араар диэнтэн төхт
көрүҥ. Бурхалей эһэни сүгэнэн быһыта сынньан үөрэҕэс-үөрэҕэс араарталаан, сиргэ тэлгэтэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Эрбии биитин кэриэтэ Тэҥҥэ үүнэн испиппит. Ардах буулдьа тибиитэ Араарталаан кэбиспит. П. Тулааһынап

туохт. Үөрэҕэстэргэ араартаа, үөрэҕэс-үөрэҕэс гына быһыталаа. ☉ Разделывать, рубить что-л. поперёк (напр., большую рыбину, дерево), делить на большие равные куски
Тукаам, ити эрбии киллэрбитим. Туут балыгы эрбээн, үөрэҕэстиэ этибит. И. Гоголев
Бүгүн икки тиити үөрэҕэстээтилэр. В. Протодьяконов
Оҕолор охтубут тииттэри эрбээн үөрэҕэстииллэр. Ф. Постников
Хабырыыллаах били көтөҕөн киллэрбит биллэрин эрбээн үөрэҕэстээтилэр. С. Маисов

нырыылаа диэнтэн дьаһ
туһ. Киэсэ булуустан биэс хас киилэлээх хатыыс үөрэҕэһин таһааран харыстаах саха быһаҕынан, устуруус көө бүлүн курдук, тэбис-тэҥник кыһан нырыылатта. Н. Лугинов

туохт. Ааны олуурунан хатаа. ☉ Запирать на засов, закрепить запором
Бандьыыттар Ньылаарыс уус буускатын биинтэлэрин босхо саайталаабытын, кулугулаабатаҕын сэрэйбэтэхтэрэ. И. Федосеев
Аарыма тиит Алын үөрэҕэһинэн араамалаан, хардаҥ эһэ Халыҥ тириитинэн хаттаан, Улуу кыыл Уллугун уҥуоҕунан кулугулаан …… Ааннаабыт эбит. С. Васильев

даҕ. Үрдүк, көнө (хол., сото). ☉ Длинный, стройный (напр., о голени)
Суон тиит үөрэҕэһин курдук Суодаҕар атахтаах, Балыксыт оҕонньор Баатын курдук Балтаҕар уллуҥахтаах. С. Васильев
Суодаҕар сото, Дьондоҕор атах, Куйаабыл моой Субуйа тумус, Субан туруйа. «ХС»

хайыт диэнтэн төхт
көрүҥ. Барыта аҕыс бөрсүөктээх маһы хайыталаан, суоран оҥорбут балаҕан. Саха фольк. Уйбаан кураанах маһы хайыталаан, эбии оттон биэрдэ. Н. Лугинов
Үс үөрэҕэһи хайыталаан хатардахха, икки туу маһа тахсар диэн кээмэй баар. Хомус Уйбаан

хайыт диэнтэн атын
туһ. Үөрэҕэс аҥаарын эмиэ хас да гына хайытыллар. Хомус Уйбаан
Сааскы мэччирэҥ икки сезоҥҥа хайытыллар: эрдэтээҥҥи сааскы, хойукку сааскы. РВ ТЯ
Оҕонньор да быар куустан олорбокко хайытыллыбыт хардаҕастары саһааннаата. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ. Кэтирээн, үллэн көстөр гына, үллэччи (тугу эрэ туруор, олорт). ☉ Так, чтобы было раскидисто, широко (напр., посадить что-л.)
[Олоҥхо бухатыыра] баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах. Саха фольк. [Кыладыкы] Сырдык аҕай киинигэр, Сылам далбар быарыгар Балтархай сэргэбитин Байбаччы олордон биэрбит Баалтааны уустара Баар сурахтаахтара. П. Ойуунускай

даҕ. Улахан, суон; үөһэ эбэтэр аллара өттүнэн саллаҕар. ☉ Большой, широкий; имеющий сверху или снизу утолщенный вид
Балбаара, утуй диэтэ [Баһылай] сыттыгын сахсыйбахтыы турар балтаҕар дьахтарга. А. Сыромятникова
Суон тиити үөрэҕэһин курдук Суодаҕар атахтаах, балыксыт оҕонньор баатын курдук балтаҕар уллуҥахтаах. С. Васильев
Анна Михайловна сэкирэтээр кыыс уунан биэрэр кумааҕыларыгар ааҕан көрбөккө эрэ, балтаҕар алтан бэчээтин лобурҕаччы ууран иһэр. Г. Нынныров

сыһ. Ат курдук. ☉ Подобно коню, на четвереньках, словно конь
[Уол] Аттыы кыбыйан олорон Үс үөрэҕэспиттэн Үс дүгдэ туоһу ылла, Сахам кыыһыгар анаан кэбистэ. Саха нар. ыр. I
Эмээхсин олоппоһуттан турарыгар чиргэл мас тайах, айаас аттыы, уҥа-хаҥас мөхсөн ылар. С. Федотов
Таас анныттан, саһыл бытатын эрэ саҕа хайаҕастан тыыннаах уу аттыы мөҕөн тахсар эбит. Дьэ ол — Өлүөнэ өрүс саҕаланар баһа. Н. Якутскай
♦ Аттыы бат (аккаастан) — туохха эмэ буолуммакка, сөбүлэммэккэ кыккыраччы аккаастан. ☉ Наотрез отказаться от какого-л. поручения
Эмээхсин, арай, мин букатын барбаппын диэн аттыы батан кэбиһиим. Н. Неустроев
Тихоны барыс диэбиттэрин, аны туох да иһин тыаҕа барбаппын диэн аттыы аккаастанан кэбистэ. Н. Босиков