с. 1. (действие) ыалдьыттааһын, маанылааһын, күндүлээһин; 2. (пища, питьё) ыалдьыттааһын, остуол, ас-үөл; обильное угощение дэлэй ыалдьыттааһыи, дэлэй остуол.

несов. ыалдьыттаа.

1. туораа 2 диэнтэн хай. аата. Олох олоруу ыраас хонууну туорааһын буолбатах (өс хоһ.). Кини өйүгэр ордук Одер туорааһынын суоһасуодала сүппэттик иҥмит. С. Васильев
   Сотору-сотору аата-ахсаана биллибэт үрэхтэр туорааһыннара, бадарааннар, дабааннар, тыалар кэллэр-кэлэн иһэллэр. А. Бэрияк
2. көсп. Олохсуйбут үгэһи, бэрээдэги, быраабыланы кэһии, ылыныллыбыт быһаарыыттан тэйии. ☉ Отход от обычаев, порядка, правил, принятого решения
   Ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
   Киһи олоҕо …… көнөтүк баран испэт, өрүү токурдаах-мокурдаах, арыт адьаһын туорааһыннаах буолар эбит. И. Никифоров
   Биллэн турар, ити көрдөрүүттэн кыра туорааһын баар буолуон сөп. Дьиэ к.
3. көсп. Сүрүн тиэмэттэн атыҥҥа халыйыы, аралдьыйыы. ☉ Отклонение от основной темы, отступление
   Ыйытыы чуолкай, судургу, кылгас, …… лирическэй туорааһына суох буолуохтаах. СОТТҮө
   Билии-көрүү диэн — уһун, уустук процесс, онно мунуу даҕаны, дьиҥ кырдьыктан туорааһын да баар буолар. ДИМ

сов. разг. өр ыалдьыттаа.

сов. кого чем ыалдьыттаа, маанылаа, күндүлээ.

I
1. аат. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ сөбүлээбэти биллэрии. ☉ Чувство недовольства, обиды
Оҕонньор уонна эмээхсин …… кырдьаҕас дьон сиэринэн: «Тоҕо сылдьыбат буоллуҥ?» — диэн күүппүттэрин биллэрэн, хомнорун этэ тоһуйаллар. А. Бэрияк
Үгүстэр хомуруйан, үөҕэн хомнорун этэн саллааттарга хаһыытыыллара. М. Горькай (тылб.)
2. даҕ. суолт. Туохтан эмэ астыммат, ситэ сөп буолбат (үксүгэр киһи санаатын туһунан). ☉ Недовольный, обиженный. Көмөлөһө сатаатыбыт да, киһибит билигин да санаата хом. СТБКТ
♦ Хом санаа көр санаа II
Саша тириэньэрэ кини урукку боччума суох ситиһиилэригэр тэҥҥэ үөрсэр бэйэтэ, бүгүҥҥү өрөгөйүн үллэстибэтэҕиттэн хом санаата. Н. Лугинов
Кини быйыл сэттэ уонус хаарын уулларда. «Кылгастык олордум, кыраны оҥордум» диэн кини хом саныаҕар дьүөрэтэ суох. «Кыым». Хом түс — туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Опечалиться, загрустить
Харбаев иллэрээ киэһээҥҥи ыалдьыттааһынтан санаабыт санаата хом түһэн иһэр. П. Аввакумов
Баһылай үөрбүтүн эбэтэр хом түспүтүн биллэххинэ, туохтанын тута сэрэйэҕин. Н. Лугинов
ср. хак. хом ‘грусть, досада’, бур. хом ‘недовольство’
II
аат. Туох эмэ (хол., иһит) ойоҕосторун үрдүгэ, төһө үрдүк бүүрүктээҕэ. ☉ Высота боковых стен (напр., о посуде). Бу хобордоох хомо кырата бэрт, онон дуоннаах ас киирбэт. СТБКТ. Арыый хомноох иһиттэ булан арыыта ууллар. СТБКТ

аат.
1. Судаарыстыбаннай былаас үрдүкү уоргана олохтуур, дьоҥҥо барытыгар булгуччулаах буолар быраабыла, уураах. ☉ Установленное высшим органом государственной власти общеобязательное правило, постановление, закон
Аармыйаҕа сулууспалыыр — сокуон. Суорун Омоллоон
Оччолорго аҥаардас ийэлэргэ харчынан көмөлөһөр туһунан сокуон саҥа тахсыбыта. С. Федотов
Сокуон быһыытынан уоппустуур бырааптаахтар. Эрилик Эристиин
2. Кытаанах, кэһиллибэт ыйаах, дьаһал. ☉ Строгое, непререкаемое предписание, веление, закон
Оччотооҕуга биһиэхэ хомсомуол сорудаҕа диэн саамай үрдүк, саамай кэһиллибэт сокуон этэ. Софр. Данилов
Ыстаарыһа тугу эппитэ — ол сокуон. Болот Боотур
Абдуркулла киллэрбит этиитэ бэрт элбэх кэпсэтии кэнниттэн ылыллыбыта, ити барыларыгар сокуон этэ. Эрилик Эристиин
3. Айылҕа уонна уопсастыба олоҕун көстүүлэрэ туохтан хайдах тутулуктанан алтыһалларын, буолалларын, уларыйалларын ис хоһооно. ☉ Объективно существующая необходимая связь и взаимозависимость между явлениями природы и общественной жизнью, закон жизни (природы)
Ол кырдьар диэн олох сокуона буоллаҕа. И. Гоголев. Сэрии сокуона итинник буолааччы. Эргиччи өлүү… өлүү… И. Эртюков
Салайыы бириинсиптэрэ, бастатан туран, социализм сүрүн экэнэмиичискэй сокуонунан быһаарыллаллар. ЭБТ
Аан дойду, айылҕа бэйэлэрин туспа сокуоннарынан сайдаллар. ДИМ
△ Туох эмэ тустаах быраабылата. ☉ Основное правило в каком-л. деле, обусловленное его сущностью, канон
[Оҕолор хоһоон] ханнык формалааҕын, ханнык сокуонунан суруллубутун сүнньүнэн билиэхтээхтэр. СЛСПҮО
Быраабылалар сахалыы саҥарыы сокуонугар олоҕуран оҥоһуллаллар. ПНЕ СТ
Доруоптары төгүллээһин орун атастаһыннарар, бөлөхтүүр сокуоннарга бас бэринэр. ВНЯ М-5
4. Олоҕурбут үгэс, үөрүйэх. ☉ Общепринятое правило, обычай
Оттон кыылы кыыл курдук, тайҕа сокуонун быһыытынан, тэс гыннаран кэбистэххэ хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Ойуур олоҕун сокуонугар эһигини үөрэтиэм. Н. Якутскай
Уоруйах кэргэнэ уоруо суохтаах. Уоруйахтар сокуоннара ону көҥүллээбэт. И. Федосеев
♦ Сокуон хараҕынан — сокуон тугу этэринэн, сокуонунан. ☉ Следуя букве закона, по закону
Кини саҥата барыта таба, сокуон хараҕынан, ыйаах сүнньүнэн. Далан
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. Н. Босиков
Итинник киһийдэхтэри сокуон хараҕынан эрэ көрдөххүнэ сатанар, оччоҕо эрэ сүнньүлэрин көннөрүөҥ. В. Миронов
Сокуон хараҕынан хаамтахпытына, тугу бултаан айахпытын ииттиэх муҥнаахтарбытый? Р. Кулаковскай. Сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах кэпс. — сиэри-майгыны тумнан бэйэтэ билэринэн дьүүллүүр идэлээх, бардам (киһи). ☉ Человек, который устраивает самосуд над кем-л.
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов. Айдаан сонно тута буолар: «Пионердарга илиилэрин көтөхпүттэр. Сутуруктарыгар сокуоннаахтары уодьуганныахха!» ПНИ ДКК
◊ Суруллубатах сокуон — туохха эмэ ким да тумнубакка толорор үгэһэ. ☉ Обычай, традиция, неизбежно соблюдаемые всеми, неписаный закон
Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит бигэ тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Өртөн олохтоммут үгэһи, тайҕа суруллубатах сокуонун тутуһар диэн эмиэ баар. «ХС»

I
аат.
1. Кимиэхэ эмэ анаан аҕалыллар эбэтэр ыытыллар дьоҕус бэлэх (былыр үксүгэр ас буолара). ☉ Привозимый или присылаемый кому-л. небольшой подарок, гостинец (в старину обычно продукты, пища)
Хата, аныгы сырыыгар табахта кэһиигин аҕалаар, мин собо ууруом. Н. Неустроев
Аҕалбыт кэһиитин хоонньуттан таһааран, кыыһыгар ууммута. Эллэй
Биир баахыла кэһиини үөрэ-көтө үллэстэн сиир дьиэтин кэргэнин ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
△ Ким эмэ кэлэригэр анаан хаһааныллар ас. ☉ Специальные припасы (обычно лакомые продукты, пища) к приезду кого-л., гостинец
Эрдэ тиийэр дьон кэһиигитин уураарыҥ. Н. Заболоцкай
Эбэҥ, бука, эйиэхэ кэһиитин тугу эрэ уурбута буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
2. эргэр. Кэргэн кэпсэтэр эр киһи кыыс халыымын суотугар биэрэр аһа (идэһэ сүөһүнэн). ☉ Мясо, привозимое женихом в счет калыма родителям невесты (убоина)
[Уйбаан:] Чэ түөрт мөһөөк, биэс биэдэрэ арыгы, үс кэһии буоллун. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны, ол эрээри кэһиитэ түөрт буоллун. А. Софронов
Кыыс халыыма даҕаны баһаам этэ: биэс мөһөөк харчы, биэс кэһии, биэс биэдэрэ арыгы. Күннүк Уурастыырап
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> — кымыһы хоһуйан, киэргэтэн этии. ☉ Формульное название кумыса (букв. гостинец белой кобылы, изобилие светло-серой кобылы)
Оонньуур уочарат, Көрүлүүр көлүөнэ Улаан уйгута, Кэрэ кэһиитэ Саамал кымыс! Саха фольк. Кэрэ биэбит, кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап. Кэтит (уһун) кэһии фольк. — үөһэттэн бэриллибит уйгу, быйаҥ, баай-тот. ☉ Изобилие, благодать, богатство, ниспосланные свыше
[Бу аан ийэ дойдум] Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Кэтит кэһии тэллэхтэммит эбит. Саха фольк. Көй бараан олохпун, Кэтит кэһиибин Өҥөйөн көрөн, Өрүһүйэн абыраа! П. Ойуунускай
Унаар түптэ олоҕурдун, Уйгу быйаҥ үктэллэннин, Кэтит кэһии кэскиллэннин! С. Васильев
◊ Ат кэһиитэ — кэргэн кэпсэтэр эр киһи халыымҥа биэрэр убаһата. ☉ Жеребенок, передаваемый женихом родителям невесты в счет калыма. Биһирэм кэһии — кыыс төрөппүттэригэр биһирэмнээн бэриллэр сүөһү. ☉ Особый подарок (часть калыма) в виде нескольких голов скота, преподносимый женихом лично родителям невесты. Иһит кэһиитэ — сүөһүнэн бэриллэр халыым. ☉ Калым в виде скота. Көрдүүр кэһии — кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин сөбүлэҥнэрин ылар атыыта. ☉ Часть выкупа для получения согласия родителей невесты на отъезд дочери в дом жениха. Күтүөт кэһиитэ — кэргэн ылар кыыһыгар ыалдьыттыыр иһин кыыс төрөппүттэригэр биир эмэ кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок жениха за право посещать невесту в доме ее родителей (обычно состоит из одной-двух мелких скотин). Кыыс кэһиитэ — сүктэр кыыс этинэн, дьэҥкир арыынан аҕалар бэлэҕэ. ☉ Подарок невесты в виде мяса и топленого масла. Оҕо оннугар көрөр кэһии — кыыс сүктэн барарыгар бэриллэр халыым сорҕото. ☉ Часть калыма, вносимая при отъезде невесты в дом жениха. Сыарҕа кэһиитэ — кыыс төрөппүттэригэр күтүөт сылдьыбытын кэнниттэн ыытыллар эт. ☉ Мясо, отправляемое родителям невесты после посещения женихом их дома. Таҥара кэһиитэ — сүктэр кыыс килиэби, арыгыны таҥара мөссүөнүн кытта күтүөт дьиэтигэр аҕалар кэһиитэ. ☉ Водка и хлеб, привозимые невестой в дом жениха вместе с иконой. Төргүү кэһиитэ — халыым элбэх өттүн биэрэргэ эбии кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок мелкой скотиной в дополнение к основной части калыма. Түҥүр (ходоҕой) кэһиитэ — күтүөт аймахтарга (кыыс эр дьонугар) кэһиитэ. ☉ Подарки сватам и сватьям со стороны жениха. Улаҕа хаалар кэһии — сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥосэргэҕэ аһатар ас. ☉ Подарок вареным мясом для угощения гостей. Уокка кэбиһэр кэһии — арыынан уонна буспут этинэн бэриллэр бэлэх. ☉ Подарок маслом и вареным мясом. Хоҥнорор кэһии — сүөһүнү өлөрөн түҥүрдэргэ, ходоҕойдорго түҥэтэн бэлэх биэрии. ☉ Мясо забитой скотины, раздариваемое сватьям. Хоонньоһор кэһии — күтүөт буолар киһи ойоҕун бастаан хоонньоһоругар кыыс дьонугар илдьэр халыымын сороҕо (сүөһүнэн, эбэтэр этинэн). ☉ Плата (часть калыма) за право жениха разделить ложе с невестой.
ср. монг. гийчин ‘гость’, гийчлэх ‘угощать, потчевать’, кирг. кешик ‘гостинец’
II
кэс I диэнтэн хай
аата. Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Айылҕа сокуонун тоҕо кэһии кутталлааҕа чахчы диэн иккиэн биир түмүккэ кэлэбит. Хорсуттар с. Ходуһаҕа киирэр-тахсар ааннар сабыллыбаттарыттан ходуһаны сылгы үөрэ, ынах сүөһү илдьи кэһиитэ тахсар. «Кыым»

побуд. от ыалдьыттаа = приглашать в гости; атаскын ыалдьыттат пригласи друга к себе в гости.

возвр. от ыалдьыттаа = иметь гостей; принимать гостей; биһиги элбэх ыалдьыттанныбыт у нас много гостей.