өҥөй диэнтэн хай. аата. Кырдьар сааһым кырыытыгар, Өлөр үйэм өҥөйүүтүгэр, Оҕонньор аатыран баран, Огдолуйар күнүм буолла. А. Софронов
Бырааба дьиэтин соҕурууҥҥу түннүктэринэн өҥөйүүтэ, үҥсүүлээх Күлүк Луханы уонна хоруйдааччы Дьөгүөрсэ Тырыҥкаайабы уокурук суутун мунньаҕар ыҥырбыттара. Н. Якутскай

тэрэй диэнтэн холб. туһ. [Үҥсүүлээхтэр] оноолоох соннорун дьогдьуурдара тэрэһэн, самыылара сайбаһан турдулар. Күннүк Уурастыырап
Чирэмэ соһуйа истэн уһун кыламаннара тэрэһэ түстүлэр. С. Дадаскинов
Балыктар чуоҕур лапчааннара тэрэһэн ылаллар. «ХС»

аат., кэпс. Туох эмэ улахан сүпсүк, айманыы, айдаан. ☉ Большая суматоха, тревога, беспокойство
Ону кэтэспит курдук, араллаан, моргуор ах баран, дьон тарҕаспытынан бараллар. Күннүк Уурастыырап
«Алексей Спиридонович, бу туох араллаанай?» — Федор Васильевич, ыкса кэлэн намыыннык ыйытта. Софр. Данилов
Ити курдук Дьарааһынап пиэрмэҕэ тиийэн кэлбитэ, доҕоор, араллаан бөҕө турбут. Соһуйан, тиэрэ эрэ кэлэн түспэтэ. «Кыым»
△ Охсуһуулаах, этиһиилээх айдаан. ☉ Скандал, дебош
Бэҕэһээ киэһэ биһиэхэ араллаан бөҕө буолбут. Петя итирэн кэлэн, мин аҕабын уонна Яков Гурьевы тоһоҕонон охсуталаабыт. М. Доҕордуурап
Аҕыйах хонуктааҕыта улахан араллаан тахса сырытта. С. Федотов
[Бааска] биирдэ бэйэтин курдук «бөтөстөргө» түбэһэн, итирэн баран охсуһан, быһахтанан — сааланан, араллаан бөҕөнү тардыбыттар. Н. Кондаков
△ Иирсээн, үҥсүүлээх-харсыылаах айдаан (хол., кэргэнниилэр икки ардыларыгар). ☉ Ссора, раздор (напр., между супругами)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата иликпин. Софр. Данилов
Ол кини ити араллаан туһунан сельсовекка тыллаабыт. М. Шолохов (тылб.)
Күһүн, түмүккэ тиийэн, ким да дэбигис быһаара охсубат айдаана, араллаана тахсар. «ЭК»
монг. алалдаан

аат., истор. Улуус быраабатын быыбардаммыт чилиэнэ (кулубаны аннынан дуоһунастаах киһи). ☉ Выборный (до революции в Якутии: член инородной улусной управы). Быыбарынайынан үлэлээбитэ
□ Сургунах суруксута, мыаннарык быыбарынайа (өс хоһ.)
ХIХ үйэ саҥатыгар улуустарга биирдии кулуба, иккилии быыбарынай, биирдии суруксут эмиэ иккилии сылга болдьохтонон талыллар буолбуттара. БИГ ӨҮөС
Нэһилиэк кинээстэрэ, улуус кулубалара, суруксуттар, быыбарынайдар — бары кинилэр эбиттэр: тутуллар саастарын хонук ааспыттар, уҥуох дьарҕалаахтар, ис ыарыылаахтар. Амма Аччыгыйа
Бу дьиэ урут инороднай бырааба эрдэҕинэ, дьуһуурустубаҕа олорор быыбарынай үҥсүүлээхтэри көрсөр хоһугар, Чинарин кыайыылаах сырыыны түмүктээтэ. Эрилик Эристиин
◊ Быыбарынай кулуба көр быыбарынай
Улуус кулубатын, быыбарынай кулубалары, нэһилиэк кинээстэрин дуоһунастарыттан устарга уурааҕы ыллыбыт, улахан дакылааттары оҥордубут. П. Ойуунускай
Дьэ, уолаттарым ат үрдүгэр түһэҥҥит барыҥ, дэһээтинньиккэ ойон тиийэҥҥит, быыбарынай кулубаны, улахан кинээһи ыҥыран аҕалыҥ. Саха фольк. Сабардам онно, саҥа быыбарынай кулубанан талыллан, өрөгөйдөөн сылдьар кэмэ этэ. Болот Боотур

I
аат. Хайа, үрдүк сир чорбойон көстөр ордук үрдүк арҕаһа. ☉ Продолговатая вершина горы, возвышенности
Иннибитигэр тайах арҕаһын курдук көстүүлээх дьогдьуур көһүннэ. И. Егоров
[Моойтоон] суон тиит баарыгар тиийэн хоруйа-хоруйа үрэр уонна сороҕор хайа дьогдьууругар тиийэ төттөрү сүүрэн кэлэр. Е. Макаров
Арҕаа мыраан дьогдьуурун үрдүгэр күн кыһыл көмүс сардаҥатынан тайанар. М. Доҕордуурап
Арыт эмискэ үрдүк дьогдьууртан киэҥ алаастар арылла түһэллэрэ. Б. Лунин (тылб.)
II
аат., иис. Таҥнар таҥас сиэҕэ санныга холбоһор сиринэн чорбойо, хоройо сылдьар гына иҥээһиннээн тигиллибитэ. ☉ Декоративные сборки (складки) на рукавах женской верхней одежды по плечу, буфы
Үҥсүүлээхтэр остуол икки өттүгэр кэккэлэһэн быар куустан, аастыйбыт төбөлөрүн төҥкөтөн, оноолоох соннорун дьогдьуурдара тэрэһэн, самыылара сайбаһан турдулар. Күннүк Уурастыырап
Барылара дэдэриспит …… тор курдук бытыктаах дьоннор, хараҥа өҥнөөх киэҥ халадаай ырбаахыларын таһынан дьогдьуурдаах хара хаһыаччыгы кэппит хотуттарын илиилэриттэн сиэтэн, аа-дьуо дайбаҥнаһан иһэллэр. П. Филиппов
Кини …… халҕайбыт киэҥ бэйбириэт ыстааннаах, дьогдьуурдаах хараҥа күөх билиис сонноох, куондардаах күөх хортуустаах. В. Протодьяконов
Ааныка эмээхсин, дьааһыгын түгэҕэр баттаан сыппыт, ууруулаах солко ырбаахытын, былыр эдэр эрдэҕинэ кэппит дьогдьуурдаах, хаарыс хаһыаччыгын кэтэн киэргэммит этэ. Д. Таас

1. даҕ.
2. Кэлин өттүгэр тыраҕастаах (хол., сон туһунан этэргэ). ☉ Имеющий сзади разрез от подола (об одежде). Оноолоох сон
   □ Үҥсүүлээхтэр …… оноолоох соннорун дьогдьуурдара тэрэһэн, самыылара сайбаһан турдулар. Күннүк Уурастыырап
3. этногр. Кэннигэр кэтит иҥээһин киллэһиктээх (саха дьахтарын сонун этэргэ). ☉ Имеющий широкую вставку в складке на спине (о якутской женской шубе). Сотору силигирии тыалыра турар тэтиҥ, хатыҥ мастардаах, сэндэлэ тыа быыһынан оноолоох хаарыс соннор уонна былыргы үрүҥ суппууннар лөппөрүс-лөппөрүс гыммахтаан хааллылар. Күннүк Уурастырап
4. Сүөһү самыытыгар атын өҥнөөх уһаты балаһалаах. ☉ С полосой другого цвета на спине (о домашней скотине)
   Хамначчыт дьахталларым …… Хоно кэлбит хоноһоҕо киһиргээннэр, Бэҕэһээ киэһэ буоҕаралаах кутуруктаах, Оноолоох саадьаҕай кунан оҕустарын Баайбакка сыппыттар. Саха фольк. Аҕам оҕонньор эрэйдээх Күөх көлөһүнүн саккыраппыт Көлүччэтин сөрүүн уутунан Утаҕын ханнаран улааппыт Оноолоох саадьаҕайым үүтүнэн үссэнэн үөскээбитим. С. Васильев
5. аат суолт., көсп. Кыыс, дьахтар. ☉ Девушка, женщина. Оноолооҕу билбэтэх киһи
   ♦ Оноолооххо (оноолоох соннооххо) орооспотох — дьахтарга сылдьыбатах, дьахтары билбэтэх (киһи). ☉ Не познавший женщины, девственник (букв. с имеющими разрез позади кафтана не сходившийся)
   Бииллээҕи кытта билсибэтэх, Оноолооҕу кытта орооспотох, Сыыһаҕа сылдьыбатах, Сымыйаны саҥарбатах Тоҕус уолан дьон. Саха нар. ыр. II
   «Аны оноолоох соннооххо орооһуом суоҕа, бииллээх соннооххо мэҥийиэм суоҕа», — диэн андаҕайбытым. Эрилик Эристиин

аат.
1. Суукка көрүллэр дьыалаҕа бириигэбэри таһаарар бырааптаах суут дуоһунастаах үлэһитэ. ☉ Должностное лицо в органах суда, выносящее приговор по судебному делу, судья
[Бүөтүр:] Судьуйа үҥсүүлээхтэри барытын көрүөм диир үһү. Амма Аччыгыйа
Ол дьон бары [кинээһи кырбааччылар] судьуйа уурааҕынан уонча киһи иккилии, үстүү ый түрмэҕэ сыппыттара. Эрилик Эристиин
Суукка бэрэссэдээтэллээччи норуодунай судьуйа буруйдуур түмүгү ааҕар. ДьИэБ
2. спорт. Күрэхтэһиини, оонньууну дьүүллүүр, тойоннуур киһи. ☉ Тот, кто судит игру, состязание, судья, арбитр
Кини ыт үтүлүк саҕа боксуор бэрчээккилээх илиитин судьуйа өрө көтөхтөр эрэ, элбэх киһилээх киэҥ саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлээн …… ньиргийэ түһэрэ. Н. Лугинов
Кылаабынай судьуйа күрэхтэһии быраабылатын халбаҥа суох тутуһуу иһин эппиэттиир. СНККБ
Бөҕөстөр илии тутуһаат, төттөрү хаамалларын кытта, судьуйа свистога айманар. ССТ
3. көсп. Ким-туох эмэ туһунан санаатын этэр, тойоннуур, сыаналыыр киһи. ☉ Человек, который высказывает какое-л. суждение, мнение, заключение о чём-л., даёт оценку кому-чему-л., ценитель, судья
Суобас уонна чиэс туһунан Субу-субу дойҕохтуугун — Суобаһы уонна чиэһи сокуоннуур Судьуйа курдук туттаҕын. Л. Попов
Мин хартыынаҕа үчүгэй судьуйа буолбатахпын. С. Ефремов
Сүрэх дьыалатыгар судьуйа суох. СДТА

туохт.
1. Оргуйан эбэтэр уокка сыраллан сииргэ бэлэм буол (ас туһунан). ☉ Свариться, испечься
Чүөчээски үтэһэлээбит этэ буһаатын кытта, чэйдээбитинэн барда. Суорун Омоллоон
Арҕаанан айахтаах ампаар дьиэ, Оһоххо олгуй-чаан оргуйар. Тааттаҕа төрөөбүт улаан биэ Туруктаах чоҥкута бу буһар. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. Үүнэн, ситэн-хотон, хомуйарга, сииргэ бэлэм буол (хол., бурдук, отон о. д. а.). ☉ Созреть, поспеть
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар оҕус күрүөһүлээн киирбит. А. Софронов
[Чокуурап:] Ол суорт үүнэрин сүрдээхтик үүнэр эрээри, кыайан буспакка үлүйэн хаалар эбит. С. Ефремов
Садтан дьаабылыка, айва, персик, марабель отоннор буһаннар, арамаат сыта тарҕанар. Н. Якутскай
3. Уокка эбэтэр итиигэ сиэт. ☉ Обвариться, обжечься, получать ожог
Ууттан буспут үүттэн куттанар (өс хоһ.). Ол курдук, тааска быстан, уокка буһан, тымныыга тоҥон туран, оҕолору быыһаабыт уол Луха Луоскун бэйэтэ балыыһаҕа киирэр. Амма Аччыгыйа
Аһыырыгар саха саҥарбат, Арай тэриэлкэ, тиис тыаһыыр, Мииҥҥэ буспат, уҥуохха харбат Сэрэҕин бэркэ сыаналыыр. Дьуон Дьаҥылы
4. Куйаастан, күүскэ үлэлээн, хамсанан эбэтэр олус халыҥнык таҥнан итииргээ, көлөһүн таҕыс, тирит. ☉ Переносить жару, потеть
Эн эмиэ сылайаҕын, ардыгар аччыктыыгын, куйаастан буһаҕын, тымныыттан тоҥоҕун. Т. Сметанин
Тула хараҥа, хаар ытыллар, ыллыыр. Эмиэ оргууй хаамабыт. Тоҥмоппун, хата буһабын. Н. Габышев
5. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситхот. ☉ Достичь зрелого возраста, окрепнуть, закалиться
Эн, Федор Попов, Хотой аймаҕар холбоһон, хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, — Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги бурсууй-баай буораҕын, Буулдьатын сиэбиттэр, Бууска, саа уотугар буспуттар, өлбүттэр. Эллэй
6. көсп. Бүтэйдии күҥкүйэн сытый (сииктээх кэбиһиллибит от туһунан). ☉ Сопреть, гнить (о недостаточно высушенном застогованном сене). Сииктээх кэбиһиллибит от буһар. Куһаҕан түстээх оту ардах хотор, оччоҕо от буһар
тюрк. бус, бүс, пис
◊ Иһэ (көхсө, өһөҕө) буһар (үллэр, тымныйар) көр ис
Мин иһим буһан эрэрин биллим. Кини [Карл] туһунан тугу саныырын сирэйигэр этитэлээтим. Доҕордоһуу т. Түөртээх бэдигим Саша үҥсүүлээх киирдэ. Өһөҕө буспут. Ытыы сыспыт. Багдарыын Сүлбэ