аат., түөлбэ.
1. Көҥдөй, туох эмэ көҥдөйө. ☉ Полость, пустота, пустое отверстие в чем-л.. Мас көҥнөйө
2. Саа. ☉ Ружье. Көҥнөйүн сүгэн кэбистэ
◊ Көҥнөй саҥынньах түөлбэ. — оҕото өлбүт иэппэт ынахха үҥүлүтэр торбос чуучулата. ☉ Чучело теленка, которое подносится к корове, у которой пал теленок.

тыаһы үт. туохт.
1. Биир күдьүс «чалып-чалып» тыаһаа. ☉ Размеренно плескать чем-л. по воде
Эрдииһиттэр уу эрдэн чалыптыыллар. ПЭК СЯЯ
2. Убаҕаһы тылгынан салаан аһаа (кыыллары этэргэ). ☉ Вычерпывать жидкость языком, лакать (о животных)
Ыт кытта чалыптаабыт. Күннүк Уурастыырап
Сылаас үүтү миискэҕэ кутан, тумсугар үҥүлүтэн көрдүм да, иһэ сатыыр, ыттыы чалыптыыр диэн мэлигир. «ХС»
Дьуос өс киирбэх уу иһэн чалыптаан барда. М. Пришвин (тылб.)

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ хамаанда тылын эт, саҥар. ☉ Отдавать приказ, командовать
Настя ыттарын суолга үҥүлүтээт: «Пат-фу-у!» — диэн хамаандалыыр. Н. Якутскай
Севастьянов турбахтыы түһээт: «Тарҕаһыҥ!» — диэн хамаандалаабыта. Ойуку
Парааты маҥан аттаах холкуос бэрэссэдээтэлэ А.Р. Баишев хамаандалыыра. ТТС ДьКЭ
2. кэпс. Кими эмэ дьаһай, дьаһалымсый. ☉ Повелевать, указывать, распоряжаться
[Варя:] Чэ, киирдэҕинэ, эн кинини хамаандалаар эрэ. Хайдах хамаандалыыр буолар эбиккиний, көрүөҕүм. Суорун Омоллоон
Барыларын хамаандалаан, Олорпот-туруорбат, тула эргийэр. С. Васильев
Кирпииччэ үктээн, оһохторун эмиэ Уйбаан бэйэтэ хамаандалаан оҥорбута. КНЗ ОО

аат.
1. Үүттээх уу суурадаһына (үксүгэр ас астыырга тут-лар). ☉ Молоко, разбавленное водой (обычно употр. в приготовлении пищи)
Сылытыллыбыт сиҥэҕэ килиэп илитэн үҥүлүппүтүн, ыта тиҥсирийэн иһэн, сиргэммиттии киэр хайыста. Н. Борисов
Сэниэ ыалларбыт аһынан Сиҥэ бэрсэллэрэ үһү. Баал Хабырыыс
Үүтэ биллибэтэх сиҥэ курдук тулабыт туп-тунаархай. Т. Сметанин
2. Саас муус үрдүнэн халыйбыт түгэҕэр кыра хаардаах эбэтэр хаар былаастаах уу. ☉ Вода, разлившаяся весной поверх льда, или вода со снегом
Кыстык хаара сиҥэ буолан хаалла. С. Федотов
Чэмэлкэй күн хараарбыт сири, сиҥэ буолан сытар хаардаах ууну убуруур, күөрэгэй ыллыыр. Н. Босиков
Араҕас сиҥэни бокуойа суох кэһэн киллиргэттэ. «ХС»
ср. бур. шэнгэн ‘жидкий’, п.-монг. сингэн ‘жидкий, редкий’

туохт., кэпс.
1. сөбүлээб. Олус түктэритик, толоостук, киһи сүөргүлүөх курдук быһыылан. ☉ Вести себя непристойно, неприлично, недостойно
[Долгунуоп:] Хайдах дьаабылана сылдьаҕын, ааты-суолу алдьатан? Амма Аччыгыйа
[Бандьыыттар] сорохторо хаама сылдьан аһаан-сиэн дьаабыланаллар: тута сылдьан элийэ-элийэ эт сииллэр, кытыйалаах миини кэриһэн иһэн сыпсырыйаллар, уҥуох охсон, силиитин чупчуруйаллар. Д. Токоосоп
Ким эрэ киниэхэ арыгы кутан үҥүлүппүтүгэр итирбитэ буолан дьаабыланан эрдэҕэ. «ХС»
2. ахсарб. Туох да толкуйа, бэлэмэ суох бэйэҥ саныыргынан оҥор, хайдах түбэһиэх буол, гын. ☉ Делать, совершать что-л. по-своему, бездумно, поступать, вести себя как вздумается, как заблагорассудится
Үөрэҕэ суох дьон биһиги, ыалдьа түстэрбит эрэ, абааһы сиэтэҕэ дии-дии, ойууннатан дьаабыланабыт. А. Софронов
[Марыына:] Эчи ким билэр, доҕоор! Тугу-тугу дьаабыланан эрэр буоллугут! Н. Неустроев
Бу өйдөөҕүмсүйэр акаарылар хайдах да дьаабыланныннар. Н. Лугинов

аат. Кыыл табаны эбэтэр тайаҕы бултуур булчут киһи. ☉ Охотник на диких оленей, лосей
Ити мин түҥүрбүн Тааска [дойду аата] үөскүү илик улахан кыылдьыт дииллэрэ. Болот Боотур
Оттон кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарын көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. «ХС»
Оҕом улааттаҕына, аҕатын курдук кыылдьыт буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
◊ Кыылдьыт ыт — улахан кыыллары (хол., эһэни, тайаҕы, кыыл табаны о. д. а.) бултуурга анаан үөрэтиллибит ыт. ☉ Охотничья собака, специально выученная на преследование крупного зверя (напр., медведя, лося, дикого оленя)
Үөрүйэх кыылдьыт ыттар уордаахтык үрэн, түһүөлээн, эһэни холоруктаталлар. В. Протодьяконов. Улахан кыылдьыт ыттар бэйэлэрэ …… тайаҕы, оннооҕор кыыл табаны күөйэн аҕалар, иччилэрин балааккаларын таһыгар тиийэ үҥүлүтэр түбэлтэлэрэ баар диэн кэпсээннэр эмиэ бааллар. Я. Семенов. Бөрө бэйэтин тас көрүҥүнэн саха кыылдьыт ытыгар маарынныыр. КГП БННь

I
туохт., кэпс. Үллэ улаатан, култайан таҕыс (киһи, сүөһү иһин туһунан). ☉ Вспучиваться, вздуваться, надуваться (о животе)
Тууйаһыттан Алгыс, уулуу, Ымдаанын уймахтаата. Иһэ кудайан таҕыста, Бочугурас оҕотунуу. Р. Баҕатаайыскай
[Тума] ыанаары күүтэн турар кудайбыт истээх кырдьаҕас эбириэн ынахха синньин туһунан суосканы үҥүлүттэ. У. Нуолур
II
1. аат., фольк. Таҥара. ☉ Бог
Эһиги көрөр-харайар киһитэ суох, кудай илиитигэр хаалаҕыт. Эрилик Эристиин
Быһаарыыны кыргыз уонна алтаай тылларыттын булабыт: «аал-төлөн, …… кудай — таҥара». «ХС»
◊ Кудай дьаалы кубулҕаттаах <киһи> фольк. — эҥин араас албастаах, кубулҕаттаах-дьибилгэттээх. ☉ Обладающий волшебной силой, способностью превращаться в кого-что-л., оборотень
«От-татай, дьэ, оҕолор! Араан албастаах, кудай дьаалы кубулҕаттаах киһини түбэспиппин ньии!» — дии санаата. ПЭК ОНЛЯ I
Үс үлүскэннээх аан дойдуларын Кулугутун хамнатар Кудай дьаалы кубулҕаттаах …… [үөскээтэҕинэ, буойуллуох тустаах]. П. Ойуунускай. Кудай кубулҕат фольк. — эҥин араас кубулҕат, албас арааһа. ☉ Разнообразные уловки, хитрости. Күөкэт баай тойон …… Айталын Куону араан албаһынан, кудай кубулҕатынан, чиэрбэ дьибилгэтинэн уоран илдьэ олорор. ПЭК ОНЛЯ I
Тоҕус уон тоҕус Кудай кубулҕаттарын Куудьуйан ылан, Буор куппутун буҕатытыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. тюрк. худай, худаа ‘бог’ < худаай ‘бог’

I
туохт.
1. Туох эмэ иирсибитин, бутуллубутун өһүл, сүөр, көннөр (хол., муҥханы, илими, быаны о. д. а.). ☉ Разматывать, распутывать, приводить в порядок что-л. запутавшееся
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Куммаа, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Бэл, муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар — муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, таҥара, бэйи, элбэх түбүктээх үлэ. Кэпсээннэр
2. Тугу эмэ бөхсүйэн, сааһылаан бэлэм оҥор (таҥаһы, туттар сэби-сэбиргэли о. д. а.). ☉ Приводить в порядок, подправлять, чинить что-л. «Былыр үйэҕэ эмтэниэх баара», — диэн Өксүү уоһун иһигэр ботугураата уонна дьиэлээх киһи курдук хаҥас диэки тиийэн иһити-хомуоһу бэрийбитинэн барда. Софр. Данилов
Суоҕу-баары бэрийэн, Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Удаҕан таҥаһын уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ, сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
Булчут арыый иллэҥсийэн кыһыҥҥы олоҕун оҥоһуннун, булдун тэрилин бэрийдин. «Кыым»
3. Кими, тугу эмэ көр, харай, биэбэйдээ. ☉ Присматривать, ухаживать за кем-л.
Кини [Өрүүҥкэ], хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Аана] сүүтүктээх илиитин оргууй күөрэҥнэтэн уһун түүнү иистэнэн тахсара, үс уолун, үс бухатыырын, бэрийэн кыратык утуйара, кыратык аһыыра. Н. Босиков
Кэҕэ баҕайы Бэйэтин оҕотун Биирдэ да Бэрийбэт диэн Бэрт өртөн ыла Биллэр буолбаат. П. Тобуруокап
II
дьүһ. туохт. Атыттартан улахан үрдүк буол, үрдээн көһүн; олус улахан, күлүктээх буолан көһүн (хол., хараҥаҕа, боруҥуйга). ☉ Быть ростом выше других; казаться очень большим и массивным (напр., в темноте)
Уолаттар тэҥҥэ хаһыытаһа түстүлэр да, уот күлүгүттэн бэрийэн тахсыбыт киһи диэки сүүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Бүтүннүү хаар буолбут киһи киирэн, суол аанынааҕы боруҥуй быыһынан бэрийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Мин иннибэр оруос быыһыттан, соҕотохто субу курдук арай биир күтүр [ньиэмэс саллаата] эмиэ бэрийэн иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Бэс чагда тумуһах тумулга Бэрийэр баараҕай харыйа. М. Тимофеев
♦ Бэрийэр бэрдэ — ким, туох эмэ саамай улахана, бөдөҥө, күүстээҕэ, саамай бастыҥа, чулуута. ☉ Самый крупный; лучший, отборный, отличный
Муннугар биирдэ эмэ тумуу да киирбэтэх, чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, наһаа үчүгэй майгылаах уолан киһи бэрийэр бэрдэ этэ. Күннүк Уурастыырап
Кини иннигэр тойон кыыл бэрийэр бэрдэ, кэтэҕин чыначчы тартаран олордо. В. Яковлев
Лейтенант Аммос Аммосов икки бууттаах киирэни уон икки төгүл үөһэ анньара, оттон курсааннар саамай бэрийэр бэртэрэ баара эрэ аҕыс-сэттэ төгүл күөрэтэллэрэ. Ф. Софронов
[Бүөтүр] чохороонун сүөрэн ылан, тиити биир сиринэн тэһэ оҕуста уонна титиригинэн анньыалаары саҥардыы үҥүлүтэн эрдэҕинэ, атыыр кырынаас бэрийэр бэрдэ таһырдьа ыстанна. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыга анньан халбарыт, үтүрүйэ ас, турар сириттэн сыҕарыт. ☉ Отодвигать, сдвигать что-л. с места, придвигать что-л. к чему-л.
Айаан кыбыстыбыттыы умса көрөн, отун мүччү ууран иһэн, атырдьаҕа халтарыйбытыгар өйдөөн, тиэйии ортотун диэки сыҕайа аста. Софр. Данилов
Абыраамап утуйар хоһун түннүгүн өссө тэлэччи аһан, түүлүн эркиҥҥэ сыҕайда. Л. Попов
△ Кими эмэ оннуттан сыҕарыйарга, көһөргө күһэй, үтүрүй. ☉ Вытеснять, оттеснять кого-л. куда-л. Хомбуойдааччылар дьону баарса нөҥүө өттүгэр сыҕайдылар. Болот Боотур
Доропуун уонна Көстөкүүн быһа үүрсэн, ыһыытаан-хаһыытаан үргүбүт үөр сүөһүнү кутталлаах сиртэн улам тэйитэн, тыа саҕатыгар сыҕайан таһаардылар. Н. Заболоцкай
Этээччи аттынан дьон үтүрүһэ-үтүрүһэ киирэн, Катяны сыҕайан кэбистилэр. Э. Соколов
2. көсп., кэпс. Сирэйгэ ыкса чугаһат, үҥүлүт (хол., сутуруккун). ☉ Совать (напр., под нос) что-л., тыкать (напр., в лицо) чем-л. «Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ!» — дии-дии Серкин сутуругунан уол сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Хачыкаат бөтүөхтүү-бөтүөхтүү туран кэллэ, кэлгиллэ сытар эрэйдээххэ хокуоскатын муннугар сыҕайда. И. Гоголев
Булумдьу, остуолга умса түһэн, саҥара олорбут: «Тойон Бадаайап уола, бэстилиэккинэн миигин сыҕайыма». Л. Попов
3. көсп. Улам баһыйан бар, кэннигэр хааллар (хол., айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Вытеснять, прогонять что-л. (напр., о природных явлениях)
Туруйа уруйдуур хаһыытын Истээтин мин биллим эйигин, Кыыдааннаах кыһыны сыҕайан Өлүөнэм биэрэгэр кэлбиккин, Сааскы кэм барахсан! С. Данилов
Сарсыардааҥҥы хатан дьыбары сыҕайардыы, тыргыллаҕас сардаҥа …… сыыйа өрө чөмчөйөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Халлаан, хараҥа солко быыһын өрө сыҕайан, сырдаан эрэрэ. «ХС»
△ Кими эмэ сыыйа кэннигэр хааллар. ☉ Оттеснять, отодвигать кого-л. на второй план
Талааннаах эдэрдэр кэлэн, кинини биллибэтинэн улам-улам сыҕайан испиттэрэ. П. Аввакумов
4. көсп. Итэҕэһи, сыыһаны-халтыны кимиэхэ, туохха эмэ түһэр, көлбөрүт. ☉ Перекладывать ответственность за что-л. на кого-л.
Үлэһиттэр хамнастарын кэмигэр ылбаккалар, дьон ортотугар саҥа-иҥэ ырааппыта, кэлтэй салалта буруйугар сыҕайааччылар да көстүтэлиир этилэр. В. Яковлев
Киһи эдэр эрдэҕинэ …… туора-маары сылдьыбытын утарытынан умнан иһэр, кэнэҕэһин көннөрүөх буолан, туохха баҕарар сыҕайар, куотунар. Н. Лугинов
ср. кирг. шыка ‘напирать’, п.-монг. сыҕа ‘выжимать’, МНТ шиха ‘сжимать, напирать, теснить’
II
туохт. Киһини туох эмэ итэҕэһинэн эбэтэр туохха эмэ буруйдаан хомуруй, мөх, үөх. ☉ Упрекать кого-л., попрекать кого-л. чем-л.
Мин итини истээт хараҕым хараҥарбыта, кэргэннии буола иликпититтэн дьадаҥыбынан сыҕайаллар дии санаабытым. Н. Якутскай
Анарааҥҥылар Дьэкиими бандьыыттыы эҥин сылдьыбыт хараҥа аймахтарынан сыҕайан түөрэҥнэппиттэрэ. В. Гольдеров
Оҕону күрүөйэҕинэн сыҕайаргар хайдах тылыҥ өҕүллэр? «ХС»
♦ Сирэй сыҕай көр сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас диэн курдук (көр сирэй-харах)
Кини хотуна Балааҕыйа мөҥөрүттэн-этэриттэн, кыра да сыыһаны-халтыны була сатыы-сатыы сирэй сыҕайарыттан сүрэҕэ салыкына буолла. С. Никифоров
Кууска ойоҕо Мотуруона Уойканы санаатаҕын аайы сирэй сыҕайар. И. Оконешников. Баһылай ойоҕо кинини оҕо курдук мөҕөрүн-этэрин, сирэй сыҕайарын кыйахана иһиттэ. У. Ойуур