аат. Тыын былдьаһыгар тэскилээн иһээччи. ☉ Тот, кто убегает от смертельной опасности, спасается бегством
Саһыл ааһа көтөр, куобах төттөрү ыстанар. Ол аайы куотааччы тыына уһуур, эккирэтээччи эрэйэ элбиир. Амма Аччыгыйа

аат. Өрүс, үрэх эмпэ кытылын эниэтэ, иҥнэри сыыра. ☉ Склон по краю берега реки, речки
Өрүс анараа кыйыатын үрдүгэр икки ыҥыыр аттаах киһи кэлэн тохтообуттарын көрдүлэр. Биирдэрэ кыйыаны таҥнары айаннатан киирдэ. Эрилик Эристиин
Кинини эккирэтээччи үс хоһуун албыннаппыттарын дьэ билэн кыһыйан, кураахтаах сааларын өрүтэ ууна-ууна, кыйыа үрдүттэн хаһыытаспыттара. Далан
Кууһума хаартылаан баран аппа кыйыатынан дьиэлээн иһэр. Н. Павлов
ср. тюрк. кыйыг, кыйы ‘край, предел; узкая полоса берега между скалой и рекой’

ж. 1. (преследование) эккирэтии, туруоруу; 2. собир. (преследователи) эккирэ-тээччи, эккирэтээччилэр; 3. за чем, перен. эккирэтиһии; в погоне за славой албан ааты эккирэтиһэн.

аат.
1. Ким эрэ баран иһэр хайысхата. ☉ Направление движения
Кини киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Коля эккирэтээччилэр тосхоллорун муннарар наадаттан, тосту эргиллэр. Эрилик Эристиин
2. Туохха эмэ дьулуһар сорук, туруоруллар хайысха. ☉ Поставленная цель, направление
Ааспыты үгэс оҥостон туран, инникини болҕомтолоохтук көрүнүү биһиги билиҥҥи тосхолбут буолар. А. Олбинскай
[Испэктээк иккис чааһыгар] П.А. Ойуунускай «Сүүс сыллаах улуу былаан» диэн кэпсээнэ сүрүннүүр тосхолу ылар. «Кыым»

аат., кэпс.
1. Ахсааннаах оонньуурга, төттөрү сүүйэн, сүүйтэриини төннөрүү, тэҥнээһин (үгүстүк буол көмө туохт кытта ситимнэһэн, этиигэ холбуу кэпсиирэ сүрүн чааһа буолар эбэтэр соҕотохтуу оннук ситим бүтүннүүтүн суолтатыгар тут-лар). ☉ Ответный результат, успех в играх со счетом, отыгрыш (в сочет. со служебным гл. буол служит основной частью составного сказуемого или самостоятельно выполняет функцию такого сочетания). Биир кыайыыҥ боруос
2. Туох эмэ сөптөөх төлөбүрэ, хардата, толуга. ☉ Ответное действие, поступок, равнозначные чьему-л. действию, поступку, отплата, отместка
Тэҥнэһиэҥ дуо? Сэмэнчик боруоһун кыһыллары сүүһүнэн охторуохпут. Эрилик Эристиин
Оччолорго биһиги нэһилиэккэ Петрушкин диэн үөрэхтээх судаарыскайдары кытта доҕордоһор киһи баара. Ол киһи Капитонов [кулуба дьадаҥыны кырбаан] хас оҕустаҕын аайы: «Байтаһын ынах боруос! Аҥаар арыгы боруос! Биэс саһыл боруос!» — диэн хап гыннара турда. М. Доҕордуурап
♦ Иэс боруос кэпс. — 1) киһиттэн тугу эмэ ситиһэрдээх киһи, ону ситиһэн санаатын толордоҕуна, иэспин ситтим диэн этэр тыла. ☉ Теперь мы расквитались, теперь мы квиты (говорят, отомстив кому-л. за обиду); 2) иэс баайсан оонньуурга эккирэтээччи куотааччыны ситэн таарыйан баран этэр тыла. ☉ В детской игре «Догонялки»: выражение, которое произносит догоняющий, настигнув убегающего
[Иэс баайсыыга] биир оҕо, атын оҕону илиитинэн санныга таарыйан баран «иэс» диэт, куотар. Таарыйтарбыт оҕо ити оҕону эккирэтэр, кинини ситиэхтээх, илиитинэн таарыйыахтаах уонна «иэс боруос» диэхтээх. ВПК СОо

побуд. от эккирэт= II.

совм.-взаимн. от эккирэт= II.

туохт.
1. Олус кыра, кыараҕас сиргэ нэһиилэ бат, батан киир. ☉ С трудом поместиться, втиснуться, вклиниться во что-л. узкое
[Тииҥ] уйатыгар кыбыллан киирэн сытынан кэбиспитэ. И. Федосеев
Лена биир нуучча уолунаан киирэннэр, оҕолор сыҕайсан биэрбит миэстэлэригэр кыбыллан олордулар. Суол т. Уол оптуобус кэлбитигэр киирэн дьон быыһыгар кыбыллан турда. «Чолбон»
2. Кыараҕас сиргэ ыга киирэн, иҥнэн, кыайан хамсаабат, босхолонор кыаҕа суох буол. ☉ Быть зажатым, стиснутым со всех сторон; застрять где-л., в чем-л.
Мин соһуйдум, ааны саба баттаатым, өлүү болдьохтоох, бөрө тахсан иһэн халҕаҥҥа моонньуттан кыбылынна. Т. Сметанин
Байбааскы, учуутал икки ытыһыгар кыбыллан туран, бэркэ кэмчиэрийэ-кэмчиэрийэ: «Байбааскыбын», — диэбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Туртаһы сүүрүк сылбахха сыбаабыта, туртас икки талах икки ардыгар кыбыллан хаалан баран, төбөтүн ньолбоччу быраҕан, хамсаабакка сыппыта. И. Федосеев
3. көсп. Эбиискэ курдук киирэн биэр, эбилин. ☉ Примешиваться, вклиниваться
Кийииппит биэҕэ быһа тэптэрэн, өлөн эрэр. Онон, айаҕалыы сатаан, тииһик кыбылыннаҕа диэн эйигин ыҥыртардыбыт. Эрилик Эристиин
Дельта сирдэрин ааттара, үгүс булкааһыга суох, уу сахалыы эбиттэр. Нууччалыы аат диэн биир эмит кыбыллан ааһар. Багдарыын Сүлбэ
Володя кыһыытыгар-абатыгар аны кыбыстыы санаата кыбылынна. «ХС»
4. көсп., сүөл. Туохха эмэ туораттан кыттыһан, орооһон, үчүгэйэ суох быһыыга киир, түбэс. ☉ Впутываться, ввязываться во что-л. скверное, вмешиваться, влезать во что-л. Кэпсэтиигэ кыбыллан Алгыс уолчаан айманна. Р. Баҕатаайыскай
[Ат сүүрдүүтүн ыытары көҥүллүүртэн бэрэссэдээтэл мунаарбыта], ол эрээри кэтэмэҕэйдээбитэ, онно-манна кыбыллыам диэн сэрэхэдийбитэ. И. Федосеев
Мин бу дьыалаҕа кыбыллыахпын олох баҕарбатаҕым. М. Попов
5. көсп., кэпс. Ыалга дьукаах эбэтэр ханна эмэ кыараҕастык олор. ☉ Не имея своего жилья, занимать угол у кого-л., тесниться у кого-л.
Ыларовтаах олохтоох ааталар, сорох дьон этэринэн, «сүрэҕэ суох буоланнар», ол саҕана уйа туттубатахтар, ыалларга кыбыллан олорор үгэстээхтэр эбит. Р. Баҕатаайыскай
Эн биир эмэ тыа дьоно түһэр ыалларын хайа эмэ муннуктарыгар-ханныктарыгар кыбылыннаххына баһыыба буолара. Н. Заболоцкай
Бэйэбит бас билэр дьиэтэ суох буоламмыт, үксүн ыалга кыбыллан олорорбут. «ХС»
♦ Икки уот икки ардыгар (кыбылын) көр икки I
Бу кэмҥэ түрмэ кыһыл да, биэлэй да илиитигэр суох буолан икки уот икки ардыгар кыбыллан олорбута. Эрилик Эристиин. Сыа быыһыгар быччархай кыттыспытыгар (кыбыллыбытыгар) дылы — үчүгэйгэ куһаҕан булкуспутун эбэтэр сыһыана суох атын кыттыспытын этэллэр. ☉ В однородную среду попало что-л. инородное; во что-л. хорошее, доброе примешивается что-л. досадно неприятное (букв. как железа в жире)
Ол эрээри, сыаҕа быччархай кыбыллыбытын курдук, куһаҕан дьон син бааллар. С. Ефремов
Кэлии дьон ортотугар ыраас өйдөөх-санаалаах дьон уонна сыа быыһыгар быччархай кыбыллыбытыгар дылы, уһун солкуобайы эккирэтээччилэр, аакка-суолга баҕалаахтар элбэхтик кэлбиттэрэ. «Сахаада»
Ырыыска быыһыгар (кыбылын) түөлбэ., көр икки уот икки ардыгар (кыбылын). Дьэ ырыыска быыһыгар кыбыллыбыт эрэйдээх эн баар эбиккин. У. Нуолур. <Эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт — кыһалҕаҕа ылларан, олус кыһарыйтарбыт, ыксаабыт, ыгылыйбыт. ☉ Впасть в состояние крайнего беспокойства, тревоги, волнения, не находить себе места
[Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ, үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон

I
1. даҕ. Олус үчүгэй, атыттартан уһулуччу үчүгэй, туйгун. ☉ Прекрасный, превосходный, отличный; наилучший
Бэрт киһи бэргэһэтэ баар үһү (тааб.: сүүтүк). Тиэтэйбит [киһи аата] барыларыттан уһулуччу ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
«Дьэ, бэрт ас эбит», — диир Мааппа эмээхсин, ол эрээри олус сымсайбатаҕа таһыгар көстөр. Далан
2. аат суолт. Ким, туох эмэ бастыҥа, чулуута. ☉ Лучший, выдающийся человек; лучшая, отборная часть чего-л. [Эккирэтээччилэртэн] биир саамай бэртэрэ буолан, тыаҕа тахсан бултаһарга соруммут күрүөйэхтэрин болҕойбокко, биир киһи саба сүүрдэн кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Муустаах муора ахсым Буурҕаларын кыайан, Элиэнэнэн устан, элбэх куруус уктан, Бэртэн ордук бэрт аал «Пятилетка» кээлтэ. Күннүк Уурастыырап. Дьон хоһууттара, бэртэрэ мустаннар тохтотоору баһыгар оҕуур быраҕаллар, ону быаларын быһыта көтөн иһэр. Саха фольк.
3. сыһ. суолт. Кээмэйтэн, кыахтан, кэриҥтэн тахсардык, аһара. ☉ Слишком, чересчур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан баттатан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ. Саха норуотун былыргы ырыаларыгар, олоҥхотугар, сэһэннэригэр айыылар бэрт элбэхтик ахтыллаллар. Саха фольк.
♦ Бэрдэ буол түөлбэ. — киһиргээ, киэмсий, киэбир. ☉ Хвастаться; кичиться, вести себя высокомерно. Бэркэ гыннар — саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее. Бэркэ гыннар мөҕүөҕэ.
◊ Бэрдэ биллибэт — үчүгэйэ-куһаҕана биллибэт. ☉ Хорошо ли, плохо ли (неизвестно).
II
аат эб.
1. Кэпсиирэ буолбут даҕааһыннары кытта бэлиэ, хаачыстыба үрдүк таһымнааҕын көрдөрөр. ☉ С прилагательными, выступающими в роли сказуемых, выражает высокую степень проявления признака предмета
Байбал санаатыгар, [Марба] сирэйинэн да үчүгэйэ бэрт. Күндэ
Дьөгүөр да оҕонньор өлбүтэ дөбөҥө бэрт. Н. Якутскай
Ол гынан баран, түмүккүт куһаҕана бэрт. В. Яковлев
Биһиги холкуос кырабыт бэрт. М. Доҕордуурап
△ Бу суолтаҕа даҕааһын суолтатын толорор аат тыллары кытта эмиэ туттуллар. ☉ В значении 1 употребляется и с существительными в функции прилагательного
Манна тымныыта бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
Хайа, оҕото бэрт, үөрүйэҕэ суоҕа бэрт буолбат дуо? С. Ефремов
Алып Хара бухатыыр аба-кубулҕата бэрт үһү дииллэр. Ньургун Боотур
2. Билиҥҥи, ааспыт кэмнээх аат туохтуурдары кытта туттуллан, хайааһын олус күүскэ оҥоһулларын, кини чахчы буоларын бэлиэтиир хабаанынан көрдөрөр. ☉ С причастиями настоящего и прошедшего времени выражает чрезмерную силу проявления действия, усиливая его достоверность
Сылайбыта, уута да кэлбитэ бэрт. А. Софронов
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан илииттэн илиигэ ылалларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Бар, бар, эдэр киһи үлэлээ. Үлэһит тиийбэт дии-дии айдаараллара бэрт. С. Ефремов
Бодоруспутум бэрт буоллаҕа Быыкаайык эрдэхпиттэн! Баал Хабырыыс
3. -ан сыһыат туохтууру кытта саҥарааччы оннук буолбатах диэн экчи этиитин, аккааһын, утарыытын көрдөрөр. ☉ С деепричастиями на -ан выражает резкое отрицание, отказ, возражение говорящего
«Ыраахтааҕыттан куттамматах киһи эн Сыҕаайап кинээскиттэн куттанан бэрт!» — дии хаалла Охоноос. Амма Аччыгыйа
Кинилэр сөбүлүүллэригэр, сөбүлээбэттэригэр кыһаллан бэрт. Софр. Данилов
Ылан да абыраабатын, аны киниэхэ уһаты [утары] уунан бэрт. М. Попов
4. Аат тыллары кытта предмет баһаамын, элбэҕин көрдөрөр. ☉ Употребляясь с именами существительными, указывает на то, что речь идет о множестве, большом количестве предметов
Кумаара бэрт буолуо. Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Бу күөл ото бэрт буолан муҥхаламмат, хата, сайын куһа бэрт. «ХС»
Быйыл сорох оройуоннарга хаара бэрт буолан, сылгы хаһан аһыырыгар кытаанахтар үөскээтилэр. «Кыым»
△ Бу да, атын да суолталарыгар үгүс эбиискэлэри кытта саҥа эбиискэни үөскэппэккэ эрэ сэргэстэһэ туттуллар. ☉ Сочетается со многими частицами, не теряя своей семантики
Эчи, куорат дьоно холкугут да бэрт. С. Ефремов
Оннук, оннук. Өйдөөбөтө бэрт дуу, соруйан дуу. Далан
Сатаатахха, хараҥата да бэрт. Суорун Омоллоон
Хайа, кыһыыта бэрт ээ. Софр. Данилов
△ Этэ эбиискэни кытта силбэһэн туттуллуон сөп. ☉ Может употребляться с частицей этэ
Куораппыт Туймаада киэҥ нэлэмэн хонуутугар, күөхтүҥү тумарыкка көстөрө кэрэтэ, үчүгэйэ бэрдэ. Н. Якутскай
△ Салаа этии кэпсиирэтин кытта туттуллан, түһүк сыһыарыытын ылыан сөп. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного предложения, может принимать падежные аффиксы
Чэ, ол гынан баран, хаайбытын бэрдиттэн кэпсиирбэр тиийэбин дуу, хайдах дуу. «ХС»
Сиэллээхэп киирэн аһаспыта эрээри, сэрэҕэ бэрдиттэн тыҥаан турар быһыы-майгы туһунан тугу да саҥарбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэтэ улахана даҕаны, бөҕөтө даҕаны бэрдин үрдүгэр, бардама бэрт буолан, ким да утары көрбөт этэ. Эрилик Эристиин
Мин ону хайҕаабаппын буолан баран, ыстырыыстыыра бэрдин тулуйумуна, охсон турар. Н. Якутскай

аат.
1. Уллуҥах кэлин өттө. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Тилэҕэ күлтэччи хабыллан таҕыста, от үргээн угунньа симиннэ. Болот Боотур
Мин аргыстарым …… сырсан тилэхтэрин тыаһа тибир ойо турда. Т. Сметанин
Байанай …… сыгынньах атахтарын тилэҕэ чигди мууһугар сыстан уотунан салаамахтаата. П. Филиппов
2. Атах таҥаһын уллуҥун кэлин өттө. ☉ Задняя (пяточная) часть обуви, задник
Оноҕочоон Чоохоон этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «парк» гынна. Т. Сметанин
♦ Тилэҕин (тиҥилэҕин) көрдө- рөр — түргэнник куотар, тэскилиир, атахха биллэрэр. ☉ соотв. показывать пятки
Милииссийэлэр кэлиэхтэрин иннинэ уоруйахтар тилэхтэрин көрдөрөн хаалбыттар. «Кыым». Тилэҕин элэтэр — элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар. ☉ Много, часто ходить куда-л. (в связи с хлопотами, заботами; букв. сбить пятки)
Оҕо иннэ диэн Ийэ эмиийин ыанньытар, Оҕо туһа диэн Аҕа тилэҕин элэтэр. С. Васильев
Мээнэҕэ тилэҕиҥ элэйбэтэх оҕонньор буолуоҥ ээ. Р. Баҕатаайыскай
Тииҥниибин диэммин Тилэхпин элэттим. М. Соров
Тэҥн. тиҥилэҕин тириитин бараата. Тилэҕэ хараарда — тиҥилэҕэ харааран хаалла диэн курдук (көр тиҥилэх). «Истэбин!» — диэт, уолум тилэҕэ хараара турда. И. Никифоров
— Дьоммут ханналарый? — Тилэхтэрэ хараарбыта ыраатта. ДАЛ УуУоО
«Чэ-чэ, бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тилэх баттаһа (үктэһэ, тэпсиһэ) көр баттас. Булчуттарбыт биһиэнэ Тилэхтэрин тэпсиһэн Тэҥҥэ сүүрэн тиийэннэр Тиити тула турдулар. Т. Сметанин
Ньиэмэстэр уолуйан куоппуттара. Кинилэр кэннилэриттэн тилэх баттаһан, дэриэбинэҕэ киирбиппит. И. Сосин
Тайахтарым мин ыппыппынааҕар, арааһа, түргэнник ыстаннылар быһыылаах, ыттарым тилэх үктэһэ турдулар. С. Федотов
Тилэх биэр — буут биэр диэн курдук (көр буут I). Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыттара куттаннаҕына тилэх биэрэр. «ХС». Тилэх бэрдэр — суулун, эһин (үйэ, былаас туһунан). ☉ Быть упразднённым, рушиться (напр., об эпохе чего-л., о власти). [Саһыл Ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олордоҕуҥ — эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин. П. Ойуунускай. Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. — элбэх киһи сылдьыбыт, тэпсибит. ☉ Много народу поперебывало
Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт дойдута буолла. НАГ ЯРФС II. Тилэх уоп- сар — хаалсыбакка батыһар. ☉ Идти, ходить по пятам, не отставая (букв. хватать ртом пятку)
Бастакы ыт күрүөнү үрдүнэн түстэ, эккирэтээччибит да тохтоон-толлон турбата, тилэх уобуста. В. Сыромятникова
Саапаан доҕорун батыһан тилэх уобуста. А. Бродников. Тайҕа маһын тоҕо кулаан Тайах бэрдэ тамаһыйар! Тайыыны туппутунан Уолан киһи тилэх уопсар! ПП М. Тилэххин (тилэххинэн) тэнит — киэҥ сири үгүстүк сатыы сырыт, кэрий. ☉ Обойти много мест, побывать во многих местах (обычно пешком — букв. раздвинуть пяткой)
Барыларын былыр Ньукулааһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Арассыыйа хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит аххан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Иннэ-кэннэ биллибэт Иҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай
◊ Ытыс тилэҕэ — ытыс бэгэччэк диэки өттүнээҕи көп этэ. ☉ Мягкая часть ладони (у запястья; букв. пятка ладони)
Үрэкиин …… ыараханнык өрө тыынна, кэтит сүүһүн ытыһын тилэҕинэн сотунна. Болот Боотур
Богатырёв моонньун модьу ытыһын тилэҕинэн имэриммэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Бүөтүр Уйбаанабыс төбөтүн хаччаҕайын ытыһын тилэҕинэн имэринэр. И. Никифоров
Лөкөй …… сүүһүн көлөһүнэ бычыгыраан тахсыбытын ытыһын тилэҕинэн ньухханан кэбистэ. Тумарча. Тэҥн. тиҥилэх