I 1) имеющий иглы, колючки; с... иглами, с... колючками; иглистый, колючий (о ели, сосне, шиповнике, можжевельнике и т. п.); хатыылаах от колючая трава; хатыылаах эрбэһин репейник; 2) содержащий мелкие гвозди; с мелкими гвоздями; хатыылаах холбуйа ящичек с мелкими гвоздями; 3) имеющий неровности; с... неровностями; негладкий, шероховатый; хатыылаах сирэйдээх остуол стол с шероховатой поверхностью.
II см. хатааһыннаах ; хатыылаах аан запертая дверь.

даҕ. Лоппоруттаҕас, логлорхой, хатыылаах. ☉ Крупный; шероховатый
Дьураа хара ат барахсан Бадьыр оһуор ойуулаах, Бар-дьабыр кыыллаах Бастыҥ сэргэтигэр Хантаччы бааллыбыт. П. Ойуунускай
Ахтар-суохтуур төрүт-уус сиригэр кэлэн көрбөтөҕө доҕорун мичээрдээх мөссүөнүн, туппатаҕа кини бадьыр баппаҕайын, истибэтэҕэ кини көрүн-нарын. С. Федотов
Аҕатын бадьыр курдук чэрдээх тарбахтарын туппахтыы-туппахтыы, Микиитэ көрбүт сонунун кэпсии турда. Амма Аччыгыйа

даҕ. Дэхситэ суох, онон-манан быдьырыйан көстөр. ☉ Неровный, комковатый, зернистый (напр., о створожившемся молоке)
Үүппүт иирэн ыдьыр-быдьыр буолла. ПЭК СЯЯ
[Абааһы уола] Ыдьыр-быдьыр ытыһынан Чарапчыланан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
Ытыспытын одууласпыппыт, барыбыт киэнэ биирдиҥи ыдьыр-быдьыр өҥнөммүт. С. Федотов
ср. узб. диал. ҕадыр-будыр ‘корявый, шероховатый’

1. сыһ. Туорамаары, ханньары барар курдук. ☉ Косо, криво, вкривь и вкось, неровно. Олдьусолдьу тимэхтэммит
   □ Соччо уопута суох кырыйааччылар түүнү дэхситэ суохтук, олдьу-солдьу кырыйаллар. СИиТ
   Умайан сандаарбыт Ууллубатах муустаах, Уһулута ойбут, Олдьу-солдьу түспүт Орой төбөлөрдөөх, Хара былыттара Халлааҥҥа харбаспыт. П. Ойуунускай
   Оннооҕор ойуур куобаҕа атаҕын олдьу-солдьу үктүүрэ туһунан сокуоннаах. «ХС»
2. даҕ. суолт. Токур, ханньары (тиис туһунан); үөһэ-аллара, кылар (харах туһунан). ☉ Кривой (зуб); косой (глаз)
   Абыраамап олдьу-солдьу харахтарын ыбыччы көрдө. Л. Попов
   Гриша, өй киирбититтэн, күлүм аллайа түстэ, улахан олдьу-солдьу тиистэрэ атыгыраатылар. В. Яковлев
   [Куобах] Онньоҕунан үктүүр Олдьу-солдьу атах, Нөҥүө-маҥаа көрөр Оһу-хоһу харах. С. Васильев
   ср. бур. болди-солди ‘шероховатый’

I
туохт. Бэйэ-бэйэҕин кытта сыстыс, иилиһин, мөчөхтөс (үксүн түү туһунан). ☉ Сбиться, спутаться, сваляться (обычно о шерсти животных)
Бэргээбит кэмигэр ат дьүдьэйэр, түүтэ-өҥө тааҕырар, аанньа аһаабат, уулаабат буолар. «Кыым»
Никита [эһэ] тааҕыран хаалбыт түүтүн тарааҕынан тарыы-тарыы бодьуустаһара, өрүскэ сиэтэн киллэрэн сөтүөлэтэрэ. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ. Хатыылаах, дороххой, хатырбыт. ☉ Шероховатый, колючий, шершавый
Чиэрбэни өрөҕө өттүнэн илиигит иминэн устатын хоту төттөрү-таары бигээн көрүҥ. Оччоҕо чиэрбэ тааҕыр курдук хатыылааҕын билиэххит. ББЕ З
Кыһыл тараах, Кылдьыы харах, Тордуох тумус, …… Тааҕыр тарбах, Бөҕө куолас, Өтөс-мөтөс Бөтүүк бөтөс. С. Васильев
Синцов иэдэһинэн тааҕыр курдук хаары таарыйаат, окуопа сыҥаһатын нөҥүө түстэ. К. Симонов (тылб.)
ср. др.-тюрк. тазҕар ‘покрываться паршой’

даҕ.
1. Хабырыттан, үллүтэлээн тахсыбыт. ☉ Пупырышчатый
Уулаах хабырыттаҕас личинкалар кээмэйдэринэн горуох сиэмэтин саҕа буолаллар. ССЫа
Хабырыттаҕас хатырыктардаах, Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. кэпс. Биир тэҥ ньалҕаархай буолбатах, мырчыстаҕас, быллырыттаҕас курдук оҥоһуулаах (таҥас). ☉ Имеющий неровную поверхность, шероховатый (о материи)
Кыыс Хотун хабырыттаҕас солко саҥа ырбаахытын кэттэ. А. Сыромятникова
Хабырыттаҕас бөдөҥ ойуулаах, бытырыыстаах былаатын ороон таһаарда. Ойуку
Бэйэтиттэн биллэ-биллибэт хабырыттаҕас ойуулаах матырыйаалы талыллар. Күрүлгэн
3. көсп. Олус күүстээх, тыйыс (тымныыны этэргэ). ☉ Лютый, жгучий (о морозе)
Хабырыттаҕас тымныылаах кыһын ааһан, саас кэлэн, тула барыта сырдыы, сэргэхсийэ түстэ. «ББ»

даҕ.
1. Кытаанах, хатан, киил (хол., маһы этэргэ). ☉ Твёрдый, прочный, крепкий (напр., о дереве). Чоруун ыстаал
□ [Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Дохсун тымныыттан чоруун мутук Тосту тоҥор өтөр-өтөр. Ф. Софронов
2. Олус чуолкайдык иһиллэр, хатан (хол., ырыаны этэргэ). ☉ Звонкий, звучный (напр., о песне)
Тумус тыам кэтэҕиттэн, Тоҕой хонноҕуттан Чоруун тыас Чураадыйар дорҕооно Дьулайбар тобулу иҥэн Дьулаттаҕын да оҕолор! Саха нар. ыр. Бу ырыа чоруун буолар Сарсыарда дьыбар тахсыыта. М. Тимофеев
3. көсп. Аһыныгаһа суох майгылаах, тыйыс хааннаах (киһини этэргэ). ☉ Жестокий, чёрствый (о характере человека)
Харатаайап оҕонньор төһө да чоруун сүрэхтээҕин …… иһин, чахчы төрөппүт оҕотун көрөн баран, кэргэнигэр «көрбөтүм» диэҕин тыла тахсыбакка, атын баайбыта буола турар. Н. Якутскай
«Оттон, Клара? Суох, кини итинник буолбатах, сүрэҕэ чоруун, аһыныгаһа суох», — дии санаабыта. Далан
△ Дьэбир, эйэҕэһэ суох, тыйыс (киһи көрүҥүн этэргэ). ☉ Суровый, строгий (напр., о выражении лица)
Сабыс-саҥа хара бостон көстүүмэ, синньигэс хара хаалтыһа кинини чоруун, ол эрээри ис киирбэх көрүҥнүүллэрэ. Далан. Хоту дойду буурҕата-силлиэтэ эрийэн [киирбит киһи] чоруун, хара бараан эрээри, сүрдээх ис киирбэх көрүҥнээх. НТП СОоЭС
ср. монг. сирүгүн, бур. шуруун ‘грубый, шероховатый’

I
туохт.
1. Тымныыттан, салгынтан кууран-хатан, хатырык курдук хатыылаах буол (киһи илиитин-атаҕын, сирэйин тириитин туһунан). ☉ Стать шершавым, обветриться, огрубеть, потрескаться (о коже)
Бу үлэттэн чэрдийэн, хатырыктыйа хатыран хаалбыт Маайа илиитэ, Сэмэнчик санаатыгар, түү курдук сымнаҕаһа. Н. Якутскай
[Ийэм] имин хаана кубарыйбыт, уостара хатырбыттар. И. Гоголев
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара. Эрилик Эристиин
2. Олус куур-хат, тубураа (хол., сир кырсын туһунан). ☉ Лишаться влаги, становиться совершенно сухим, высыхать, иссушаться (напр., о земле, почве)
Тураахтар, оҕунуоҕа баранан, хатыран хаалбыт тэлиэгэ көлөһөтүн тыаһын курдук саҥарсан, холдьохсоллоро өссө хойунна. Сэмээр Баһылай
Торуой Сибиир дойдум Тууһуран, хатыран турдаҕына, Толон самыырынан Тоҕон-хорон биэрэн Норуот билэ дьоҥҥо Туһалтаны биэрэрэ эбитэ үһү. Саха нар. ыр. Саа иһэ хатырбыт буоллаҕына, кураан кэлэр. СТ С
3. көсп. Тыйыһыр, дьэбирсий (хол., санаа). ☉ Ожесточиться, очерстветь, загрубеть (напр., о душе)
Ол киэһэ куораты, оройуону эҥсэн, илин дойдуларын эмиэ ахтан-санаан ааһаллара, оччоҕо Кэтириис дойдутугар баран кэлбит курдук сананан, хатырбыт дууһата сылаанньыйа, сымныы түһэрэ. «ХС»
Харахпар биирдэ көстө түһэҥҥин хатырбыт сүрэхпин умунахтаан атаардаҕыҥ баҕас дуу. «Чолбон»
[Уоһук] бачча ыраах аттанарыгар, муҥ саатар, көннөрү көрөн, хатырбыт сүрэҕин сымната түһэн барбатаҕына, кэлин кэмсинэ сылдьыыһы. С. Федотов
II
хатыр курдук — куурбут-хаппыт, хатыылаах (үксүгэр киһи тириитин туһунан). ☉ Шероховатый, потрескавшийся, огрубевший (обычно о коже человека)
[Буокай оҕонньор] хатыр курдук илиитинэн имэрийэн уонна кыратык тардыалаан уһугуннарар идэлээх. А. Сыромятникова; хатыр ой — ойуоккалаан сырыт. ☉ Ходить вприпрыжку
Онно баай ыал хамначчыта, оһох төрдүгэр уйалаах, тулаайах кыыс биир кэм үлэлээн хатыр ойо сылдьыбыта. А. Сыромятникова
Эдьиийэ ньирэйи сиэтэн баран хатыр ойон иһэр этэрбэһин тыаһын Ньукулай Арамаанап күн бүгүҥҥэ диэри, бэҕэһээ эрэ буолтун курдук, чуордук истэр. Н. Босиков; хатыр тумус — тумса бүтүннүү кыһыл (хол., сылгы киэнэ). ☉ Рыжеватая морда (напр., лошади)
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, хатыр тумус, маҥаас диэн бэлиэтииллэр. КДьА
Сылгыга биир кистэлэҥ бэлиэ баар буолар. Чуккулаах, тэбэчэйдээх эбэтэр хатыр тумустаах буоллаҕына, оннук сылгы хаҥарайа хайаан да эриэннээх буолар. ОМГ ЭСС; хатыр (чыҥкыл) маҥан көр маҥан
Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс ном.). Кини ойоҕо Даайыска уһун күөкэллибит моойдоох, харахтыын хатыр маҥан дьахтар. М. Доҕордуурап
Хатыр маҥан халлаан Хаарынан ыскайдаан Үтүлүк саҕанан үллүктээтэ. С. Васильев