ж. хонуу лууга, чочунаах.

1) грубеть; затвердевать; костенеть; чочунаах уҥуоҕурбут дикорастущий лук пошёл в ствол; 2) перен. разг. переходить из подросткового возраста в юношеский; мужать; уол уҥуоҕурбут парень возмужал.

туохт. Хонуу луугун, чочунааҕы хомуй. ☉ Собирать дикий лук, черемшу
Сарсыарда күн уоттаныыта Сиимэ табаарыстарын кытары чугас эргин чочунаахтыы, үөрэ оттуу барбыттара. С. Федотов

кэҕилдьий диэн курдук
— «Да, да!» — Оҕонньор орохтоох чанчыктаах ньолбоҕор төбөтүн кэҕилдьиппитигэр Микиитэ муннугар, чочунаах сытын курдук, куһаҕан сыт саба биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Аттар] Лоҥкууданы туораан үрэх халдьаайытын өрө хаамтаран кэҕилдьитэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Граф Илья Андреич сөбүлээн, минньигэстик мичээрдээбитинэн, төбөтүн кэҕилдьитэр. Л. Толстой (тылб.)

аат. Киһи, кыыл иһигэр үөскүүр паразит чиэрбэ. ☉ Глист
Лиистиги түһэртэрии.  Луук уонна чочунаах симэһиннэригэр баар фитоницидтар дифтерия уонна сэллик үөнүн өлөрөр күүстээхтэр, лиистиги т ү һ эриэхтэрин эмиэ сөп. ФНС ОС
Үөрэ ото аһы буһарар уорган үлэтин тупсарар, лиистиги таһаарар дьайыылаах. ТКП ТДЭҮү. Тэҥн. сойуо, тарыҥ

туохт.
1. Ким эмэ таҥаһын уһул. ☉ Раздевать кого-л.. Оҕону сыгынньахтаа
□ Солко-хампа таҥастаах оҕону сыгынньахтаабыт эрэ киһи, хараҕын уута сүүрэр үһү (тааб.: чочунаах)
Сайыҥҥы куйаас күн, иккитигэр сылдьар Сашаны утутаары ньылбы сыгынньахтаан сытыардылар. ЧКС ЫаЫЫ
2
сыбыдахтаа 1 диэн курдук. Нохоо, тахсан хоноһо бэрэмэдэйин киллэриэҥ, атын сыгынньахтыаҥ үһү. А. Софронов
Сиидэрэп аттарын сыгынньахтаан баран, ойоҕун кытта дьиэтигэр киирдэ. Күндэ
[Коля уол] аттарын сарай таһыгар тохтотон сыгынньахтаабыта. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Кытаат, мастый. ☉ Грубеть, затвердевать, костенеть (напр., о растениях)
Күөх луугу уонна чочунааҕы уҥуоҕура иликтэринэ бэс ыйыгар үргээн тууһаныллар. ТИИ ЭОСА
Өҥүргэстээх балыктар дьардьамалара олохторун устатын тухары уҥуоҕурбат. ББЕ З
Көйөрүллэр аһылык үгүс өттүн ордук дороххой, уҥуоҕурбут, хаачыстыбатын сүтэрбит аһылыктар — уу ото, соломо, былах, мас лабаата ылаллар. АДГ СКУо
2. көсп., кэпс. Эр киһи киэбин ыл, улаат, төлөһүй (уол оҕону этэргэ). ☉ Переходить из подросткового возраста в юношеский, мужать
Уорбаҕа угуллубут Уруттаан уҥуоҕурбут Уолҕамдьы санаалаах Уолчааным сордоох! А. Софронов
Ийэм ыарытыйар, мин кырабын. Уҥуоҕура илик үһүбүн. В. Миронов

аат. К ө ҥд ө й, кө н ө э б э т эр с ы мнаҕас салаалардаах хороҕор умнастаах, луукапкалаах, оҕуруокка эбэтэр сыһыыга, хочоҕо мээнэ үүнэр, аска тума буолар аһыы амтаннаах от үүнээйи. ☉ Лук (растение)
Күөх луук. Эриэппэ луук.  Үүйэ, дьиэҕэ киирэн, …… куйаха оргу йан бидилийэ турар чугуунугар туус уонна луук кутта. Л. Попов
Ордук үгүс битэмиин күөх луукка баар. КВА Б
◊ Батун луук — элбэх сыллаах, үгүстүк салааланар, көҥдөй сэбирдэхтээх, элбэх битэмииннээх, Саха сиригэр үчүгэйдик үүнэр үүнээйи. ☉ Лук-батун
Батун луук төрөөбүт дойдута Кытай. ЛПМ САЛАК. Хаас лууга — саас эрдэ атар араҕас сибэккилээх хонууга үүнэр луук. ☉ Гусиный лук (дикорастущий). Хонуу лууга — сиргэ (сыһыыга, хочоҕо) мээнэ үүнэр луук (хочо лууга уонна чочунаах). ☉ Дикорастущий лук и чеснок. Хочо лууга — төрдүттэн тахсар сымнаҕас салаалардаах хороҕор умнастаах сиргэ мээнэ үүнэр луук. ☉ Разновидность дикорас тущего лука, лук-скорода. Эриэппэ луук — к и э ҥ н и к т а р ҕ а м м ы т , э р и э п п э к у рдук төгүрүк силис астаах луук. ☉ Репчатый лук
Саха сиригэр эриэппэ луук үс суорда оройуоннанан турар. ЛПМ САЛАК

I
хон диэнтэн хай. аата. Тыаҕа хонуу
□ Хойутаан хаалан, түбэһиэх хонуу буолла. АаНА СТОТ
II
1. аат.
1. От үүнэригэр сөптөөх кураанах дэхси сир. ☉ Поле; поляна, луг
Хонууга хорос, сыһыыга сырбас гынар баар үһү (тааб.: туруйа, саһыл). Охсуллубут от сыта, дьикти үчүгэй сыт, хонууттан дыргыйар. Далан
Киэҥ хонууларга сылгы, ынах, бараан, осёл уонна тэбиэн халҕаһа курдук ааспыттар. Эрилик Эристиин
2. физ. Ханнык эмэ күүс сабыдыала биллэр, көстөр эйгэтэ (куйаара). ☉ Пространство, в пределах которого проявляется действие каких-л. сил, поле
Биһиги кыраныысса таһыгар магистральнай турба боруобаттары уу анныгар сыбааркалааһыҥҥа, магнитнай хонууга алюминийы уонна алтаны кутууга — лиссиэнсийэлэри атыылыыбыт. «ПА». Электромагнитнай хонуу. ЯРС
3. Саахымакка, дуобакка оонньуурга үрүҥ, хара харахтартан турар дуоска. ☉ Доска для игры в шахматы, шашки, поле
Ферзь бэйэтин дьүһүнүн курдук дьүһүннээх ортоку хонууга туруоралларын, а.э. үрүҥ ферзь — үрүҥ хонууга, хара ферзь — хара хонууга туруорулларын өйдөөн кэбиһиҥ. ПВН СБК
Бөгүүрэҕэ биитэр пешкаҕа ханнык эмэ объегы биитэр хонууну көмүскээһин соругун сүктэрэн баран …… эбээһинэһи төһө кыайан толоруоҕун дуу, толоруо суоҕун дуу сыаналаа. КА СОоО II-III
2. даҕ. суолт. Хонууга үүнэр, үөскүүр. ☉ Растущий, находящийся на поле, полевой. Хонуу сибэккилэрэ. Хонуу чыычааҕа. Хонуу ото
♦ Хонуута кыараабыт (кыччаа- быт) — албына-түөкэйэ биллэн, дьон итэҕэлиттэн тахсыбыт; дьон итэҕэйбэт буолбут. ☉ Вышел из доверия людей, ненадежный человек (букв. у него сузилось поле (круг) общения)
Ити курдук Мырдыс ойуун хонуута улам кыараан, аны сир үллэһигэ барар сураҕын истээт, ойуунуттан аккаастаммыт диэн сурах иһилиннэ, атыннык албаһыраары гыннаҕа! ГНС СТСДТ. Хонууттан оҕолон — сокуоннай эрэ суох оҕолон. ☉ соотв. приносить в подоле
Кини [Айталыына] хонууттан оҕолонуоҕуттан ылата, кыбыстарыттан дьонугар сылдьыбата, МТС-ка олороро. В. Протодьяконов
◊ Хонуу боруута бот. — кырыылардаах адаархай лабаалардаах, төбөтүгэр бөкүнүк бөдөҥ туораахтаах элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Споровое многолетнее травянистое растение с большими листьями, хвощ полевой
Хонуу боруутун медицинаҕа иик хаайтарыытын, хаан барыытын, сүһүөх ревматизмын уонна тыҥа сөтөлүн эмтииргэ тутталлар. МАА ССКОЭҮү. Хонуу лууга — чочунаах диэн курдук. Хонуу куйаар — киэҥ нэлэмэн, кураайытыҥы дэхси сир, хонуу. ☉ Ровное пространство в зоне сухого климата, степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов. Хонуу маага бот. — синньигэс умнастаах, араҕас, ардыгар үрүҥ дьүһүннээх, кумахтаах, таастаах кытылларга, сэппэрээк талахтарга, бэс чагдаларга үүнэр элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Травянистое растение с тонким стеблем, желтыми, иногда белыми цветками, мак голостебельный.
ср. тув. хову ‘поле’