ыһыгын диэнтэн хай
аата. Хараххар хом түһүү күлүгэ, Эрэли ыһыктыы түмүгэ — Элэҥнээн көстөн аастылар, Элбэҕи миэхэ астылар. Н. Босиков
Тардыһар маһы алҕаска да төлө ыһыктыы ыраас кыайтарыынан ааҕыллар. СНККБ

үҥкүрүй диэнтэн көстө түһүү. Мааны киһи …… быа кымньыытынан курбуулаабытыгар, Микиитэ үҥкүрүс гынан биэрэн, сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эрбэхтэй батыйатын ыһыктаат, туора үҥкүрүс гынар, сыгынах кэннигэр түһэр. «Чолбон»

ыһыктаа диэнтэн бэй
туһ. Хаһан дэлэй ыһыктанан баскыһыанньаҕа өрүөм баарай. Н. Түгүнүүрэп
Аата эрэ интэринээт, отучча оҕо бэйэлэрэ дьонноруттан ыһыктанан олороллор. Н. Габышев

уун диэнтэн төхт
көрүҥ. Муус бытархайдарын уунуталаан биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Тэриэлкэлэргитин күөс диэки уунуталааҥ. Мииннэ кутуталыым. Н. Борисов
«Бу былааҕы биһиги хаһан да ыһыктыахпыт суоҕа!» — дии-дии Максим тута сылдьар былааҕын үөһэ уунуталаата. «ХС»

туохт. Тугу эмэ биэриэххин, ыһыктыаххын кэрэйэн, харыһыйан кичэс, кииринимэ, сөбүлэһимэ. ☉ Не уступать кому-л., не соглашаться с кем-л., считая это для себя невыгодным; жадничать, торговаться
Эн атаһыҥ Уолака атыыһыт, тугу көрдөөбүтү, кэрэспэккэ биэрэр. Суорун Омоллоон
Оннубун мин, кэрэспэккэ, Оҕолорго туран биэриэҕим. «Кыым»
Запорожецтар, кэрэһэри таптаабат буоланнар, сиэптэриттэн илиилэрэ төһө харчыны сулбу тардан таһаарар да, соччону кинилэргэ төлүүллэрэ. Н. Гоголь (тылб.)

туохт., кэпс. Бокуойа суох түргэн-түргэнник дайбанан хаамп (сүнньүнэн дьахтары этэргэ). ☉ Идти торопливо, усиленно махая руками (обычно о женщине)
Утары Сэмэнчик кыыһа, ынах хомуйан, баттаҕа бытырыыстанан, илиитэ сабыахайдаан иһэр эбит. П. Ойуунускай
Сөдүөччүйэ оҕус охторун көрүмээри хочуолларын ыһыктаат, тиэтэлинэн дьиэтин диэки сабыахайдаабыта. В. Гаврильева

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эмэ үрүт үөһэ хабыргыырыгар маарынныыр тыаһы таһаар (хол., туйах тыаһын этэргэ); оннук тыаһаа. ☉ Издавать частый, дробный глухой стук, топот; хлопать
Сотору ат туйаҕын тыаһа Чөркөөх диэки хабыгырыы турбута. Р. Кулаковскай
Чаанньык оргуйан хаппаҕа хабыгыраата. В. Миронов
2. Биир тэҥ куоласкынан субурутан олус элбэҕи саҥар. ☉ Говорить быстро, много, тараторить
Хабыгыраан түһэн саҥарара, сылдьара да киһиттэн толоос. Болот Боотур
Суруйа олорор харандааһын остуолга төлө ыһыктаат, өрө хабыгырыы түстэ. П. Филиппов
Эдэр учуутал тулуйа сатаан баран мөхтөҕүнэ, этиһэн хабыгырыыллар. И. Гоголев

сыһыан холб. Эйэҕэс уонна ылыннарыылаах көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает вежливую и убедительную просьбу говорящего (пожалуйста, будь добр)
Табаарыс атыылааччы, бука баһаалыста, хара өҥнөөх бачыыҥката аҕал эрэ. В. Ойуурускай
Онон, бука баһаалыста, миигин начаалынньык дуоһунаһыттан босхолооҥ уонна Виктор Константиновиһы анааҥ. Болот Боотур
Бука баһаалыста, көмөлөс, көрдөһөбүн. «Кыым». БУКыА ДИЭН сыһыан холб. Ылыннарыылаах күүстээх көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает убедительную просьбу, мольбу говорящего (пожалуйста, очень прошу)
Бука диэн, эппиэтэ суох хаалларыма. «ХС»
Өһүргэнимэҥ, доҕотторуом, бука диэн, өһүргэнимэҥ. Л. Попов
Эмээхсиэн, бука диэн, тылгын кыана тутун. С. Ефремов
△ Үөрэтии, такайыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок поучения, наставления
Бука диэн, быаҕын ыһыктаайаҕын. «ХС»
Петя дьэ, бука диэн, мантан көстүбэккэ, кэтэһэ сытаар. С. Ефремов

1. аат. Уһанарга итии тимири туттарар улахан ытарча. ☉ Большие кузнечные клещи
   Эн билигин кинини тимир кытаҕаһынан даҕаны тардан, кыыстан араарыа суох курдуккун. Н. Заболоцкай
   Мэхээлэ оҕонньор кытаҕаһынан тимири кытара кыыһар чоххо угар. В. Миронов
   Уус тутан турар кытаҕаһын илиитин таһынан эһэн кэбиспитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туппутун ыһыктыбат, күүстээх. ☉ Цепкий, сильный
   Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан киирэн бардылар. П. Аввакумов
   Кымырдаҕаһа аҕыйаатаҕына [эһэ] кыһыытыгар кытаҕас баппаҕайынан …… төҥүргэһи тоҕута тыытан, түөрүтэ тардан кэбиһэр. ПАК АаТХ
   Тоҥ иҥиирдээхтэр, кытаҕас тарбахтаахтар мас тардыһыытыгар күүстэрин холостулар. «Кыым»
   △ Бэйэтигэр барыстааҕы, туһалааҕы таах аһарбат. ☉ Тот, кто своего не упустит, хваткий, сноровистый
   [Харыалап Тарбыыкыҥҥа] — Эмээхсин да кытаҕас киһи буолуо ээ, билбит эрэ буоллар, «сап» гыныах киһи. А. Сыромятникова
   ♦ Кытаҕас илии — ороскуотурарын сөбүлээбэт, иҥсэлээх. ☉ Скупой, прижимистый
   Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо?! Л. Попов
   ср. др.-тюрк. хышхач, хак. хысхыс, каракалп. кышкаш ‘клещи, щипцы’

туохт., кэпс.
1. Тугу эмэ түһэрсэн атыылаһа, эргитэ сатаа. ☉ Торговаться о цене при покупке, сделке
Өссө торгуйдаһыахха баара… Хайаан да биэс мөһөөгү ыһыктыа этэ. Н. Якутскай
Киһини барытын кытта торгуйдаһа турдаҕына, хас киһиэхэ атыылыай. Софр. Данилов
Көр, кыһытыан иһин, биир да киһи: «Тоҕо, ыараханай?» — эҥин диэн, торгуйдаһа да түспэттэрэ. И. Сысолятин
Кинилэр ол сылдьан си буолуохтааҕар атыылыы турар дьону кыйахаан, мэнээк торгуйдаспыта буолаллара. «ХС»
2. Туохха эмэ утарсан, тугу эрэ ситиһэ, ыла сатаан, мөккүс-быһаарсыс. ☉ Спорить, не соглашаясь с чем-л., стремясь добиться чего-л., получить что-л. Түөрт муҥханы түһэрэргэ, …… Торгуйдаһа, тардыһа турдахпытына, Хаҥаһыллай уола Харачаан, Мардьаллан туран кэпсээтэ. Болот Боотур
Барсымаары торгуйдаһан көрүөхпүн, бэйэни дьоһуннаахтык туттар санаа кыайда. Далан
Үһүс сүүрүүгэ торгуйдаһан, кыайан уксубакка, көрөөччү эрэ буоллулар. Н. Босиков