сыһ., кэпс. Сиэри таһынан, аһара, наһаа. ☉ Слишком, чересчур, чрезмерно
Бары дьону Чоочо баай үлэһит-хамначчыт оҥостон, наһаа барҕатык байарын Манчаары өйдөөбүт. МНН

иэстээ диэнтэн дьаһ
туһ. Улуус хорохоото Толлой Уйбаан ол дайыымпаны иэстэтэ сылдьан туох баар дьыалалыын ууга түһэн өлбүтэ. П. Ойуунускай
Аны туран хаампат, үлэһит-хамначчыт аймаҕын дьаҕырыйбат буолан да баран, тула ыалларыттан иэһин иэстэтэ тэҥсик киһи ыыталаабыта. А. Сыромятникова

киэптэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Манна үксэ үлэһит, хамначчыт дьон мустубуттар этэ
Кинилэр кытыы өттүлэригэр баайдар, тойоттор …… киэптэҥнэһэллэр. В. Протодьяконов
Мин саҕа эдэр саастаахтар бу сир үрдүгэр кэлэн киэптэҥнэһэн аастылар ини! Р. Баҕатаайыскай

солб. аат. Норуот ырыатыгар туттуллар ол диэн ыйар солбуйар аат формата. ☉ Форма указательного местоимения ол, употребляемая в народной поэзии
Хара үлэһит-хамначчыт Хааһах сыма сыстылар, Оһуордаах матаҕа состулар, Ойуулаах дьааһык тастылар. Оллууруктуур кэнниттэн Оһоокойдоон — оһоокой! С. Зверев

даҕ. Дэлэй астаах-таҥастаах, үлэлээх-харчылаах. ☉ Обладающий большим достатком, состоятельный, богатый
Баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баай-тот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Харытыана абаланан: «Дьэ, доҕоор, үгэргээмэ! Үчүгэй, баай-тот дьон буоллаххыт. Эһиги үчүгэйгититтэн туһаммыт аҕыйах», – диэтэ. П. Ойуунускай
Ол Лэкиэ этэ. Кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур

энэлий диэнтэн хай
аата. Бухарест куораты көрбүтүнэн өҥнөр. Ол сылдьан ханна да баттыгаһы көрбөтөх. Онон кини үлэһит-хамначчыт ыар эҥсилгэннээх энэлийиитин истибэтэх. Эрилик Эристиин
[Богуоннарга] оҕо-дьахтар ытаһыыта, бааһырбыттар энэлийиилэрэ сүрдээҕэ. П. Филиппов
Арай иһиирии, энэлийии баар. Кини [кыһын] курас, кураанах дорҕоонугар. Н. Босиков

туохт.
1. Куорма эрдиинэн оҥочону салай. ☉ Править, управлять кормовым веслом
Түөрт оҕо оҥочоҕо үлэлээтэ: икки оҕо эртэ, үһүс куормалаата, төрдүс муҥханы түһэрдэ. И. Данилов
Оҕонньор куормалыыр, оҥочо долгуну быһан, …… өрүс үөһүн диэки киирэн иһэр. В. Короленко (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ үлэтин, хаамыытын дьаһайан, салайан биэр. ☉ Управлять, править ходом какого-л. дела
Максим биһикки үлэһит-хамначчыт дьон трибуннара, эрэллээх табаарыстара, кинилэр саныыр санааларын түмэн куормалыыр дьон буолбуппут. П. Ойуунускай
Кини [Логин] хайдах эрэ дьону барыларын түмэ тардан салайа, куормалыы сылдьарга дылы. А. Сыромятникова

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа чахчылааҕар итэҕэлин-эрэлин инники эппиккэ утары тутан күүһүрдэрин уонна холбуурун көрдөрөр. ☉ Выражает убеждённость говорящего в достоверности высказываемой мысли, а также субъективное сопоставление с предыдущей мыслью и присоединение к ней (тем более, тем паче)
Туохтан да соһуйбат, сонурҕаабат, дьиктиргээбэт, эгэ кэлэн сөҕүө, долгуйуо, үөрүө дуо? Н. Лугинов
Оннооҕор таҥаспын сатаан сууйбат. Эгэ кэлэн, оҕолорбун табан көрүө дуо? М. Доҕордуурап
Киниттэн оннооҕор баайдар куттаналлара, толлоллоро, эгэ кэлэн дьадаҥы, үлэһит-хамначчыт дьон эрэйдээх кыбыстыбаттаах бэйэлээх буолуохтара дуо. Н. Якутскай

аат.
1. эргэр. Дьиэҕэ илииатах үлэһит, хамначчыт. ☉ Прислуга, челядь
Хамначчыт, чаҕар өттө, атахбытах дьон иэдьэгэйдэрин сии, бутугастарын иһэ-аһыы бардылар. Күннүк Уурастыырап
Ыал чаҕардара буоллахпыт дии. Болот Боотур
«Ылыҥ, нохолоор… кымньыылыы түһэн биэриҥ!» — диэн хаһыытыыр [атыыһыт] чаҕардарыгар. С. Никифоров
2. кэпс. Дьиэ кэргэн, уруу-аймах. ☉ Члены семьи, родственники, родня
Кэргэн-чаҕар кэпсэтиитэ бараныа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кэтит чаҕарын ыҥыран, Кэлэр дьонун угуйан, Көҥдөй үлүгэрдик хаһыытыыр, Көскө тиийэ чаҥкыныыр. Эрилик Эристиин
Бу туохпутуй, эһиэхэ, халыҥ чаҕардаах, үгүс аймахтаах дьоннорго уруу буолла дуу, тугуй?! Д. Таас
ср. уйг. чакар, перс. чаакар ‘слуга’, калм. цахар ‘калмыцкие семьи, служившие князю и жившие около князей’

аат.
1. Ким эмэ туһугар кыһаллыы, кими эмэ көрөн-истэн харыстааһын, араҥаччылааһын. ☉ Забота о ком-л.
Кини өстөөҕүн кытта хаһан да эйэлэспэт, киниэхэ туох да харыстабылы билбэт. Суорун Омоллоон
Харыстабыл, итэҕэйсии, убаастабыл дьоҥҥо, тулалыыр эйгэҕэ сиэрдээх буоллаҕына, сиргэ олох чэлгийиэ. А-ИНА ДьБО
2. Туох эмэ (хол., айылҕа, доруобуйа) чөл туругун илдьэ сылдьыытын, эмсэҕэлээбэтин туһугар туруулаһыы, көмүскэл буолуу. ☉ Бережное отношение к чему-л., охрана, защита чего-л. (напр., природы, здоровья)
Павел Николаевич Шастин, эмиэ доруобуйа харыстабылын үлэһитэ, эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
3. Ким эмэ интэриэһин, быраабын күөмчүлээһинтэн көмүскээһин. ☉ Охрана, защита чьих-л. интересов, прав
Яковлев үлэһит-хамначчыт интэриэһин харыстабылыгар туох баар күүһүн-саталын биэрэргэ туруммута. Эрилик Эристиин
Үлэ харыстабылын дьаһаллара биһиэхэ быстах кэмнэргэ эрэ буолбакка, мэлдьи ыытыллаллар. СГПТ
Уопсастыба киһи бырааптарын уонна интэриэстэрин харыстабылыгар турар. Л. Брежнев (тылб.)