үллэҥэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. «Атын сиргэ үҥсэн-харсан үллэҥэлэппэккэ, мөккүөрү бэйэ дьиэтигэр-уотугар быһаарар тоҕо сатамматый?» — Чаров киһитин өтөрү-батары көрүтэлээн ылла. Р. Баҕатаайыскай

көр өтөрү-батары
Кини кыһалҕалааҕы, кылгаһы-кыараҕаһы аһынымтыа, үтүө санаалаах, киһини үтүрү-батары саҥарары, атаҕастыыры билбэт сымнаҕас киһи. ОИП Х
Сорох уолаттар нууччалыы олус куһаҕаннык билэллэр дии уонна хайдах соҕуруу үөрэнэ баралларый? — диэн үтүрү-батары ыйытар киһи буолан биэрбитэ. «ЭК»

дьүһ. туохт. Илиилэргинэн күүскэ дайбанан, көнтөрүктүк туттан түргэнник хамсан, хаамп (улахан киһини этэргэ). ☉ Делать быстрые неуклюжие движения при ходьбе, сильно размахивая при этом руками (о рослом человеке)
[Суудап] саппыкытын кымньыынан охсуна-охсуна, дьиэтин диэки хааман баһыахтаата. Амма Аччыгыйа
Баһыыкка, ыгыллан-быгыллан, тиритэнхорутан, Ньургуһуну өтөрү-батары көрбүтүнэн, хааман баһыахтаан кэлэр. Суорун Омоллоон
[Оҕонньор] миигин көрөн хорос гына түстэ уонна утары хааман баһыахтаан кэллэ. М. Доҕордуурап

аат. Киһини тугу эмэ оҥорорго күүс өттүнэн күһэйии, модьуйуу. ☉ Принуждение кого-л. к чему-л., давление, нажим на кого-л. с целью заставить делать что-л. Уулаах үтүө көҥүлүнэн ылыммат киһиэхэ кыһалаҥ быһыытынан сорудах биэрэрдии уордаахтык өтөрү-батары көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Вася соччо үөрбүтэ, кыһаллыбыта биллибэт, хата, төттөрү, кыһалаҥҥа түбэспит курдук таҥхаллан турар. В. Яковлев
ср. алт. кызалаҥ ‘кризис, перелом’

аат. Судаарыстыба былааһа сокуонунан олохтообут, булгуччу тутуһуллар быраабылалара. ☉ Правосудие
Баайдары, тойоттору ыраахтааҕы суута-сокуона көмүскэһэр, араҥаччылыыр. Амма Аччыгыйа
Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ мөккүһэн көрбүтүн улаханнык мөхпүт, байыаннай кэм суутунан-сокуонунан куттаан өтөрү-батары саҥарбыт диэн буолбут. Софр. Данилов
Кини [Логин] билбэтэҕинэ ким билиэй, улахаҥҥа түбэһитэлээбит, араас сууту-сокуону кытта турууласпыт киһи. А. Сыромятникова

даҕ.
1. Сытыы, өтөрүбатары көрөр уоттаах (харах). ☉ Зоркий, пронизывающий (о взгляде)
Дуксуур харахтаах. Икки уоттаах дуксуур хараҕынан көрүтэлии турда. Д. Говоров
Дуксуур икки хараҕа икки чанчыгыттан үөскээбит. Нор. ырыаһ.
2. көсп. Өтөрү-батары киирэр гына чочуйуллубут, сытыы синньигэс уһуктаах (тумус, батыйа). ☉ Острый, отточенный (клюв, кинжал)
[Туос ала кыыл] дуксуур тумустаах эбит. Нор. ырыаһ. Дуксуур үҥүүнэн тирээн умсары аспытынан бардылар. Д. Говоров
Кыыс Ньургун дуксуур тимир үөрбэтинэн дьахтары быраҕаары гынар. М. Тимофеев-Терешкин

I
лэбигирээ диэнтэн холб. туһ. Олбуордар ааннарыттан, к элииккэлэртэн оҕолор, бытарыһан тахсан, холлоҕос уулуссанан атах сыгынньах сырсан лэбигирэһэллэр. М. Ш о л охов (тылб.)
II
даҕ. Лэбигирээн иһил лэр, «лэп-лэп» гынан тыаһыыр. ☉ Про изводящий лёгкий частый, дробный стук, топот. Лэбигирэс тыас
△ Лэ бигирээн эрэр курдук түргэн (с а ҥ алаах). ☉ Звучащий быстро, непрерывно, скороговоркой (о речи)
Лэбигирэс саҥалаах киһи.  Уһун Уйбаан тиэрбэс курдугунан эриличчи көрбүт, ньылаҕар сүүстээх, өтөрү-батары саҥарбыт үгүс лэбигирэс тыллаах-өстөөх киһи эбит. И. Никифоров

д а ҕ. К ыһ а лҕ атын, к ырд ьыгын да чобуотук эппэт; дьорҕоото суох, килбик, муҥутах. ☉ Робкий в общении, стеснительный, смущающийся; несмелый, боязливый
Николаев ити тухары муҥкук, өтөрү-батары быһаара охсубат. Барытын билэр эрээри, аахсартан толлор, куттанар. А. Сыромятникова
Маайыс манна төһө да муҥкук буоллар, кыл байан турар кырдьыгы кэпсээтэ. А. Бэрияк
Оччолорго киһини өрө көтөҕөр, санаатын күүһүрдэр туох да суоҕа. Дьоннор наһаа кэнэн, муҥкук, куттас этилэрэ. «ХС»

дьүһ. туохт. Өрө үллэн, бөгдьөллөн көһүн (хол., киһи баттаҕын эбэтэр көп, үллэгэр түүлээх ким, туох эмэ туһунан этэргэ). ☉ Вздыматься, взъерошиваться, казаться пушистым бугорком
Уһун Уйбаан сохсойбут баттахтаах, өтөрү-батары саҥарбыт үгүс лэбигирэс тыллаах-өстөөх киһи эбит. И. Никифоров
Сарсыарда турбутум, арай аргыстарым харахтара кытаран, үкчү ардахтаабыт элиэ курдук сохсойон олороллоро. В. Протодьяконов
Ыстапаан мас төбөтүгэр эриллибит, дулҕа сиэлин курдук сохсойбут «харбыырын» солуурдаах ууга уган ыла-ыла, сууйан ньалыахтата сырытта. «ХС»
ср. алт. соксой ‘быть прямым, вытягиваться’, монг. согсойх ‘торчать, лохматиться (о волосах)’, кирг. соксой ‘торчать, выпячиваться’

туохт.
1. Дьэбир майгылан, тыйыһыр. ☉ Становиться хладнокровным, невозмутимо-угрюмым, строгим, суровым
Оҕо сылдьан былыр үйэтээҕи өлбүт киһи уҥуоҕун аннынан ааһарыттан олус даҕаны саллара. Улаатан маннык дьэбирсийбитэ буолуо дуо? Софр. Данилов
Макар төрүөҕүттэн тыйыс дьылҕаҕа дьэбирсийбит киһи. Н. Лугинов
Аҕам күлэн саһыгыратар. Онтон дьэбирсийэр, сиэххэ-аһыахха айылаах …… миигин өтөрү-батары көрөр. Н. Абыйчанин
2. көсп. Иччитэх, тымныы, киһи кутасүрэ тохтообот буол; тымныы-тыйыс, хаҕыс буол (күн-дьыл, тыал эҥин туһунан). ☉ Становиться необитаемым, нежилым, неуютным, угрюмо-безмолвным (о заброшенном жилье, местности и др.) или холодным, угрюмым, ледяным (о погоде, ветре и др.)
Урут …… Якутскайтан хоту өттүбүт улам түҥкэтэхсийэн, дьэбирсийэн иһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Хонон турдах аайы күндьыл улам тымныйан, дьэбирсийэн иһиэ. «Кыым»
Дьиэ буоллаҕына, кини кэлбитигэр отой да кыһамматах курдук, дьиппиэнник дьэбирсийэн турар. Л. Толстой (тылб.)