үҥкүрүй диэнтэн көстө түһүү. Мааны киһи …… быа кымньыытынан курбуулаабытыгар, Микиитэ үҥкүрүс гынан биэрэн, сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эрбэхтэй батыйатын ыһыктаат, туора үҥкүрүс гынар, сыгынах кэннигэр түһэр. «Чолбон»

ыһыктаа диэнтэн бэй
туһ. Хаһан дэлэй ыһыктанан баскыһыанньаҕа өрүөм баарай. Н. Түгүнүүрэп
Аата эрэ интэринээт, отучча оҕо бэйэлэрэ дьонноруттан ыһыктанан олороллор. Н. Габышев

уун диэнтэн төхт
көрүҥ. Муус бытархайдарын уунуталаан биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Тэриэлкэлэргитин күөс диэки уунуталааҥ. Мииннэ кутуталыым. Н. Борисов
«Бу былааҕы биһиги хаһан да ыһыктыахпыт суоҕа!» — дии-дии Максим тута сылдьар былааҕын үөһэ уунуталаата. «ХС»

туохт. Тугу эмэ биэриэххин, ыһыктыаххын кэрэйэн, харыһыйан кичэс, кииринимэ, сөбүлэһимэ. ☉ Не уступать кому-л., не соглашаться с кем-л., считая это для себя невыгодным; жадничать, торговаться
Эн атаһыҥ Уолака атыыһыт, тугу көрдөөбүтү, кэрэспэккэ биэрэр. Суорун Омоллоон
Оннубун мин, кэрэспэккэ, Оҕолорго туран биэриэҕим. «Кыым»
Запорожецтар, кэрэһэри таптаабат буоланнар, сиэптэриттэн илиилэрэ төһө харчыны сулбу тардан таһаарар да, соччону кинилэргэ төлүүллэрэ. Н. Гоголь (тылб.)

туохт., кэпс. Бокуойа суох түргэн-түргэнник дайбанан хаамп (сүнньүнэн дьахтары этэргэ). ☉ Идти торопливо, усиленно махая руками (обычно о женщине)
Утары Сэмэнчик кыыһа, ынах хомуйан, баттаҕа бытырыыстанан, илиитэ сабыахайдаан иһэр эбит. П. Ойуунускай
Сөдүөччүйэ оҕус охторун көрүмээри хочуолларын ыһыктаат, тиэтэлинэн дьиэтин диэки сабыахайдаабыта. В. Гаврильева

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эмэ үрүт үөһэ хабыргыырыгар маарынныыр тыаһы таһаар (хол., туйах тыаһын этэргэ); оннук тыаһаа. ☉ Издавать частый, дробный глухой стук, топот; хлопать
Сотору ат туйаҕын тыаһа Чөркөөх диэки хабыгырыы турбута. Р. Кулаковскай
Чаанньык оргуйан хаппаҕа хабыгыраата. В. Миронов
2. Биир тэҥ куоласкынан субурутан олус элбэҕи саҥар. ☉ Говорить быстро, много, тараторить
Хабыгыраан түһэн саҥарара, сылдьара да киһиттэн толоос. Болот Боотур
Суруйа олорор харандааһын остуолга төлө ыһыктаат, өрө хабыгырыы түстэ. П. Филиппов
Эдэр учуутал тулуйа сатаан баран мөхтөҕүнэ, этиһэн хабыгырыыллар. И. Гоголев

сыһыан холб. Эйэҕэс уонна ылыннарыылаах көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает вежливую и убедительную просьбу говорящего (пожалуйста, будь добр)
Табаарыс атыылааччы, бука баһаалыста, хара өҥнөөх бачыыҥката аҕал эрэ. В. Ойуурускай
Онон, бука баһаалыста, миигин начаалынньык дуоһунаһыттан босхолооҥ уонна Виктор Константиновиһы анааҥ. Болот Боотур
Бука баһаалыста, көмөлөс, көрдөһөбүн. «Кыым». БУКыА ДИЭН сыһыан холб. Ылыннарыылаах күүстээх көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает убедительную просьбу, мольбу говорящего (пожалуйста, очень прошу)
Бука диэн, эппиэтэ суох хаалларыма. «ХС»
Өһүргэнимэҥ, доҕотторуом, бука диэн, өһүргэнимэҥ. Л. Попов
Эмээхсиэн, бука диэн, тылгын кыана тутун. С. Ефремов
△ Үөрэтии, такайыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок поучения, наставления
Бука диэн, быаҕын ыһыктаайаҕын. «ХС»
Петя дьэ, бука диэн, мантан көстүбэккэ, кэтэһэ сытаар. С. Ефремов

1. аат. Уһанарга итии тимири туттарар улахан ытарча. ☉ Большие кузнечные клещи
   Эн билигин кинини тимир кытаҕаһынан даҕаны тардан, кыыстан араарыа суох курдуккун. Н. Заболоцкай
   Мэхээлэ оҕонньор кытаҕаһынан тимири кытара кыыһар чоххо угар. В. Миронов
   Уус тутан турар кытаҕаһын илиитин таһынан эһэн кэбиспитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туппутун ыһыктыбат, күүстээх. ☉ Цепкий, сильный
   Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан киирэн бардылар. П. Аввакумов
   Кымырдаҕаһа аҕыйаатаҕына [эһэ] кыһыытыгар кытаҕас баппаҕайынан …… төҥүргэһи тоҕута тыытан, түөрүтэ тардан кэбиһэр. ПАК АаТХ
   Тоҥ иҥиирдээхтэр, кытаҕас тарбахтаахтар мас тардыһыытыгар күүстэрин холостулар. «Кыым»
   △ Бэйэтигэр барыстааҕы, туһалааҕы таах аһарбат. ☉ Тот, кто своего не упустит, хваткий, сноровистый
   [Харыалап Тарбыыкыҥҥа] — Эмээхсин да кытаҕас киһи буолуо ээ, билбит эрэ буоллар, «сап» гыныах киһи. А. Сыромятникова
   ♦ Кытаҕас илии — ороскуотурарын сөбүлээбэт, иҥсэлээх. ☉ Скупой, прижимистый
   Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо?! Л. Попов
   ср. др.-тюрк. хышхач, хак. хысхыс, каракалп. кышкаш ‘клещи, щипцы’

туохт., кэпс.
1. Тугу эмэ түһэрсэн атыылаһа, эргитэ сатаа. ☉ Торговаться о цене при покупке, сделке
Өссө торгуйдаһыахха баара… Хайаан да биэс мөһөөгү ыһыктыа этэ. Н. Якутскай
Киһини барытын кытта торгуйдаһа турдаҕына, хас киһиэхэ атыылыай. Софр. Данилов
Көр, кыһытыан иһин, биир да киһи: «Тоҕо, ыараханай?» — эҥин диэн, торгуйдаһа да түспэттэрэ. И. Сысолятин
Кинилэр ол сылдьан си буолуохтааҕар атыылыы турар дьону кыйахаан, мэнээк торгуйдаспыта буолаллара. «ХС»
2. Туохха эмэ утарсан, тугу эрэ ситиһэ, ыла сатаан, мөккүс-быһаарсыс. ☉ Спорить, не соглашаясь с чем-л., стремясь добиться чего-л., получить что-л. Түөрт муҥханы түһэрэргэ, …… Торгуйдаһа, тардыһа турдахпытына, Хаҥаһыллай уола Харачаан, Мардьаллан туран кэпсээтэ. Болот Боотур
Барсымаары торгуйдаһан көрүөхпүн, бэйэни дьоһуннаахтык туттар санаа кыайда. Далан
Үһүс сүүрүүгэ торгуйдаһан, кыайан уксубакка, көрөөччү эрэ буоллулар. Н. Босиков

I
аат.
1. Туттар сэп укка олорор синньэтиилээх төрдө. ☉ Узкая часть какого-л. орудия (на к-рую насаживается черенок, рукоятка, осадка ножа и т. п.)
Арба даҕаны, бу сэбим туурата тостубутун умнан сылдьаахтыыр эбиппин дии. Амма Аччыгыйа
Уон иккилээх уол сылдьан тостубут иннэ тууратын үүттээн биэрбитим. «Кыым»
Бэл илии хотуура тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. ЕХД КТ
△ Сэбирдэх атаҕын төрдө. ☉ Узкая часть листика растения, ножка, черешок
Дөлүһүөн лабаалара эрэ буолбакка, бэл сэбирдэхтэрин тууралара …… хатыынан бүрүллүбүттэр. КВА Б
Росянка сэбирдэхтэрэ бары умнас төрдүттэн үүнэн тахсаллар, балайда уһун тууралаахтар. МАА ССЭҮү
Ханнык да үүнээйи бөҕө силиһэ, туурата, өҥ-ньүөл кырса суох, курулуу тохтор кураанах кумахха үүммэт, силигилээбэт. БН СУ
2. көсп. Туох эмэ тутуллан турар эбэтэр үөскүүр, баар буолар төрүтэ. ☉ Основание, корень чего-л.
Э-э-э дуо! Тохтообокко Тулхадыйбат туураны Туураланнын диэн, Туомнаатахпыт буоллун! Доҕоттоор! Саха фольк. [Уһук муҥ кэллэҕинэ] Биири эрэ бигэтик саныыр буолуҥ, Соҕотоҕу эрэ чопчу саныыр буолуҥ, Тууратын эрэ тобулу саныыр буолуҥ дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тойон сэргэҕэ дьол туллубат туурата, сүктэр кыыс үүт маҥан ата бааллан тыына-тыбыыра ахан турар. Э. Соколов
3. көсп. Ким, туох эмэ ханна үөскээбитэ, үөскээбит төрдө. ☉ Корень, происхождение, исток
«Кэпкин туон, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралах киһи кэллиҥ?» — диэн ыйыталлар. Саха сэһ. II
Аны төрөөбүт дойдубуттан туурам тулуннаҕа, онон ийэм төрөөбүт сиригэр тиийдэҕим дии санаатым да, Амыр өрүһү булаары Дьугдьуур хайаларын диэки түһэ турдум. Болот Боотур
Таайдахха, ньургуһун сааскы күҥҥэ тардыһар буолан кэрэ, тоҥ буортан тууралаах буолан тулуурдаах ини. И. Данилов
ср. др.-тюрк. туҕру ‘стержень, при помощи которого лезвие закрепляется на рукоятке, черешок’
II
сыһ.
1. Туохтан эмэ сулбу биитэр төрдүттэн уһулу барар гына. ☉ Вырывая что из чего-л.; отделяя что-л. от основания
Чүөчээски тиийэн эһэ …… тылын туура быһан ылла. Суорун Омоллоон
Эһэ ойон кэллэ да киһи тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна. Т. Сметанин
Уолаттар Былааһы [оҕо аата] олоҕуттан туура анньан түһэрдилэр уонна дириэктэр диэки дэллэритэн кэбистилэр. «ББ»
2. Олох, букатын, төрдүттэн (үксүгэр суох диэн тылы уонна буолб. ф-лаах туохт. кытта тут-лар). ☉ Совсем, совершенно, вовсе (употр. обычно с именем отрицания суох ‘нет’ и с отриц. ф. гл.)
[Сайын] Турар атахтаах Туура орпокко Тугуттаан тубуста. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аанака:] Барбаппын, туура барыам эрэ суоҕа. Эрилик Эристиин
Ону баара, бүгүн туура умнан кэбиспит. А. Сыромятникова
Туох даҕаны бэйэлээххэ мүлчү ыһыктыа, туура туттуо суох саамай күндүбүн, баар эрэ мааныбын төлө тутарга тиийдим. С. Федотов
△ Туох баарын барытын, олоччу, бүтүннүү. ☉ Все до единого
Афанасий Романович, биһиги оттообут оппутун эһиги үксүн, туура тугу да ордорбокко тутан ыллыгыт дии. В. Протодьяконов
Ол кыһыл хамандыыртан кылааннаах түүлээҕин барытын туура ылан аҕал. А. Сыромятникова
Туох баарбытын Туура атыылаан да туран, Субу кыыһы Син биир сүгүннэрэн барыаҕым! И. Алексеев
♦ Туйаххын туура тэп көр туйах
Туруу бараан дойдутугар Туйаххытын туура тэбээриҥ, Тэгил ийэ сиргитигэр Тэлгэһэттэн тэлгэһэни Тэнитэн иһээриҥ! С. Зверев. Туура тут кэпс. — кимтэн эмэ тугу эмэ күүскүнэн тутан ыл, былдьаа, мүччү харбат. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. кого-что-л. безвозвратно, лишать кого-чего-л. [Күкүр Уус:] Ким миигин бу айылаах кэбилээтэ, ким соҕотох оҕобун туура тутта? Суорун Омоллоон
Оттообут оппутун үксүн эһиги туура тутан ыллыгыт дии, онтон атын кырдьык даҕаны сылгыларбытыгар оттоох соҕус буолуо этибит. В. Протодьяконов
◊ Туура күнү быһа (күнү туура) — күн устатын тухары, күнтэн ордорбокко. ☉ В течение всего дня, весь день
Онно ылбайы бултаһар тыраҕас кутуруктаах кыра тыыраахы туура күнү быһа төттөрү-таары дайаҥныы көтөрө. «Чолбон»
Былыр хайытар эрбии диэн баара, онно икки киһи туура күнү быһа үнүөхтэтэн биир-икки бэрэбинэни эрбиирэ. «ХС»
ср. кирг. туура ‘никогда, отродясь.’