гл
буолар. Он является нашим, руководителем - кини биһиги салайааччыбыт буолар. Якутия является частью РСФСР - Саха сирэ РСФСР сороҕо буолар

якут || якутский; сахалар якуты; саха дьахтара (или кыыһа ) якутка; саха тыла якутский язык; Саха сирэ Якутия; урааҥхай саха см. урааҥхай сахатын аата якутское имя, прозвание.

частица модальная, выражает любовь, ласку, уважение иногда с оттенком жалости: кэрэ кыыс барахсан милая красивая девушка; оҕолорум барахсаттар мой милые детки; Сахам сирэ барахсан родная моя Якутия; ыарыһах барахсан ынчыктыыр больной, бедняжка, стонет.

бусхай диэн курдук
Оттон Сэмэн Сэмэнэбис, хамсатыгар толору симэн, табахтаан бусхатар. Л. Попов
Иккиэн табах ылан тардыбыттара, кэккэлэһэ балай да саҥата-иҥэтэ суох бусхата олорбохтообуттара. В. Гаврильева
Кампей Сидорович — хостон тахсан, аан таһыгар «Якутия» диэн сигареты тардан бусхата турда. П. Аввакумов

аат., э. ахс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт олохтоох сүрүн норуота; ол норуот дьоно. ☉ Народ, составляющий основное коренное население Республики Саха (Якутия), якуты
Сахалар төрүттэрэ, соҕуруу итии сиртэн кэлэн, хабдьыны аан маҥнай манна көрөн, бэлэм ааты ылыммыттара. Н. Заболоцкай
Сахаларга баар сэһэн …… Былыр Чачыгыр Таас ойууну Үөһэ чохороон сүгэлээн, Улуу Кудаҥса уоттаах чолбону суордара таһаарбыта үһү. П. Тулааһынап

аат. Билигин Аллараа, Үөһээ Халыма улуустарыгар эрэ ордон хаалбыт, аҕыйах ахсааннаах түҥ былыргы көс омук. ☉ Юкагиры (древнейший малочисленный этнос, представители к-рого живут большей частью в Нижнеколымском и Верхнеколымском улусах Республики Саха (Якутия))
Дүкээгир омук.  Бэрт былыр саха киһитэ Муустаах муора туундаратыгар олохсуйа илигинэ, омуктар, дьүкээгирдэр, чукчалар эрэ сирдэнэндойдуланан олорор эрдэхтэринэ, Америка чааһынай атыыһыта Гари биэс киһилээх муораҕа устубут. Н. Абыйчанин
Дьүкээгир оттор кутаата - Дьүкээбил түллэр уота. Оргуйар кыыма тахсан Орой халлааҥҥа хатанар. Сибэккилэр
Саха ол-бу сурукка, кибитээнсийэҕэ наадыйбат. Манна [хоту] сир ахсын эбээннэргэ, орочооннорго да, дьүкээгирдэргэ да оннук (дьон тылын итэҕэйэллэр). «ХС»

аат. Туох эмэ алдьаммытын, эргэрбитин абырахтааһын, чөлүгэр түһэрии. ☉ Приведение в порядок чего-л., починка, ремонт
Демин кимтэн да элбэх килэмиэтири өрөмүөнэ суох сылдьары ситиһэн рекорд оҥорор. Софр. Данилов
Быйыл массыына бииһэ барыта хахха сиргэ хомулунна, ол эрээри өрөмүөн үлэтэ эмиэ сыыллан иһэр. Н. Габышев
Кылаастар дьоҕус эрээрилэр ып-ыраастар. Соторутааҕыта өрөмүөн үмүрүйбүт быһыылаах. К. Турсункулов (тылб.)
◊ Быстах өрөмүөн — салҕамньы, кыра өрөмүөн. ☉ Текущий, небольшой ремонт. Быйыл быстах өрөмүөн оҥорбуттара. Капитальнай өрөмүөн — толору, туох эмэ сүрүн өттүн (хол., дьиэ акылаатын, муостатын уларытар) өрөмүөн. ☉ Капитальный ремонт
«Якутия» теплоходу Германияҕа илдьэн капитальнай өрөмүөн оҥорбуттар. ДьДьДь

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ таҥара дьиэтин бары сиэрин-туомун тутуһан христианскай итэҕэллэ иҥэр (хол., оҕоҕо). ☉ Совершать над кем-л. обряд крещения, крестить в церкви (напр., ребёнка)
Уус-Майа таҥаратын дьиэтиттэн аҕабыыт тахсан улахан дьону, кыра оҕолору сүрэхтиир, эдэрдэри бэргэһэлиир үһү. Н. Якутскай
Дьокуускай Спасскай манастыыра 1734 – 41 сыллардаахха түөрт сүүс түөрт уон аҕыс олохтооҕу сүрэхтээбитэ. «ХС»
Оҕону төрүүрүн кытта сотору буолаат, аҕабыыт мэлииппэ ааҕа-ааҕа, төбөтүнэн оһуобай иһиттээх ууга уган ыла-ыла сүрэхтиирэ. КВА Б
2. кэпс. Кимиэхэ туохха эмэ аатта биэр, аатта иҥэр. ☉ Давать кому-чему-л. имя, прозвище
Бу арыылары билигин туроктар «Кызыл адылар» диэн сүрэхтээбиттэр. Н. Якутскай
Дьонум ытык-мааны ыалдьыттарыттан: «Бу оҕону ким диэн сүрэхтиибит?» — диэн ыйыппыттар. И. Федосеев
[Хараабылы] Одессаҕа аҕалан тилиннэрэн, сууйан-сотон «Якутия» диэн сүрэхтээбиттэрэ. ДьДьДь
◊ Сүрэхтээбит аҕа көр аҕа
Кинини миигиннээҕэр ытыктыах тустааххын: сүрэхтээбит аҕаҥ буолар. Н. Неустроев
Сүрэхтээбит аҕам кэриэтэ ытыктыыр, сүгүрүйэр, холобур туттар киһим уола ити баар. Н. Лугинов
Кинилэр ортолоругар сүрэхтээбит аҕам Кынаачай баар этэ. Н. Тарабукин (тылб.)

1. тилин диэнтэн дьаһ. туһ. Үтүө санаа туохтааҕар да күүстээх, …… Өлөн эрэр биистэри тилиннэриэ, Өлгөм уйгу-быйаҥы үлүннэриэ. Болот Боотур
   Хорутуон олоххо бу саҕаламмыт өлбүтү тилиннэрэр суолталаах уларыйыылартан …… эдэригэр түспүттүү сананар. У. Нуолур. Ыта киниэхэ этэр: «Өстөөхпүтүн эн тилиннэрдиҥ, аны биһиги хайдах буолабыт?» Эвен фольк.
2. Ыарахан ыарыыттан эмтээн кими эмэ үтүөрт, атаҕар туруор. ☉ Поправлять чьё-л. здоровье, вылечивать, ставить на ноги кого-л.
   Эйигин ол киһи тилиннэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Иван аҕабыыты бары аһыйбыттара да, …… аан дойду үрдүнэн биир да эмтээн тилиннэриэх дуоктар суоҕа. В. Короленко (тылб.)
3. көсп. Чөлүгэр түһэр, уруккутун курдук гын, оҥор. ☉ Восстановить (напр., чьё-л. доброе имя), возродить (старые традиции)
   Сүүрбэһис сийиэс кэнниттэн хара балыыртан умсубут хаарыан дьоннорбут үтүө ааттарын тилиннэрдибит. С. Данилов
   Өбүгэлэрбит үгэстэрин тилиннэрэн, үүнэр ыччаты айылҕаны харыстыыр, айылҕаҕа сүгүрүйэр тыыҥҥа иитиэҕиҥ. Софр. Данилов
   Водолазтар бэрт улахан сыранан [ууга түспүт] хараабылы көтөхпүттэрэ. Одессаҕа аҕалан тилиннэрэн, сууйан-сотон «Якутия» диэн сүрэхтээбиттэрэ. ДьДьДь
4. Туох эмэ туһалан, төлөбүрдэн (хол., киһи үлэтин, эрэйин этэргэ). ☉ Иметь какое-л. вознаграждение, оплату (за труд, усилия)
   «Хаарыан көлөһүммүн Тилиннэриэм мин», — диир. Күннүк Уурастыырап
   Үгүстэр үлэлээн, эллэһэн эрэйдэрин тилиннэрэргэ дьүккүһэллэр. ПАЕ УуАХО
   Эрчийдэххэ, үөрэттэххэ уонна элбэхтик үлэлээтэххэ, баҕар, эрэйбитин тилиннэриэхпитин сөп. «ХС»
5. Урут буолбуту, умнуллубуту өйгөр хос санаа, көбүт. ☉ Вспоминать, воспроизводить в памяти давно прошедшее
   Суолга көрсүһэн, дорооболоһон ааспыт күммэр ис сүрэхпиттэн көтөҕүллэн үөрэрим, …… соруйан харахпын симэн үрдүк нөрүөнүн өйбөр тилиннэрэрим. Р. Баҕатаайыскай
   Сергей Акимович …… кэтэх тардыстан сытан уруккуну-хойуккуну тилиннэрэн хараҕар киинэ каадырын курдук көрө сытта. Т. Находкина

1. аат. Элбэх киһи биир сиргэ түмсүүтэ; дьон сомоҕолоһуута. ☉ Скопление, стечение большого числа людей где-л.; единение народа
   Бардым өлүүлээх түмэҥҥэ Өлбөт иһин! Таллан Бүрэ
   Түмэн диэн былыр «гвардия» диэҥҥэ маарынныыр суолталааҕа. «Сахаада»
2. даҕ. суолт.
3. Биир сомоҕо, түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
   Сүүс киһи түмүллэр Түмэн сүбэҕитинэн сүбэлээҥ. Д. Говоров
   [Бухатыырдар:] Сиик курдук Сиэлэн эрэллэр, Хаар курдук Хааман эрэллэр, Сүүс киһи түмэн Сүбэтин сүбэлээ. ТТИГ КХКК
   Улуу тойон эһэм, төлөрүйбэт Түмэн дьүүлгүн таһаара оҕус! И. Гоголев
4. Хараҥа, дьулаан. ☉ Тёмный, страшный
   Түмэн бараан Түүн ийэлэрэ Хараҥанан хаайан, Сытарынан кыһарыйан Тиийэн кэлбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Түмэн хара былыттара, Түрбэлээх туос курдук Үҥкүрүйэн түһэн иһэр эбиттэр. Д. Говоров
   Түмэн сир түһүлгэтиттэн Төннөн тиийэр буоллахпытына, Ахтыбыппыт бэрдиттэн Араҕас ньээкэ буордаргыттан …… Сыллыа-ууруо этибит. И. Эртюков
   ♦ Түмэн дойду фольк. — улаҕата биллибэт улахан, киэҥ дойду. ☉ Необъятно широкая, громадная страна, мир
   Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут [кырдьаҕас]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Бу хайа түмэн дойду Түллэр төбөтүттэн Сүһүөҕэ биллибэт Сүргүөһүнэ эбитэй диэн Толкуй бөҕө буолла. Д. Говоров
   [Манчаары Баһылай] Түмэн дойду түҥнэстигэс дьүүлүгэр түбэһэн, түүнүктээх түрмэҕэ төлкөлөммүт. В. Протодьяконов
   ◊ Ил түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай мунньаҕа, парламена. ☉ Государственное собрание, парламент Республики Саха (Якутия). Ил түмэн мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ
   др.-тюрк., тюрк. түмэн