разг. 1) чурбан, чурка (обрубок дерева); чурбааны хайыт= расколоть чурбан; 2) перен. чурбан (о глупом человеке). чурумчу 1) кольцо (прутяное, вдеваемое в нос быка); 2) петля (на носу несамоходного судна, через к-рую протягивают буксирный трос).

1. аат. Чуурка, лэкэчэк. ☉ Чурбан, чурка (обрубок дерева)
   Чурбааны хайыт. ЯРС
2. даҕ. суолт. Мас акаары, хоҥ мэйии (киһи). ☉ Чурбан, глупец (о человеке). Туох чурбаан киһиний, тугу да өйдөөбөт

чурка (короткий обрубок дерева или металла); чуурката хайыт = колоть чурки.

обрубок бревна, короткое бревно, чурбан; сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар погов. пока топор падает, бревно отдыхает.

1) поперечная подпорка; эндир мас чурка, служащая подпоркой; 2) перен. выбоины, ухабы, неровности (дороги); 3) перен. трудности, риск (в каком-л. деле, предприятии и т. п.).

даҕ.
1. Арахсыспакка, бытарыйбакка бүтүннүү кэлим сылдьар (туох эмэ модьуну, кэлимсэни этэргэ). ☉ Цельный, неотделимый, нераздельный (о чём-л. крупном)
Сомоҕо суорба таас ньыгылын Ама уот күллүө үһү дуо? И. Эртюков
Куһаҕан сурах …… хайаттан төкүнүтүллүбүт ириэнэх сомоҕо хаар курдук ыраатан, аллара түһэн истэҕин аайы улаатар быһыылаах. Э. Соколов
Баҕалар хоруоптан ыстанан түһэн, иин эркиннэригэр ойуоккалаатылар, сомоҕо буордар кинилэри иин түгэҕэр баттыы түстүлэр. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох, ыга түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
Үлэһит кылаас биир сомоҕо буола түмсүүтэ туругурдун! Амма Аччыгыйа
Биһиги дьоммут Биир сомоҕо буолан бастаан киирбит [фашист] Баламат күүһүн тулуйбуппут. Саха нар. ыр. III
[Михаил:] Ол кини барбытыттан биһиги мөлтүөхпүт суоҕа, хата, ордук сомоҕо буолуохпут. С. Ефремов
♦ Сомоҕо көмүс — сиртэн хостонор кыһыл көмүс бөдөҥ куһуоччуга, туорааҕа. ☉ Самородок золота
Сиртэн-буортан сомоҕо көмүстэр, күндү таастар өрө көтөллөрүн курдук, талааннар норуоттан үөскүүллэр. Суорун Омоллоон
Эһиги билэн эрдэххит дии, сир үрдүгэр төһө улахан сомоҕо көмүстэр көстөллөрүй? Тумарча
Мин хайам Аҕыс хос кырыылаах Сомоҕо көмүстээх. С. Васильев. Сомоҕо мас — хайытыллыбатах, бөкүнүк дүлүҥ мас. ☉ Обрубок бревна, чурка
Били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара. Далан
Сааба олорор суон сомоҕо маһын мөкүнүҥнэтэр. «ХС». Сомоҕо олоппос — олорорго сөптөөх төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ Широкий круглый чурбан, служащий сиденьем
Хаара суох кылгас тыс этэрбэһин, атаҕын атаҕар охсуолаан, тэбэммитэ буолла, бэлэмнэммит сомоҕо олоппоско кэллэ. Болот Боотур
Дарыбыан икки өттүнэн уһуктаах хойгуону тобугунан сомоҕо олоппоско ыбылы баттаан, улахан игиинэн аалан кирдиэхтии турда. В. Яковлев
Александрдаах эмээхсин аттыгар баран, сомоҕо олоппоско олорон кэбистилэр. М. Доҕордуурап. Сомоҕо сирэй- дээх — дэгдэгэр имнээх, толору эттээх сирэйдээх. ☉ Со скуластым, мясистым лицом
Биир салгыҥҥа хараарчы сиэппит сомоҕо сирэйдээх, модьу көрүҥнээх, төрөл уҥуохтаах киһи тугу эрэ күөдьаа кэпсии олорор. Болот Боотур
Көнө, үрдүк уҥуохтаах, хара бараан сомоҕо сирэйдээх …… көрсүө-сэмэй көрүҥнээх киһи. С. Окоёмов
Уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах …… уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Сомоҕо тыл (домох) тыл үөр., көр домох. Холбуу да, сомоҕо да тыллар икки эбэтэр хас да тыл ситимнэһиитинэн үөскүүллэр. АПС СТЛ
Сомоҕо тыл уус-уран литератураҕа айар үлэ ньыматын быһыытынан туттуллар. ННН СТМО. Амма Аччыгыйа бу [«Сааскы кэм»] айымньытыгар сомоҕо домоҕу үгүстүк туттар. «ХС»
ср. алт. сом ‘форма; контур; контурный; статуя; обтёсанное дерево’

разг. рубить, колоть; чуурканы чаалкай = рубить чурку.

аат. Кыра дүлүҥ. ☉ Чурбан маленького размера
[Киһи] кыракый дүлүҥкэйгэ маар диэки хайыһан олорунан кэбистэ. Уустаах Избеков
Олбуор иһигэр сүөкэммит дүлүҥкэйдэри хайыта-хайыта саһааннаан барбыттара. Е. Неймохов

разрубать или распиливать дерево на короткие брёвна, чурбаны.

аат.
1. Төгүрүк, суон мас оһоххо отторго сөп уһуннаах гына эрбэммитэ, лэкэчэк. ☉ Обрубок дерева, чурка
Тиэхээски суп-суон чуурка хаарга төкүнүйэн сытарын …… күүһүн муҥунан анньан, сыҕарыҥнатан хороччу олордон кэбистэ. А. Сыромятникова
Туостара уһуллубут хатыҥ чууркалар туһаҕа тахсаллар. ГПП ТО
Сотору били эрбээбит чууркаларын хайытан курдурҕатта. «Кыым»
2
көсп. чурбаан 2 диэн курдук. Ханнык эрэ «чууркаттан» сылтаан, кими да куоракка таһаарбаттар үһү. ССС ОББ
Онтон эн чуурка буолбатах буоллаххына, киэр хайыһыаҥ суоҕа. К. Симонов (тылб.)
ср. русск. чурка