1) страд. от ыралаа- предрекаться, предсказываться, быть предсказанным; ыраламмыт соргу предсказанное счастье; 2) возвр. от ыралаа = предрекать, предсказывать что-л. (себе); предчувствовать.

аат.
1. Хараҕы ким, туох эмэ диэки туһаайыы, хараххынан кими, тугу эмэ одуулааһын. ☉ Взгляд
Кини кими барытын биир көрсүө көрүүтүнэн кутун-сүрүн тутара. Суорун Омоллоон
Килбиктик көрбүтэ Эдэр кыыс көрүүтэ. Эллэй
Миигин көрө түспүтүҥ Абылыыр көрүүгүнэн. И. Эртюков
2. Тугу эмэ кытта көрөн билсиһии. ☉ Просмотр, обозрение, зрительное восприятие
Кинигэ ааҕыы, тыйаатырга сылдьыы, киинэ көрүү билиҥҥи киһи олоҕун сүнньэ буоллулар. Н. Лугинов
Көрүүгэ турбут иһит этэ. А. Сыромятникова
Күн аайы сонун сири-уоту көрүү, куруук айылҕа ортотугар сылдьыы …… киһини угуйар, умсугутар күүстээх. Тумарча
3. Кыайыылааҕы быһаарарга аналлаах күрэхтэһии. ☉ Смотр, смотр-конкурс (напр., коллективов художественной самодеятельности)
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрүү түмүктүүр кэнсиэрин бырагыраамата лауреаттар уонна дипломаннар нүөмэрдэриттэн сүүмэрдэммитэ. АҮ
Көрүү усулуобуйата толоруллубатаҕын быһыытынан бастакы уонна иккис миэстэлэр кимиэхэ да анамматылар. «Кыым»
4. Ким, туох эмэ туругун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Осмотр, проверка (напр., состояния здоровья)
Уолаттар медицинскэй көрүүнү бараллар. СГПТ
Бары тэрилтэлэргэ баар транспортнай сириэстибэлэри уочараттаах техническэй көрүү ыытыллар. «Кыым»
5. Дьүүлүнэн быһаарыы. ☉ Разбирательство, рассмотрение, обсуждение
Мунньахха боппуруоһу көрүү. — Баһылай Киппээнэби сэбиэт көрүүтүгэр биэрдилэр. П. Ойуунускай
Түргэнник суут көрүүтүгэр биэриэххэ. М. Попов
6. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, санаата. ☉ Взгляд, мнение, точка зрения, позиция. Остуоруйаларынан норуот бэйэтин дириҥ философиятын, эстетическэй көрүүтүн этэр. Саха фольк. Туруук таас хайа иччитин уобараһыгар эбээннэр былыргы көрүүлэрэ тыктарыллан көрдөрүллэр. Эвен фольк.
7. Аһатан-сиэтэн харайыы; дьаһайыы, бэрийии. ☉ Попечение, забота; присмотр, уход
Оҕону көрүү. — Ынах көрүүтүн биригээдэтэ диэн тэрилиннэ. Күндэ
Кыра оҕолоругар патронажнай көрүү олохтонор. АНТ ДьҮС
△ Дьиэ түбүгүн толоруу, дьиэҕэ бэрээдэги тутуу. ☉ Выполнение домашних дел, работ, поддержание порядка в доме
Дьиэ ис көрүүтүттэн, ас астаныытыттан быыһаныа этилэр. Күндэ
Дьиэ көрүүтэ диэн туох кэлиэй? Аны барыта — элэктэриичэстибэ, бэлэм ититии. И. Федосеев
8. эргэр., итэҕ. Ойуун туох буолуохтааҕын эбэтэр ким туохтан ыалдьыбытын, өлбүтүн билиитэ. ☉ Видение, провидение, ясновидение в состоянии транса (о шаманах)
«Сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо», — диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ. Эрилик Эристиин. Ойуун бэйэтин көрүүтүн чиҥэтэн мөккүөр туруорда. «Чолбон». Ойуун ынырык көрүүтүнэн холбоһорго анаммыт Халерхаа кыысчаан уонна Ханидуо уолчаан дьылҕалара олус уустук, эриирдээх-мускуурдаах буолан тахсыбыта. «Кыым»
♦ Көрүүгэ киирбит кэпс. — улаханнык ыалдьан, кыаммат буолан, атын киһи көрөр-харайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном)
Ньукулай оҕонньор көрүүгэ киирбитэ нэдиэлэ буолбут. Көрүү көрөр көр көр I. Эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүтэ. Болот Боотур. Хайа хоту тэллэҕэр түһэн баран, дьиэ туттан хас да хоноллор. Элчээни удаҕан дьахтара инники төлкөтүн туһунан көрүү көрөр. Саха сэһ
1977
Көрүүтүн көр көр көр I. Бэйикэй! Көрүүлэрин көрөрүм буолуо. Түөкүттэри ситистэрбин үчүгэй этэ. А. Софронов
Харах көрүүтүгэр көр харах. Аарыма хочуол харах көрүүтүгэр да быдан эрэбил, халыҥ-киппэ көрүҥнэнэн истэ. У. Нуолур
Үөһээҥҥи этээс көрүдүөрүн уһуга холлорооннонон бара турар. Ити, харах көрүүтүгэр чугас эрээри, Сиэҥкэҕэ ыраах сир. Кустук
◊ Кэрийэн көрүү эмп. — быраас балыыһаҕа балааталарынан сылдьан ыарыһахтар туруктарын бэрэбиэркэлээһинэ. ☉ Врачебный обход
Сарсыардааҥҥы кэрийэн көрүүгэ быраастар кини балаататыгар киирбэтилэр. Н. Якутскай. Кэтээн көрүү — туох эмэ хайдах буоларын, уһун кэм устата, кэтэбил оҥорон, анаан үөрэтии, чинчийии. ☉ Внимательное, долгое изучение, исследование чего-л., наблюдение за чем-л.
Оччотооҕу киһи айылҕаны кэтээн көрүүлэрэ кыраҕытын, мындырын сөҕөн кэбиһэҕин. Эрчимэн
Араас установкаларынан ыытыллар кэтээн көрүүлэр. В. Яковлев. Намтата көрүү — тугу эмэ дьиҥнээҕинээҕэр соруйан тиийбэт гына сыаналааһын. ☉ Принизить, сознательно умалить значение кого-чего-л.
Ааспыттар, быһыыта, ол күннэр: Аһара кыраттан үөрүүлэр, Аһара түһүүлээх үөҕүүлэр, Аһара омуннаах сөҕүүлэр, Аһара намтата көрүүлэр... С. Тарасов. Оҕо көрүүтэ — дьиэҕэ-уокка оҕону харайыы, иитии. ☉ Уход за ребенком, воспитание ребенка (дома)
Ити оҕо көрүүтэ икки, дьиэ ис тэрээһинэ, ас астаныыта икки баар. Сити иккиттэн босхолоноро буоллар, дьахтар көстө-биллэ көҥүллэниэ этэ. Күндэ. Оҥорон көрүү — өйгө ыралааһын, санааҕа бу баар курдук ойуулааһын. ☉ Мысленное представление, созданное воображением, фантазия (творческая)
Сэргэлээхтэн эйиэхэ наар ыра, оҥорон көрүү көмөтүнэн олох дьиҥ баарыттан адьас атыннык киэркэйэн көстөрө. Н. Лугинов
Экэниэмикэ ханнык эрэ «кириисиһин» туһунан холуннарыылаах өйтөн оҥорон көрүүлэрин ылар буоллахха, олору олох бэйэтэ киэр илгэр. «Кыым». Өтө көрүү — инники буолуохтааҕы билии; чуолкайдык өйдөөһүн. ☉ Предвидение; прозорливость, проницательность
Бу улууканнаах өтө көрүү …… ордук чуолаан биһиги дойдубутугар олоххо киирбитэ. «Кыым»
Баартыйа ситиитэ-хотуута, ырааҕы өтө көрүүтэ …… кинини тула норуот маассатын өссө ордук ыга түмнүлэр. Л. Брежнев (тылб.)
Санаан көрүү — оҥорон көрүү диэн курдук. Фиолетовай эпэлсиини, кутуругун төбөтүгэр турар куосканы …… биһиги өйбүтүгэр көрөрбүтүн ким да мэһэйдээбэт. [Бу барыта] санаан көрүү буолан тахсар. ДИМ
Поэт субу баар курдук санаан көрүүтэ, ол кини дьоҕура буолар. «ХС». Сүөһү көрүүтэ — сүөһүнү аһатыы, харайыы. ☉ Уход за скотом
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ. Н. Заболоцкай
Олохтоох эмчиттэр бобусталлар да, саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан, дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев. Сэрэйэн көрүү — туох буоларын барыллаан сабаҕалааһын, тойоннооһун. ☉ Предположение. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕуран үлэлиир сатаммат. Тургутан көрүү — кими эмэ тугу эмэ гынарга төһө кыахтааҕын, кыаҕа суоҕун, сөптөөҕүн, сөбө суоҕун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Испытание, проверка кого-л. на что-л. (напр., на компетентность)
Сэбиэскэй норуот кэлэр да өттүгэр хаттаан тургутан көрүүгэ түбэһиэн сөптөөҕүн биһиги хаһан да умнуо суохтаахпыт. Л. Брежнев (тылб.). Тэҥнээн көрүү — туохтары эмэ холуу тутан атылыыларын, уратыларын быһаарыы. ☉ Сопоставление кого-чего-л. для установления сходства или различия
Теоретическай чааһа, ордук үөрэтии икки систиэмэтин тэҥнээн көрүү, үрдүк таһымнаахтык суруллубутун бэлиэтээбитэ. Н. Лугинов
Сороҕор билигин баар араас харамайдар оҥоһууларын тэҥнээн көрүү көмөлөһөр. ББЕ З. Үрдүттэн көрүү — тугу эмэ ис дьиҥэр иҥэн-тоҥон киирбэккэ, тус уратытын араарбакка, көтүмэхтик сыаналааһын. ☉ Поверхностная оценка кого-чего-л.
Ити алҕас устудьуоннары биирдиилээн билбэт буолууттан, барыларын биир хааһахха хаалаан, биир арсыынынан мээрэйдээн, үрдүттэн көрүү түмүгэр тахсар. Н. Лугинов. Холонон көрүү — тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ, олоххо киллэрэргэ сорунуу. ☉ Попытка осуществить что-л., добиться чего-л. на практике
Эдэр ыччаты ускуустуба кыһатыгар иитэн-үөрэтэн таһаарыыга холонон көрүү — бу улахан кэрэхсэбиллээх уонна кэскиллээх саҕалааһын. АҮ. Ыараҥнатан көрүү — тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын бары өттүнэн ырытан сыаналааһын. ☉ Всестороннее обдумывание, взвешивание, оценка чего-л.
Кэлбитэ икки ыйа туолуута үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түспүтэ. Н. Лугинов

туохт. Маатыранан үөҕүс. ☉ Материться, ругаться матом
Оҕонньор сотору-сотору м а а т ыралаан барда, кини ордук таҥараны, ыраах тааҕыны утарааччылары үөхтэ. Эрилик Эристиин
Хоноһо маатыралаат, саатын ойутан таһаарда, биэс уонча хаамыы турар хоройу ытан, сыыһан кэбистэ. Болот Боотур
О й у у рга итирик киһи саҥата ыллыыр: «Дьэ-э-бу-у-о, буолан-хаалан сырыттахпын», — үөхсэр, маатыралыыр. Күндэ

мөлтөө диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уоҕа мөлтөөхтөөн, К ы л б а а м а ҥ а н б ылыттар Кытараахтыы умайан, К ы һ ы л сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда. П. Ойуунускай
Ий э л э р б и т т у һ у г а р К ыралаан бэйэмсэхпит, Мөлтөөхтүүл лэр, кырдьаахтыыллар, Ону көрбөт кэриэтэбит. И. Гоголев

даҕ. Түргэн, сиэлиисүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл (сырыыны, хаамыыны этэргэ). ☉ Быстрый, торопливый, скачущий (о походке, поступи)
Абааһы кыыһа …… Ходьороҥ дьоруонан Хобуох ойон кэлэн, …… Ытылла-хоххулла, Ыралыы олорбута үһү. П. Ойуунускай
Уҥуор үктэнээт, таҥна оҕуста, ирээри, ходьороҥ сүүрүүнэн астарда. СЮ ЫБ
◊ Ходьороҥ айан көр айан
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай

1. туруор диэнтэн холб. туһ. Миигин кытта билигин таас туруорса барсарыҥ буоллар. Н. Габышев
2. Ханнык эмэ боппуруос быһаарылларын, туоларын сыралаһан туран ситис. ☉ Добиваться чего-л. целенаправленно, упорно
   Хас да сыл туруорсан, быйыл нэһиилэ үс сааны көҥүллэттим. Болот Боотур
   Олохтоохтор уонна чугас эргиннээҕилэр бу уулуссаны тупсарарга туруорсаллар. Р. Баҕатаайыскай
   Биир кыыһы таптааммын Булгуччу туруорсан Бостуук уол буолбутум. И. Гоголев
   Бу саҥа тыйаатыр дьиэтин туһунан ыралаабыта, туруорсубута үйэ аҥаара буолла. Н. Лугинов

туохт.
1. Суолу ыйар бэлиэтэ оҥор; маска бэлиэтэ хааллар. ☉ Ставить дорожные метки, вехи; делать зарубку. Суол омоонун кимнээх эрэ эркээйилээн ааспыттар
2. көсп. Олоххо тугу эмэ төрүттээ, түстээ. ☉ Налаживать, определять в жизни что-л. Эрдэттэн да эркээйилээн, Ыраахтан да ыралаан …… Улахан да аартыкка Туруммут эбиккин. С. Зверев
Инньэ диэн эркээйилээн эппитиҥ Эккэ-хааҥҥа иҥмитэ. Эллэй
Аан дойду бары норуоттара дьолго тиийэр суолларын эркээйилээн, ыйан биэрэр. ИМС ОС

сыһыан т., кэпс. Кэпсэтээччигэ атастыы туһулууну, кини болҕомтотун тардыыны көрдөрөр (уолаттарга, э р д ьо ҥ ҥо т у һ а ай а н э т э ллэр — доҕор). ☉ Выражает дружеское, а также фамильярное обращение к мальчикам, парням, молодым мужчинам (дружок, друг, парень)
Ноко, сыҕарый. Хайа, ноко, оҥорботох эбиккин дуу?  — Кырдьык даҕаны, биитинэн охсубуккун эбээт, ноко! ПЭК СЯЯ
Тыый, ноко, киэр буол! Эрим кээлтэ! Саха фольк. «Ноко, ону-маны, куһаҕаны ыралаама», — эдьиийим соһуйа дуу, кыыһыра дуу иһиттэ. «ХС»
ср. бур., монг. нохой ‘пёс, собака; негодяй’

аат. Инники туох эмэ буолуохтааҕын таайтарар, биллэрэр, кэрэһэлиир бэлиэ, чинчи, сибики. ☉ Предчувствие, предзнаменование, примета
[Дьэбдьиэ] дьиэ иһигэр ол-бу бити итэҕэйэр курдуга. Н. Габышев
Урут, хаһан да дьиэ таһыгар чугаһаабат хабдьы көтөрдөр тэлгэһэ иһигэр, күрүө үрдүгэр түһэр буолбуттара. Мыычаан оҕонньорго бу эмиэ биир бит этэ. Кини тойоннуурунан, быйыл мас көтөрө сутуур, соппоҥ дьыла турара. Н. Якутскай
Балаайа куһаҕан битэ — хаҥас иҥэ быһыта тыыппыта, кырдьык, мэнээккэ буолбатаҕа: сотору «Хантаайап массыыната куорат суолун ортолоон иһэн, суол ханаабатыгар түһэн турар, аттыгар киһи баара биллибэт» — диэн сурах иһиллибитэ. Далан
ср. тюрк. бүт, пүт ‘верить’
◊ Куһаҕан биккэ дылы кэпс. — туох эмэ куһаҕан буолуохтааҕын биттэммиккэ дылы. ☉ Как дурная примета
Аата куһаҕан биккэ дылы. Болот Боотур
Ол иһин, куһаҕан биккэ дылы, бөлүүн балыктыы сылдьан кинини ахтыбыта ээ санаатыгар. Софр. Данилов
«Бэйи, ити куһаҕан биккэ дылы, тоҕо ыралыыр күтүрүй?» — Сөдүөччүйэ чаанньыгын үөһэ тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Бэйэтин бэйэтигэр эрийэ тутан ыга тардан баай, түмүктэ оҥор (хол., быаны). ☉ Завязывать узел на чём-л. (напр., на верёвке). Быатын түмүктээн кэбистэ
2. көсп. Тугу эмэ тиһэҕэр тиэрт, бүтэр. ☉ Заканчивать, завершать, доводить до конца что-л. Хабыыча үлэлиир биригээдэтэ, от үлэтин бастакынан түмүктээтэ. П. Аввакумов
Бүгүн кинилэр түөрт сыллааҕы үөрэхтэрин түмүктүүр мүччүргэннээх күннэрэ. Н. Заболоцкай
«Дьиҥнээх учуутал диэн улахан күүс», — били наҕыл саҥалаах киһи күөдьүйбүт кэпсээни түмүктээри оҥостор. Н. Габышев
Мин иккис чиэппэри үчүгэйдик түмүктээбитим. «ХС»
3. көсп. Өйдөөн-дьүүллээн, ырытан көрөн баран, түмүктэ оҥор. ☉ Подводить итог чему-л., приходить к какому-л. выводу
Дьүүллэһэн-сүбэлэһэн баран, арай Сүөдэртэн бэйэтиттэн аҥаарга ходуһа ылан оттоотоххо табыллыыһы диэн түмүктүүллэр. Амма Аччыгыйа
Саҥа дьыл саҕана ааспыты түмүктүү, кэлэри ыралыы саныыгын. Н. Лугинов
Мунньах дьоно дьүүллэһэ олорор боппуруостарын судургутук түмүктээтилэр. П. Аввакумов