туохт. Тэтимирэн, үгэннээн ис (хол., үлэ). ☉ Находиться в разгаре, набирать темп (напр., о работе). Хомуур үлэтэ күргүөмнээн турара

аат. Туох эмэ үгэннээн турар кэмэ (хол., хомуур, тутуу үлэтэ). ☉ Разгар чего-л. (напр., полевых, строительных работ)
От үлэтин күргүөмэ.  Үлэ күргүөмүгэр үлүһүйэн, бары да оччо айдаарбатылар, мэниктээбэтилэр. В. Яковлев
«Кууһума үгэһэ» диэн уочарканы ааҕан баран, холкуоһу тутуу үлэтин бастакы күргүөмэ үүннэрбит кырдьаҕас көлүөнэ үлэһиттэри өйдөөн кэлэбин. КНЗ ОТК

сыһ. Ордук хойуутук, үгэннээн (хол., айаннаа). ☉ Массово, гурьбой, стаей (напр., проходить, пролетать)
Мантан инньэ уомул, күндүөбэй балык күргүөмнээн аста. И. Данилов
Муус устарга, ыам ыйыгар, бэс ыйыгар биэ күргүөмнээн төрүүр. ОМГ ЭСС
Көтөрдөр үс хонук усталаах туората күргүөмнээн айаннаатылар, үһүс күнүгэр күн ортотун саҕана дьэ бүттүлэр. «ХС»

сыһ. Туох эмэ үгэннээн турдаҕына, ордук күүһүрэр кэмигэр. ☉ В самый разгар чего-л. [Туман Баһылай] Дьокуускайга олорон, кыһыҥҥы тымныы түркүннээн турдаҕына, арай, үлэлиир сирбэр тиийэн кэллэ. С. Тарасов
Ол хоһоон Сталинградтааҕы кыргыһыы түркүннээн турдаҕына суруллубута. М. Тимофеев
Бу ыйга биэлэр түркүннээн төрүүллэр. И. Никифоров

аат.
1. Туох эмэ үгэннээн буолар кэмэ, табыгастаах кэм (хол., бултуурга). ☉ Разгар чего-л., самая удобная пора для чего-л. (напр., для охоты)
Тайҕа тыа иэнэ, ыраас лиистии, арылла сырдаабыт. Мэлдьэҕэ суох, дьиҥнээх сонор кэмин оното. Сэмээр Баһылай
Нохоо, үөн түһэн эрэр — кыыл билигин оното! В. Яковлев
2. Кэммит, кээмэйбит, тутта сылдьар быһыыбыт-майгыбыт. ☉ Манера поведения
Туруорбут сорукпутун толорорбутун, Туруммут дьулуурбутун, тугу оҥорорбутун, Туох да боппот, тохтоппот дьонобут. Оннук оҥкулуур олукпут, онобут. Күннүк Уурастыырап

1. аат. Туох эмэ ордук күүһүрэн, үгэннээн буолар кэмэ, үгэнэ. ☉ Время наибольшего проявления чего-л.
   Үлэ-сырыы түркүнэ, Үтүө булт-алт түбүгэ Арыт эрдэ туруорар, Арыт хойут сытыарар. П. Тобуруокап
   Сааскы ыһыы түркүнүн саҕана Костя биэс саастаах быраата ыалдьыбыта. К. Уткин
   Сайын от үлэтин түркүнүгэр хонтуораҕа ким олоруой, арай Алаа Аппанаас түбэһэ кэлбит. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Уохтаах, дохсун. ☉ Мощный, стремительный
   Түркүн холорук түһэн барда Аан таталҕа аймаан барда. С. Зверев
   Түркүн үлэ күннэрэ — Модьу-таҕа эрэттэр, Уоппускабыт күннэрэ Биэнсийэлээх эмээхситтэр. П. Тобуруокап

сыһ. Саас ыксатыгар, саас буолуута. ☉ Накануне весны, ближе к весне
Сааһыары Сидоров хас да киһилээх буолан бандьыыкка күрээбит диэн буолбута. Амма Аччыгыйа
Сааһыары, кулун тутар эргэтин саҕана, Хаһааччыйаҕа буоста илдьэ барар буолтум. Далан
Бэдэһиэйэп сааһыары биир күн аттанан-сыарҕаланан оскуолаҕа тиийдэ. Бэс Дьарааһын
◊ Сааһыары кыһын — кыһын бараныыта, саас ыксатыгар. ☉ Под конец зимы, к весне
А.Е. Кулаковскай сааһыары кыһын хантан эрэ ыраах айантан кэллэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа. Сааһыары сайын — сайын саҥа саҕаланыыта, сааскы кэм баранан эрдэҕинэ. ☉ Ближе к лету, в конце весны
Сааһыары сайын, уу үгэннээн кэлэн турар кэмигэр, борохуот биирдэ эрэ сылдьан ааһар кыра салаа өрүс уҥа биэрэгин үрдүгэр Кырсаада дэриэбинэ турар. Д. Таас

I
1.
эрий I диэнтэн хай. аата. Дьиэҕэ киирбиттэрэ, үүт эрийиитэ үгэннээн эрэр. У. Нуолур
Эрийиитэ төһөнөн күүстээх да, туһах оччонон тыҥ буолар. Хомус Уйбаан
Төһө да сакалааттаспытым иһин, ол эрийии табах туһугар биир бэйэм онно ыттыбаппыын! «Чолбон»
Онон бөҕөстөр көбүөргэ үксүн атаҕы эрийиилэри оҥоро сатыыллар. «ЭК»
2. даҕ. суолт. Токурутан, иэҕэн оҥоһуллубут, токуруйбут сирдээх, иэҕиилээх. ☉ С изгибом, гнутый, изогнутый
Өлөөнө …… үрүҥ көмүс эрийии уктаах, үрүҥ таас төбөлөөх хамсатын хостообута. И. Гоголев
Уһун эрийии тимир торуос чиккэҥнээн дыыгыныы түстэ. М. Доҕордуурап
[Бардам Байбал] тумара уйгу толооннору …… эрийии боотулу оҕуруотунан эргиттэрбит. Н. Түгүнүүрэп
II
эрий II диэнтэн хай
аата. Силиэдэбэтэл кыыс эрийии бөҕөбүн эрийдэ. М. Попов

I
баай I диэнтэн бэй
туһ. Эрдэлиир Миитэрэй тууна бааммыт кырыалаах саал былаатын сүөрүннэ, бэргэһэтин сулбу тардан ылынаат, хонос гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин хараҕын саба баанан баран, быыс тумсугар тахсан олох маска олорор. А. Сыромятникова
Уйбаан этэрбэһин быата сөллүбүтүн баанна. Амма Аччыгыйа
II
аат.
1. Харчыны уурар уонна иэс биэрэр тэрилтэ. ☉ Банк
Аан дойду үөгүлүүр үптээхтэрэ, хаһыытыыр харчылаахтара туппут-туттарбыт бааннара бүтүн уулуссалар буолан субуһаллар. С. Тарасов
Бааннар сүрүн уонна аан бастакы үлэлэрэ төлөбүрдэри тиксиһиннэрии буолар. В. Ленин (тылб.)
2. хаарты. Хаарты оонньуутугар ууруу (хол., харчыны). ☉ Банк (ставка на кон в карточной игре)
Лэгиэнтэй сүүрбэччэ солкуобайдааҕынан остуоска баан тутар. Н. Якутскай
«Баан даа?»– диэтэ Мэхээлэ Доромооноп …… хаартытын күүскэ ыга баттаан таһаара-таһаара, мэтэйдээн киирэн барда. Күндэ
Онно хаарты оонньуур үгэннээн турар этэ. Ыксаан хаана ыгыстыбыт Заливанов баан тутар. Н. Островскай (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ эриэн гын, эриэн буоларын курдук оҥор. ☉ Делать что-л. пёстрым, полосатым, цветным
Остуолбалары үрүҥ-хара кыраасканан эриэннээн баран, сыыр хааһыгар туруораллара. Н. Абыйчанин
2. Мас (хол., сиэрдийэ) субатын алдьаппат курдук хатырыгын суор, кыс. ☉ Тесать, обтёсывать (напр., жердь), не повреждая внутренний слой дерева
Дүлүҥ оҥорон эриэннии-эриэннии, …… биирдии сыарҕа буолар гына чөмөхтөөн иһэллэр. М. Доҕордуурап
Оҕонньор сиэрдийэтин кэрдэн, эриэннээн симнэ. КН ПБ
Тутуу, оттук мас төбөтүн эриэннээн чөмөхтөөһүн, маһы саһааннаан тиэйии …… көдьүүһэ үгүс этэ. «Кыым»
3. кэпс. Онон-манан эриэннэн, эриэн буолан бар (хол. хаар ууллан барыыта). ☉ Быть пёстрым, пестреть (напр., во время таяния снега)
Халдьаайы быардарын хаара улам хаптайан, сир эриэннээн, хараара сатаан эрэр. Н. Заболоцкай
Кус ордук үгэннээн кэлэр кэмэ, оттон манна сорох сир хаара эриэннии да илик. «Чолбон»