туохт., кэпс. Ыстаарсайынан үлэлээ. ☉ Руководить каким-л. процессом, быть старшим. Кини Сиинэ наймылаһан үлэлиир сибэниэтигэр ыстаарсайдыыр. «Саха с.»

куруубайдаа диэнтэн холб. туһ. Улахан дьону кытта куруубайдаһыма
Устунан иирсэн, куруубайдаһан иһэн холуочук киһи сирэйгэ далайбытын Сережа, аһаран биэрээт, түөскэ саайан кибилиннэрэр. Г. Колесов. Ыстаарсай судьуйа кыттааччы куруубайдастаҕына, спортсмеҥҥа дьүөрэтэ суох быһыыны-майгыны оҥордоҕуна, күрэхтэһииттэн устар. СНККБ

аат., спорт. Оҕунан ытааччы. ☉ Стрелок из лука, лучник
«Урожай» уопсастыба уобаластааҕы сэбиэтин ыстаарсай тириэнэрэ Василий Антонович Михайлов эдэр охчуттары үөрэтэр-эрчийэр. «Кыым»
Бэрт кылгас кэм устата биһиги охчуттарбыт биллэр-көстөр ситиһиилэннилэр. «Кыым»
Эдэрдэртэн элбэх бэргэн охчуттар иитиллэн таҕыстылар. «Кыым»

сурулаа диэнтэн холб. туһ. Эриэн өҥнөөх кыракый чыычаахтар чыыбыгыраһа-чыыбыгыраһа кини үрдүнэн көтөн сурулаһан ааспыттара
Индия кэпс. Ыстаарсай сержант Лонгинов ыыппыт кыһыл аракыаталара хаҥас биэрэк диэки утуу-субуу сурулаһаллар. «ХС»

1. тобул диэнтэн хай. аата. [Дьиэ] оҥоһуутугар киирдэххэ, ааҕан көрүү, саҥаны тобулуу наада. В. Яковлев
   Бу эспэдииссийэ Хотугу муора суолун тобулууга бүтүн судаарыстыба кыаҕын туһанарга бастакы холонуу этэ. «ХС»
2. тиэх. Сири, хайаны баайын хостоору дьөлө үүттээһин. ☉ Сверление, пробивание почвы, горной породы с целью сделать скважины, шпуры, бурение
   Тохсунньу саҥатыгар миигин механическай тобулууга ыстаарсай оробуочайынан анаабыттара. ДФС КК

көр хоччорхой
[Мартын Павлович] хайдах эрэ хорчоххой бэйэтэ сымнаабыт, астыммыт көрүҥнээх. Софр. Данилов
Ыстаарсай милииссийэ Турантаев, билбэт дьон омос көрүүлэригэр, баҕар, холуон, хорчоххой, кырыктаах киһи курдук көстүө. Болот Боотур
Лапса миини буһарарга кыра-кыратык уу кута-кута хорчоххой тиэстэни мэһийэллэр. Дьиэ к.

чынай диэнтэн холб. туһ. Чынаһан, хантаһан, барахсаттар, Кавказ күөх төрөлкөй мастара, Кырдьык, тахсыахтарын тахсыбыттар Таас оҕолоро тааска эрэ. И. Эртюков
Чынаһан ахан турабыт уонна туох да саҥатаиҥэтэ суох ыстаарсай лейтенаны көрөбүт. КИ АДББ
Уолаттарбын мин өйдүүбүн, ол иһин маннык тэҥнээхтии сылдьабын, оттон атын тириэньэрдэр улахамсыйбыта буолан чынаһаллар. «Чолбон»

ыытынан кэбис — 1) ыһыктынан кэбис диэн курдук (көр ыһыктын)
Вера Дмитриевна ыытынан кэбиспэккэ, бэйэтин ыраастык, чэбэрдик туттан сылдьарын сөбүлүүр. Далан
Егор Килович былдьаһыктаах кэмҥэ эрчимэ оргуйан кэлэр, онтон эмиэ онуоха-маныаха диэри ыытынан кэбиһэр. Н. Лугинов
Ыстаарсай мэхээньикпит ирдэбил мөлтөөбүтүнэн туһанан, кэнникинэн олох ыытынан кэбистэ. П. Степанов; 2) үөһэттэн ыстанан түс (хол., ууга); аллара диэки сырылаа (хол., сыыртан). ☉ Прыгать (напр., в воду); спускаться (напр., с горки)
Уолаттар икки илиилэрин өрө уунан, турбутунан чүөмпэҕэ ыытынан кэбиһэллэрэ. В. Иванов
Дүлүҥ [киһи аата] эмиэ ыытынан кэбиспит да, киһитин сыыр ортотугар тиийэн, ситэн ааспыт. Саха фольк. Эһэ оҕото төбөтүн оройунан хойуостанан ылаат, эмпэрэттэн аллара диэки имигэстик ыытынан кэбиспитэ. «Чолбон»

аат. Маһы эрбииргэ аналлаах мас тутаахтаах, тиистэрдээх, чараас тимир туттар тэрил. ☉ Стальная зубчатая пластина с деревянными рукоятками для разрезания дерева, пила
Көстөр сүгэ, эрбии биитэ Күҥҥэ өрө кылбачыйан. Баал Хабырыыс
Сүгэ табырҕас тыаһа, эрбии аалыҥныыра киэһэлээх сарсыардааҥҥы тоҥ салгыны киэптээн кэбиспитэ. М. Доҕордуурап
Элбэх эрбии тыаһаата, Эйээр-дьэйээр ыллаата. С. Васильев
♦ Эрбии биитин курдук — сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) диэн курдук (көр сыарҕа)
Ыаллыылар туохтарын былдьаһыахтарай, хайа-хайалара ордуга-хоһо суох эрбии биитин курдук тэбис-тэҥ дьон. И. Эртюков
Үс хонук устата Эрбии биитин курдук Тэбистэҥҥэ иэҕистилэр. ТТИГ КХКК
◊ Быһах эрбии көр быһах. Аҕам быһах эрбии атыыласпыт
□ Аан бастаан сэлии аһыытын быһах эрбиинэн уонна чаачар эрбиинэн кэрчиктэнэр. ПСН УТС
Хайытар эрбии көр хайыт. Алексей Семёнович тутууга хайытар эрбиигэ ыстаарсай эрбииһитинэн үлэлээбитэ. «ЭК»
Хайытыы эрбии — хайытар эрбии диэн курдук (көр хайыт). Холкуостаахтар хайытыы эрбиинэн бэрэбинэни эрбииллэр. Амма Аччыгыйа. Чаачар эрбии — икки ардынан быанан эбэтэр синньигэс бороболуоханан тардыллыбыт уһун мас уктаах, соҕотох киһи туттар эрбиитэ, киристээх эрбии. ☉ Лучковая пила
Хара сарсыардаттан мас кыстыырыгар тахсан, чаачар эрбиинэн суон баҕайы дүлүҥү эрбээн эрэр. В. Иванов. Эрбии хардарар түөлбэ. — эрбии тииһин тиэрэргэ аналлаах туттар сэп. ☉ Инструмент для разводки зубьев пилы поочерёдно в разные стороны
Эрбии хардарар аны ханна да көстүбэт сэп. СТТТ
ср. др.-тюрк., тюрк. ерпэ ‘пила’

I
аат.
1. Туох эмэ туохха эмэ тоҕооһо, дьүөрэтэ, тугунан эмэ ситимэ эбэтэр тустаныыта. ☉ Отношение к кому-чему-л., причастность, касательство к чему-л.
Ол эрээри, мин санаабар, эн сыыһа быһыыланаҕын, туох да наадата, сыһыана суох суолгар кэлэн иирсэҕин. Н. Неустроев
Серёжа онно тулатыгар сыһыана суох тугу эрэ олус ырааҕы, уһуну толкуйдуур курдуга. Н. Лугинов
Онон дьыалаҕа [силиэстийэҕэ] сыһыана суохтары тохтотуллар. М. Попов
2. Дьон бэйэ-бэйэлэрин ыккардыларыгар эбэтэр кимиэхэ-туохха эмэ хайдах быһыылаахтара, төһө тапсаллара. ☉ Взаимные отношения между кемчем-л.. Доҕордуу сыһыан. Тоҥкуруун сыһыан
□ Кини кэпсэтэригэр күлүгэ суох сайаҕас мичээринэн, истиҥ сыһыанынан билсибит дьонугар тута сөбүлэтэр. Н. Лугинов
Борис Михайлович Моойторугу төбөтүттэн имэрийбитэ, Моойторук эйэҕэс сыһыаҥҥа хардаран, кутуругун сырбаҥалаппыта. И. Федосеев
Биһиги, саха дьоно, кистэл буолбатах, оҕолорбутун кытта уол уонна кыыс, эр киһи уонна дьахтар сыһыаннарын туһунан кэпсэтэргэ олус кыбыстааччыбыт. ЧКС АК
△ Дьон таптал иэйиитин күүһүнэн чугасаһыылара. ☉ Отношения, основанные на чувстве любви
Куруук бииргэ сылдьар киһи табаарыһын олоҕун хайдах билбэт буолуой? Айаан Никиталаах Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны, барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
Кини өйдөөбүтэ, кинилэр сыһыаннарыгар бу күнтэн ыла чааһынай ахсаан аһыллыбытын. В. Яковлев
Арай туран, хотоммутун тутан бүтэрэн истэхпит аайы, дьоммут сыһыаннара улам сойдор сойон истэ. «ХС»
3. Сулууспаҕа, үлэҕэ, үөрэххэ хардарыта тутулук, сыһыаннаһыы. ☉ Иерархические взаимоотношения на службе, учёбе, субординация
Син байыаннай сулууспа киэнин курдук, званиенан уонна дуоһунаһынан ыстаарсай өттүлэригэр итинник сыһыан [подкозырёк биэрии] олохтоноро эрэйиллэр [милииссийэ үлэһиттэригэр]. М. Попов
Дидактика ирдэбиллэрэ учуутал уонна үөрэнээччи икки ардыгар үөскүүр сыһыаннары учуоттуур. ФГГ СТМЛ
4. Киһи тугу эмэ хайдах өйдөөн ылынара, сыаналыыра. ☉ Отношение к чему-л., основанное на осознании его ценности. Үлэҕэ-үөрэххэ сыһыан. Олоххо сыһыан
□ П.А
Ойуунускай литератураҕа сыһыана бэрт ыраахтан уонна үрдүктэн этэ. Суорун Омоллоон
Аан дойду үрдүнэн саамай тыҥааһыннаах проблемалартан биирдэстэринэн тулалыыр эйгэҕэ сыһыан буолла. «Чолбон»
Бу түһүмэххэ бэриллэр айымньыларга айылҕа хартыыналара элбэхтик хоһуйуллаллар, киһи айылҕаҕа сыһыана көрдөрүллэр. ЕЗП ТСАаКМ
5. мат. Биир чыыһыла атыҥҥа түҥэтиллибитин өлүүтэ. ☉ Отношение
Биэс уонна икки чыыһылалар өлүүлэрин атыннык биэс чыыһыла иккигэ сыһыана дэнэр. Икки положительнай чыыһыла сыһыана биир чыыһыла иккистэн хас төгүл улаханын эбэтэр биир чыыһыла иккис ханнык чааһа буоларын көрдөрөр. ВНЯ М-4
◊ Сыһыан тыл тыл. үөр. — саҥарар киһи этэр санаатыгар тус сыһыанын биллэрэргэ туттар анал тыла (буоллаҕа, биллэн турар, быһыылаах, сураҕа, кырдьыга, эбит, курдук, үһү уо. д. а.). ☉ Модальное слово
Сыһыан тыл уларыйбат, этии чилиэнэ буолбат. ННН СТ-7
II
аат., харыс т. Кылыы. ☉ Насторожка (из конского волоса для настораживания старинных орудий охоты).