сов. (таҥараҕа) үҥэ түс.

аат. Таҥараттан мэлииппэ ааҕан көрдөһөр киһи. ☉ Тот, кто молится богу, богомолец
Маайа тугу да эппэккэ эрэ таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда, онтон өй ылан, Бүөтүр эмиэ бокулуоннаата. Кинилэр ыйытааччылар уонна үҥээччилэр саҥаларын дьүүллээндьаабылаан истибэт буоллулар. Эрилик Эристиин

аат. Былдьаан ылааччы, талаанньыт. ☉ Разбойник, грабитель
[Баһылай:] Кимтэн талаан-былдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, кырдьык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов

көрсүс диэнтэн дьаһ
туһ. Дьөгүөр Дьөгүөрэбис, көрдөһөбүн! Үҥэбин-сүктэбин, саатар, оҕобун көрсүһүннэриҥ. С. Ефремов
Бу күн дьылҕам миигин Маниһы кытта өссө хас да төгүл көрсүһүннэрдэ. ПН ДЫ

аат., түөлбэ. Туу сүрэҕин үҥэтэ баайыллар синньигэс талах иитэ. ☉ Тальниковая дуга, к которой пришивается оконечность детинца рыболовной верши. Туубут өргүйэтин баайыыта быстаары гыммыт

үүй диэнтэн хай
аата. Гаврила оҕонньор сэлиэнньэҕэ илдьирийбит тулууптаах, иичикэтэ үүйүүлээх уонна истээх бэргэһэлээх кэлбитэ. БТТ
Дьэ, саамай эппиэттээҕэ диэххэ дуу, тууга сүрэх үҥэтин үүйүү буолар. Хомус Уйбаан

туохт. Бэрээдэктээх буола сатаа, сиэри-сокуону тутуһа сатаа. ☉ Выказывать честность, правдивость, проявлять прямоту, прямодушие
Ону эн, көнөмсүйэҥҥин, чиэһимсийэҥҥин, үҥэ-хобулуу сырыт. М. Доҕордуурап
Дьоннор «уол оҕо эдэр сааһын баттаһа элбэхтик таптаан, талаҕалаан ааһыахтаах» диэччилэр. Олортон мин туохпунан ордук дуу, итэҕэс дуу буоламмын куруук көнөмсүйэ сылдьабыный!.. «ХС»
Эн көнөмсүйэн сокуонтан туорааһыны утараргын мин өйдүүбүн. Э. Войнич (тылб.)

кыларый диэнтэн дьаһ
туһ. Кылааннаах да биилээх Кыайан кыларыппат, …… Уһуктаах да төбөлөөх Тобулу сүүрбэт …… Дьоллоох олох туругурбута, Уйгулаах олох олохтоммута. Саха фольк. Ааттаһабын-көрдөһөбүн, үҥэбин-сүктэбин, кыыһырбыккын кыларыт, уордайбыккын уҕарыт. И. Федосеев
Кырдьар кырыыһын кыларытар Өлбөт мэҥэ уута — үлэ баар. И. Эртюков

аат., поэт. Сырдык сардаҥа, сырдык күн уота. ☉ Яркие лучи солнца, яркий, ослепительный свет
Сандалҕан сардаҥа саккырыы ууллан, Күрбэ күр муустары көмүһүнэн сууйан, Дьикти да буолар хайа арҕаһыгар. М. Ефимов
Киирэн эрэр күн килбиэнин курдук Килбиэннээх кирилиэстээх, Тахсан эрэр күн сардаҥатын курдук сандалҕаннаах дьаарбаҥнаах, …… Үрүҥ толох быйаҥмын Өҥөйөн көр диэн Үҥэ-сүктэ олоробун. Саха сэһ. 1977

туохт.
1. Аҥаар атаххын (үксүн уҥаҕын) тобуктаан, аҥаарын бокутан эбэтэр икки атаххар тобуктаан олор (хол., кимтэн, туохтан эмэ ааттаһан көрдөһөргө, алгыс алгыырга уо. д. а.). ☉ Становиться на одно (обычно правое) или на оба колена. Биир сайын Эллэй Боотур чэчир анньан, …… айыыларын алҕаан, сөһүргэстээн олорон уруй охсон алгыыр
Саха фольк. Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. Л. Попов
Маайа тугу да эппэккэ эрэ, таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда. Эрилик Эристиин
Сөһүргэстии түстүм, саам итийиэр дылы уончата ыттым. Т. Сметанин
2. көсп. Кимниин, туохтуун эмэ утарылаһан баран кыайтар, хоттор, бэрин. ☉ Быть побеждённым, покорённым, терпеть поражение
Берлин куорат бэриннэ. Биһиги Кыһыл Аармыйабытыгар кини, сиргэ тиийэ сүгүрүйэн, сөһүргэстии түстэ. Амма Аччыгыйа
Ленинград охсуспутун кубулуппатаҕа. Биһиги сөһүргэстээбэтэхпит, …… кыайыыга эрэллээх этибит. Н. Босиков
«Өстөөх Москва анныгар дьэ сөһүргэстээбит», — диэн сураҕы биһиги дьиэбитигэр …… Сүөдэр оҕонньор киллэрбитэ. «Кыым»