м. саҥалыы үллэстии, үллэстии, үллэһик.

м., делёжка ж. разг. үллэстии, үллэһик, түҥэтик. |

аат. Булду үллэстии (хол., балыгы). ☉ Раздел, дележ добычи (напр., рыбы)
«Аата, муҥха дадарааҥкыта буоллаҕай», - Өлүргэ Түмээ сөҥүдүйдэ. ИН ХБ

апчарый диэнтэн хай
аата. Булт сирин саһыл бытатынан көрөн үллэстии уонна ону баайдар апчарыйыылара төһө саһыл тириитин дьаһаахха диэн ааттаан туттараргыттан тахсыбыт буолуохтаах. Багдарыын Сүлбэ

м. 1. (по гл. разделить 1) үллэрии, араартааһын; 2. (по гл. разделиться 3) үллэстии, үллэһик; раздел имущества баай үллэһигэ; 3. (часть текста) баһа; 4. (граница) кирбии, быыс; раздел рек өрүстэр быыстара.

аат.
1. Тугу эмэ бастаан саҕалааччы. ☉ Зачинатель, застрельщик какого-л. дела, инициатор
Эрих Легинер сир реформатын оҥорууну, помещиктар сирдэрин үллэстиини бастаан көҕүлээччи, актыыбынай тэрийээччи буолар. Софр. Данилов
Хомсомуоллар ыччат сүөһүнү шефтэһиигэ, ньирэйи арааран иитиигэ куоталаһыы көҕүлээччилэринэн буоллулар. «Ленин с.». Оччотооҕу ыччаттар …… саҥаны, үтүөнү, кэрэ бачыымы көҕүлээччилэринэн буолаллара. «ЭК»
2. Дьону тардан, тэрийэн, үлэҕэ көҕүтээччи. ☉ Вдохновитель, организатор какого-л. дела
Үлэҕэ көҕүлээччилэр инники күөҥҥэ иһэллэр. ПА

1. кэпсэтис диэнтэн хай. аата. Ити истиҥ кэпсэтиһии хайдах, тоҕо күөдьүйбүтэй диэн тоһоҕолоон ыйытар буоллаххытына, ол маннык этэ… В. Гаврильева
   Табаһыттар өрөспүүбүлүкэтээҕи сүлүөттэригэр эдэрдэри ыстаадаҕа таһаарыы туһунан киэҥ кэпсэтиһии буолла. «Кыым»
   Кэпсэтиһиинэн кыайыылары ситиһэр бөҕөс маастарыстыбата үүнэр кыаҕа суох. НЕ ТАО
2. Ханнык эмэ боппуруоһу, дьыаланы быһаарсар сыаллаах санааны атастаһыы, үллэстии. ☉ Переговоры
   «Кырса тириитин сыанатын үрдэтэргэ кэпсэтиһиини ыыта сылдьабыт», — диэтэ. «ХС»
   Эйэлээх кэпсэтиһиилэртэн аккаастаннаххытына, эппиэтинэс эһиэхэ сүктэриллиэҕэ. СБТТ
   Түмүгэр Израиль …… Ливаны кытта байыаннай кэпсэтиһиилэри ыытарга күһэллибитэ. ПА

аат. Тугу эмэ өлүү-өлүү арааран үллэстии, үллэһик (хол., өлүү сири этэргэ). ☉ Раздел, распределение, делёж (напр., доли земли). Сир түҥэтигэ
□ Түҥэтиккэ кыра быраакка өлүү тиксибэтэҕэр, «эн маны салаа» диэн үтэһэни биэрбиттэр. Амма Аччыгыйа
Түҥэтик быһыытынан Костя Манасов уонна Гена Бологуров биирдии нагааннаммыттара. Эрилик Эристиин
◊ Буор түҥэтик көр буор
Лоп курдук биэс уон сыл буолла буор түҥэтик олоҕурбута. Суорун Омоллоон
Кылаан түҥэтик (үллэһик) көр кылаан II. Бу быйылгы кытаанах дьылга булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон

I
сы7. Ханнык эмэ сири ордук сөбүлээн, биһирээн (олохсуй, олор). ☉ Привязываясь к какому-л. месту, которое по вкусу (обосновываться, постоянно обитать)
Амма эбэ былырбылыргыттан ыал-дьон бөҕө уутуйан олорбут, сорохтор барҕара байбыт сирдэрэ. «ХС». Томпо Кириэс Халдьаайытыгар сүөһү ииттэр, от оттуур монгуол тыллаах өбүгэлэрбит тиийэн олохсуйбуттар уонна Даадар үрэҕи быйаҥнааҕын сөбүлүү көрөн, хайҕаан …… киниэхэ уутуйан олохсуйбуттар. «Чолбон»
[Оллоҥсо] киис, тииҥ, араас кылааннаах түүлээх уутуйан үөскүүр сирэ диэххэ сөп. «Кыым»
II
сы7. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүйэн, ылларан. ☉ Сильно увлекаясь чем-л. «Оруоллары» үллэстии олоҥхоһут дьоҕурунан, ханнык көрүҥү уутуйан, ордук үчүгэйдик толорорунан ыытыллар. КАА ТЛБКҮө
Кини аҥаардас научнай үлэнэн эрэ уутуйан үлүһүйбэтэ. «ХС»
Кини бэйэтигэр дуоспуруннаах, эрэллээх уонна тиэхиньикэни уутуйан таптыыр дьону киллэрэрэ. Г. Николаева (тылб.)

даҕ.
1. 1. Тугу эмэ ылан туһанарга, туттарга олус баҕалаах; иҥсэлээх, харам. ☉ Стремящийся к наживе, корыстолюбивый, жадный
Манна ханна эрэ ааттаах ымсыы, кэччэгэй Дьэкиим кинээс диэн түүлээх ытыс олорор дииллэр. Н. Заболоцкай
Андрей Бүттүүйэби кытта кэпсэттэҕин ахсын бу киһи ычата кыратын, ымсыытын, бэйэтигэр туһалаахха сирэйэ-хараҕа суох түсүһэрин билэн иһэр. М. Ефимов
Ымсыы ытырым лэппиэскэтин Иэстээн суолгар ытыаҕа, Ыкса ыалыгар түптэтин Киитин атыылыы сатыаҕа. Айталын
2. Атын киһи киэнин ордук үчүгэй дии саныыр, ордугумсах. ☉ Полный зависти, завистливый, алчный
Даарыйа эмээхсин ордук ымсыы, ыар санаалаах уонна уохтаах-кылыннаах хотун. Н. Түгүнүүрэп
Ордугумсах, ымсыы киһи бэйэтин сорунан уонна атын киһи дьолунан дьоло суох. ЭБЭДьА
Ким этиэҕэй: Сальери Ымсыы, чиччик киһи этэ диэн? А. Пушкин (тылб.)
2. аат суолт.
1. Тугу эмэ ылан туһанар эрэ туһугар үлүһүйүү; иҥсэ, харам санаа. ☉ Стремление к личной выгоде, наживе, жадность, алчность
Хара суруксут бэрик ыларын таптыырын, үпкэхарчыга ымсыытын бэркэ билэр. И. Гоголев
Ымсыы ытыһа туолбат — Харам хараҕа хаммат. Ахсаана Сонтуой
Булт кэмигэр, ордук үллэстиигэ, сорох дьон иҥсэлэрэ, ымсыылара батарбакка таска тахсааччы. ТМ ДК
2. Атын киһи табылларыттан, этэҥҥэ буоларыттан абаланыы, ордугурҕааһын. ☉ Чувство досады, вызванное благополучием, успехом другого, зависть
Иирсээннэрин төрүөтэ — ымсыы, ордук санаһыы, бэрт былдьаһыы буолбута. Далан
«Ымсыы, күнүү — эҥкилэ да суохха эбир түһэрэр куһаҕан санаалар, — диэтэ Бөртө, сорохтор кистэлэҥ санааларын өтө көрбүт курдук. — Хаһан да онуоха бас бэриммэт буолуҥ». Н. Лугинов
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар [Быыпсай Сүөдэр] иҥсэрэн үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
♦ Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) көр ыт II. Ыт курдук ымсыы киһи туохха эрэ ымсыыран тугу эрэ тула чэччийдэ
ср. туркм. ымтылмак ‘ждать угощения, жадно смотреть кому-л. в рот; настойчиво желать, добиваться чего-л., стремиться к чему-л.’