопчаарар. Ф. Филиппов
Кыра киһи, аҕатыгар көтөхтөрө сылдьан, ону-маны кэпсээн чуопчаарбыта. ЧМА СТС СЭ
Оҕо минньигэс-минньигэстик мичилийдэ, үөрэн-көтөн быычыгыраата, тойтоҥноото-тоһугураата, чаҕаарда-чуопчаарда. «Кыым»