умулуннар диэнтэн хай
аата. Биһиги испэсэлиистэрбитинэн ырытыллан оҥоһуллубут коксаны кураанахтыы умулуннарыы ньымата кыраныысса таһыгар киэҥ биһирэбили ылла. ПА

сыһ. Үгүһү-элбэҕи хабан, киэҥ далааһыннаахтык. ☉ С размахом, с охватом
Ол дьыала дириҥ хабааһыннаахтык ырытыллар эбит этэ. Г. Борисов

туохт.
1. Балтарык маһынан баттатан кэлгий (хол., тиэйиилээх оту). ☉ Придавливать бастрыком (напр., сено на возу)
Суол ыксатыгар тэйиччи соҕус кэбиһиилээх от таһыгар биир киһи от тиэйэн балтарыктаан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Балтарыктаабакка дьоҕус гына тиэйээр», – диэбитэ Миитэрээс. Кустук
2. көсп., кэпс. Тугу эмэни (хол., харчыны) олус элбэҕи, өлгөмнүк бул, ыл (барыстанар курдук). ☉ Получать, брать что-л. (напр., деньги) в большом количестве (сверх положенного)
Ким туохха ордук дьоҕурдааҕа, ким экскурсияҕа баран үтүө уопуттары ордук элбэхтик балтарыктаан кэлэрэ барыта ырытыллыбыта. С. Васильев
Судаарыстыбаҕа туттарар сүөһүнү улахан ыйааһыннааҕын, бастыҥ уойуулааҕын үрдүк сыанаҕа туттаран харчыны балтарыктаан ылыахха. «ХС»
Баайтан, күөх истэн Балысхан түһээни Балтарыктаан кэлээри Уолуттан уончата сүбэлэттэ. С. Васильев

туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эриллэн, хатыһан хаал. ☉ Приходить в беспорядок, запутываться (напр., о нитках)
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
Кини хас да хонукка суумматах илиилэрэ, үүнэн-үүнэн баран иирсэн арбайан хаалбыт баттаҕа уол кэпсээнэ кырдьыгын туоһулууллара. И. Никифоров
Иирбэтаарба барыта сааһыланна, Иирсибит илим хараҕа ырытылынна. С. Васильев
2. Кими эмэ кытта этиһэн, айдаарсан өстөс. ☉ Поссориться с кем-л.
Уйбаан кинээһи кытта иирсэн бараммын, Сүөдэр Бэһиэлэйэп аҕата ыстаарыһа Өлөксөйгө олорбут сайыным этэ. Амма Аччыгыйа
Соторутааҕыта убайынаан иирсибиттэрэ. Н. Лугинов
Байбаллаах Марба олорбуттарын былааныгар ситиччэ улаханнык иирсэ илик этилэр. Күндэ
Дьэбдьиэлиин иирсибит, быраҕаары тииспит кэмнээҕэ. Н. Габышев

1. тартар диэнтэн хай. аата. Хоруттарыыны ардыгар сири тартарыынан ааттыырбыт. ЕВФ УуДК
   Ырытыллар тылы болдьох бэлиэнэн аннынан тартарыы. СОТТЛ
2. Тугу эмэ бөҕө, тирэхтээх гынар сыалтан туохтан эмэ тартара, чиҥэтэ баайыы, туттарыы. ☉ Крепление, растяжка для придания устойчивости, прочности чему-л.
   Иҥнэри баран эрэр остуолбаны өсөһүннэри үөһэттэн сиргэ боробулуоханан тартарыы оҥорбуттар эбит. В. Яковлев
   Баҕаналар үрүт баайыыларын, тартарыыларын уонна өһүөлэрин уопсай оҥоһуулара производственнай булуок гиэнин курдук. СГК ТҮЧ
3. Кимиэхэ, туохха эмэ талаһыы, тардыһыы. ☉ Стремление, тяга к комучему-л.
   Төрөөбүт төрүт буорга тартарыы, кини ахтылҕана ханна да тэлэһийбитиҥ иһин ааһан-араҕан биэрбэт. ФЕВ УТУ
   [Оҕолор] килэгир таас улахан куоракка олорор буоланнар, күөххэ уонна айылҕаҕа тартарыылара улахан буолара. ЛВ МТА

1. аат.
2. Таҥаска эбэтэр туох эмэ оҥоһукка абырах, киэргэтии быһыытынан кыбыта тигиллэр, киллэриллэр лоскуй. ☉ Отдельный кусок ткани или другого материала, вставляемый в полотно в виде заплатки или украшения
   [Пал Палыч] Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн …… хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа …… наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай
   [Ремесленниктэр] вазалары, чааскылары уонна шкатулкалары быһыы ойууларынан, уруһуйдарынан, күндү таас киллэһиктэринэн сабаллара. АЕВ ОҮИ. [Сон] барыта киллэһигинэн тигиллибит таҥас буолан биэрбитэ. «Ленин с.»
3. көсп. Литературнай айымньыга кыбытыллыбыт бэйэтэ туспа, сүрүн тиэмэттэн туоруур ис хоһоонноох лоскуй. ☉ Уклонение от темы произведения, лирическое отступление
   Кыбытан биэриим билигин Лирическэй киллэһиги. Баал Хабырыыс
   Ким «Алдьархайы» аахпыт, ол …… лирическэй киллэһиктэри бэлиэтии көрбүтэ буолуо. «ХС»
   Николай Кондаков дьоруойун хараахтарын уусуран киллэһик көмөтүнэн арыйар. «ХС»
4. даҕ. суолт. Быстах, туспа. ☉ Вставной, отдельный
   Суруйааччы арамааҥҥа …… киллэһик эпизодтары, новеллалары киллэртиир. ОГГ СМ
   Киллэһик сюжет өссө кэпсээн сүрүн тиэмэтин быһыытынан ырытыллар. СЛСПҮО

аат.
1. фольк. Олоҥхо персонаһа: хотон үлэһитэ эмээхсин. ☉ Персонаж олонхо: старуха-скотница
Сүөһү көрөөччү Симэхсин эмээхсин, сылгыһыт Сорук Боллур уобарастара …… чаҕылхайдык ырытыллыбыттар. Эрчимэн
Сэттэ уоннаах Симэхсин эмээхсин, Сүүрэн иһэн Этэрбэһин быатыттан иҥнэн, Умса баран түстэ. С. Васильев
Масчыт-отчут аймахха, Симэхсин эмээхсиҥҥэ, Сир аайы, Уон икки суол Улахан түһүлгэлэр буолтар. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Кырдьаҕас эмээхсини «эн баҕас» диэн сэнээн этии. ☉ Употребляясь в значении «ничтожество», выражает раздражённо-презрительное отношение к старой женщине
«Үрбэккэ олор эрэ, симэхсин!» — Сэмэн бэрт өр хоонньун хастан бакыаты таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Күкүр Уус:] Сымыйанан этэриҥ буолуо, симэхсин! Суорун Омоллоон
«Симэхсин, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» — Сортуохап бардьыгынаата. А. Сыромятникова
ср. хак. симекчин, сүнекчин ‘слуга, прислуга; рабыня’, др.-тюрк. йумышчы ‘работник, слуга’, монг. шивэгчин ‘служанка’

даҕ. Саамай бүтэһик. ☉ Последний
Таал-Таал эмээхсин олорбута үһү. Бэстилиэнэй ынаҕын өлөрөн баран, таалын эрэ ордорон, ардьаахха хатара ууран баран, уу баһа киирбит. Саха ост. I
[Дьаакып] былырбылыргыттан мунньуллубут иэскэр бэстилиэнэй иитимньибин туура туттардыҥ. А. Софронов
Бэстилиэнэй биир оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Сүрэхпит тиҥийэ тэбэрин тухары, Доҕоруом, таптыыр норуоппут иннигэр Биэриэх олохпут бэстилиэнэй дьылларын! Саха сирин сайдар кэскилигэр. Дьуон Дьаҥылы
♦ Бэстилиэнэй тыһыынча — айыы, буруй-сэмэ хаҥаатаҕына, антихрист кэлиитин, кинини утары тиһэх охсуһууга Иисус Христос иккистээн кэлиитин, Аан дойду эстиитин, ынырык сууттааһыны кытта сибээстээх христианскай религияҕа этиллэр кэм. ☉ Конец света, а также учение о нем, эсхатология
[Макаар:] Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. Айыы элбээтэҕинэ бэстилиэнэй тыһыынча туолуутугар амтыын кириэс [антихрист] төрүө диир буолаллара, ол этэллэрэ кэлэн эрэр ээ. А. Софронов
«Сир-халлаан олоҕо уларыйаары гыннаҕа. Үрүҥ ыраахтааҕы уһулуннаҕына, бэстилиэнэй тыһыынча туолуох, “Амтыын кырыыс” төрүөх тустаах сурахтааҕа», — диэн ботур-ботур кистээн кэпсэтии буолла. П. Ойуунускай
◊ Бэстилиэнэй тыл суут-сок. — сууттанааччы эбэтэр өлөрүллэргэ ууруллубут киһи бүтэһик этэр тыла. ☉ Последнее слово (подсудимого или приговоренного к смерти перед казнью)
[Эписиэр:] Чэ, бэстилиэнэй тылгын эт. Эһигиттэн арахпыт этэрээт тоҕо таас үрэҕи батта? Күндэ
Дьыалата ырытыллан, Бүтүннүү бүтэн, Бэстилиэнэй тыла бэриллиитигэр: «Бу муунталаммыт буруйгун Бэйэҥ билинэҕин дуо?» — диэн ыйыппыттарыгар — Бэйэм билиммэппин, Аһыныҥ диэн ааттаспаппын. А. Софронов

аат.
1. Биирдиилээн дьон, тэрилтэлэр мөккүөрдэрин быһаарар эбэтэр холуобунай дьыаланы көрөн дьүүллүүр анал тэрилтэ. ☉ Суд (государственный орган)
Өлөрүү, уоруу, талыы, албын суох буолан, дьүүллүүр суут, хаайыы сабыллыбыт. Амма Аччыгыйа
Суутунан да быһаарыллыбыт дьыала тута төлөнөр буолбатах. «Кыым»
△ Кимтуох эмэ буруйданар дьыалатын суут тэрилтэтэ көрүүтэ. ☉ Разбирательство дела судебным органом, судебное разбирательство
«Хата суут ортотугар аахсыахпыт», — диэн саныырга дылы гыммыта. А. Софронов
Махсыын …… Саппырыан оҕонньору кытта үйэтигэр хайдах биирдэ иирсибитин, кинини тоҕо охсубутун уонна суукка хайдах сылдьыбытын туһунан сиһилии кэпсээтэ. А. Бэрияк
Суукка ыҥырыллыбыт туоһулар саалаттан таһаарыллыбыттарын кэннэ, бэрэссэдээтэллээччи «буруйдуур түмүгү» аахпыта. М. Попов
△ Дьыаланы көрөр судьуйалар (хом. суолт.). ☉ Судьи
Түмүк уураах ылына атын хоско тахсыбыт суут тардылынна. П. Филиппов
2. аат., эргэр. Үлэ ханнык эмэ көрүҥүнэн дьарыктанар эбэтэр салайар тэрилтэ. ☉ Учреждение, организация
Аныгы суут аатын киһи сатаан да ааттаабат ээ... Өрөкүөм... Урукку сууттар ааттара судургу буолара. А. Софронов
Кырдьык, кини уола үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, куоракка балык харыстабылын суутугар саҥардыы үлэлээн эрэрэ. Сэмээр Баһылай
Ону [таастары] кини куоракка тааһы үөрэтэр суукка киллэрэн биэрбитэ. С. Ефремов
◊ Норуодунай суут истор. — биирдиилээн дьон мөккүөрүн быһаарар алын сүһүөх суут. ☉ Народный суд
Дьэ онон хос аатыттан өһүргэнэн алдьархайга түбэспит Махсыын …… ыйдарыы бөҕөнөн норуодунай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
[Костя Светланаҕа:] Эн иннигэр хас да хонукка оройуоҥҥа киирэн норуодунай суукка сырыттым. И. Находкин. Табаарыстыы суут истор. — уопсастыбаннас буруйдааҕы холуобунай дьыалаҕа тардыбакка сэмэлиир суута. ☉ Товарищеский суд
Табаарыстыы тыйыс суукка Киристэпиэл ырытыллар, Ол ынырык суостаах чааска Киристэпиэл ытамньыйар. И. Гоголев
Бу ас [арыгы] содула элбээн истэ, араас оһолго, иирсээннэргэ түбэһитэлээтим …… табаарыстыы суукка тиийэ буруйдана сырыттым. ПДИ КК
Хомуньуус Андросов Роман Егорович табаарыстыы суут бэрэссэдээтэлинэн быыбардаммыта. ПДН ТБКЭ

I
туохт.
1. Ис сүрэххиттэн, өйгүттэн-санааҕыттан туохха эмэ дьулус, тардыс. ☉ Всей душой и сердцем стремиться к чему-л.; желать чего-л.
Киһи киэнигэр баҕарыма – бэйэҥ киэҥҥиттэн матыаҥ (өс хоһ.). Биһиги үөрэхтээх, үлэһит буоларбытыгар ийэлээхаҕабыт төһө баҕардылар этэ. М. Доҕордуурап
Үөрүү! Дьол! Сүрэх ыллыан баҕарар, Сүрэх туойуон баҕарар. Т. Сметанин
Баҕарабын быйаҥнаах Ардах курдук буолуохпун, Дьоҥҥо, ийэ дойдубар Туһалаахтык олоруохпун. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ыллар, ымсыыр, курдары тартар (хол., дьахтарга). ☉ Испытывать большое желание, страсть к кому-л. (напр., к женщине)
Сирбит дьахтарыгар баҕарбыкка дылы (өс ном.). Эллэй Боотур үтүө майгыннаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
Саха фольк. Мин бэйэм ити киһиэхэ баҕаран туран барбатаҕым. Н. Неустроев
♦ Баҕар да баҕарыма – сөбүлэнэргиттэн-сөбүлэммэккиттэн, үөрэргиттэнхомойоргуттан тутулуга суох тугу эмэни толорорго күһэллиэҥ. ☉ Рад не рад; хоть рад, хоть не рад; хочешь не хочешь (а придется).
◊ Ким баҕарар көр ким
Кыраныыссаҕа, наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
Саҥа дьылга ким баҕарар Доҕоругар үтүөнү баҕарар. Т. Сметанин
Төһө баҕарар көр төһө. Научнай үлэһит буоллаххына төһө баҕарар үүнүөххүн, аатырыаххын сөп. Софр. Данилов
Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов
Туох (тугу) баҕарар көр туох. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Мин эйигин сүрдээхтик таптыыбын, эн тускар туох баҕарар буолуом: ууга киириэм, уокка түһүөм. С. Ефремов
Хайа баҕарар көр хайа. Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай
Уус-уран туруктаах буоланнар алгыстар хайа баҕарар омуктарга фольклор кэрискэтигэр киллэриллэн ырытыллаллар. Саха фольк. Хайдах баҕарар көр хайдах. Кини бэйэтин иэһин толордо, онон билигин ыраас суобаһынан суолун хайдах баҕарар салгыы турар кыахтанна. Н. Заболоцкай
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Ханна (хантан) баҕарар көр ханна. Биһиги, байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин эрэйдээҕи ханна баҕарар ыҥыртаран ылыан сөп этэ. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар көр ханнык. Оттон ханнык баҕарар үлэ норуокка төһө туһаны аҕаларынан сыаналанарын эһиги билэр буолуохтааххыт. Софр. Данилов
Норуот айымньылара, син ханнык баҕарар искусство айымньыларын курдук, кэрэ сокуонунан оҥоһуллаллар. Эрчимэн
Хаһан баҕарар көр хаһан. Биһиги аан бастаан билсиһэр күммүтүгэр хаһан баҕарар кырдьыгы утарытынан этиэх буолан үлэһэн турарбыт. Софр. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
II
ситим т.
1. Соруйар туохтуурдары кытта хос-хос туттуллан, биирин биирэ солбуйар эбэтэр утарар ис хоһоонноох этиилэри, этии чилиэннэрин сөпсөһөр суолтанан ситимниир (баҕардар, да, даҕаны). ☉ С глаголами в повелительном наклонении, повторяясь, выражает уступительное значение
Баҕар самыыр түстүн, баҕар хаар түстүн, син биир барабыт. —Баҕар кыыһыр, баҕар туой, баҕар ытаа – туох буолуой? П. Тулааһынап
Баҕар үрүҥ буоллун, баҕар хара буоллун. Амма Аччыгыйа
2. Соруйар туохтуурдары кытта сөпсөһөр суолталаах этиилэри, биитэр араарыллыбат бөлөхтөрү холбооттуурга туттуллар (да, даҕаны, баҕардар, дьөрү). ☉ С глаголами в повелительном наклонении употребляется для усиления уступительного значения придаточного предложения (хоть, если)
Баҕар биһигини убуорунай да ыраастаттыннар, мин эйигин кытта эрэ буолуум... А. Федоров. Тэйиэм суоҕа биир хардыыны, баҕар тыыным да быһыннын. Эллэй
III
сыһыан т.
1. Этиллэр санааҕа буолуон сөп диэн сэрэйиини көрдөрөр (баҕардар, арааһа, бука). ☉ Выражает предположение о возможности, допустимости действия (может быть, возможно)
Баҕар пансиоҥҥа ылыахтара. Амма Аччыгыйа
Эһиги, баҕар, мунаарыаххыт. Софр. Данилов
Баҕар, үйэм уһуоҕа. Суорун Омоллоон
Баҕар, кырдьыбытым буолуо. С. Ефремов
2. Сөбүлээһини, көҥүллээһини араас дэгэттээхтик көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, разрешение с различными оттенками (пусть, пожалуй, хоть)
Бокуруоп кэнниттэн, аһыммат буоллаххына, баҕар, тыыннаахтыы да ыйыстан кэбис. Амма Аччыгыйа
Баҕар, эн этэриҥ курдук буоллун. С. Ефремов
Кыыс аата Халерхаанан, баҕар, хааллын даҕаны. С. Курилов (тылб.)
3. Кэлэр кэмнээх туохтууру кытта этэр санааны чуолкайдыырга, бигэргэтэргэ туттуллар, ардыгар, төнүннэрэр ситим тыл дэгэттэнэр (хол., холобурун ыллахха). ☉ Употребляется с глаголами в форме будущего времени для пояснения, подтверждения высказываемой мысли, иногда имеет оттенок уступки (к примеру, хоть например)
Ханна баҕарар олоруохха үчүгэй, баҕар, Биһиги Сахабыт сирин да ылыаҕыҥ. ПНЕ МСЯЯ
Наада буолуо да, биир күҥҥэ баҕар үс-түөрт да суол үлэни толоруоҥ. С. Ефремов
Ичигэстик таҥнан сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап