туохт. Кимиэхэ эмэ ыһыкта биэр. ☉ Снабжать кого-л. в дорогу провизией
Даайа эмээхсин аара утатыа диэн бытыылкаҕа чэй кутта, лэппиэскэ ыһыктаата. И. Гоголев
Тойоно Баһылайтан аһаппытын ирдээбэккэ, хата, харчы биэрэн уонна ыһыктаан ыыппыта. Н. Түгүнүүрэп
Баллай баай Доодорго хас да оҕуһу көлүйэн биэрбит, эт ыһыктаабыт уонна тыаҕа мас кэртэрэ ыыппыт. ҮҮА

сыһ. Үллэн, баллайан тахсыбыттыы. ☉ Так, чтобы становилось вздутым или раздутым
Тэлгэһэҕэ кураанах сири булан баллаччы сытыйбыт ынах этэрбэһин быһаҕынан кыһыйа турда. Тумарча
Утуйа сытааччы томороон уостарын хаадьаҥнатан кэбистэ уонна эмиэ ыһыктан баллаччы түһэрдэ. Р. Кулаковскай

даҕ. Сыҥааҕын диэкинэн кэтирээн, баллайан тахсыбыт, эмис (сирэй туһунан этэргэ). ☉ С толстыми дряблыми морщинистыми щеками (о лице)
Кырыы курдук хара хаастаах, кэтит мардьаҕар сирэйдээх киһи хайдах хаайыыга түбэспитин кэпсии олордо. Эрилик Эристиин
ср. бур. марзагар ‘крупный (о лице)’

аат., кэпс.
1. Уруулуу буолуу, уруулаһыы; урууаймах. ☉ Родство; родня
Оттон аҕабытын Дьэкиимкэ бутуйара буолуо, кини соҕотох буолбатах, тымырдаах-сыдьааннаах киһи. А. Софронов
Тымырсыдьаан быһаарбат үйэтэ үөскээн турар. Л. Попов
[Артыамый:] Эбии күүсуох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбыт-сыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
2
тымыр 2 диэн курдук. Дьэ, мантан ыла Бүөккэ Оччугуй Ботуобуйа тымырдарын-сыдьааннарын кэрийэн, сис тыаларын быһыталаан саһыллыахтаах. Н. Якутскай
Тоҕус ый тухары тууйа баттаабыт хаар, муус ууллан, уонунан, сүүһүнэн тымыр-сыдьаан буолан лаҥкыначчы ыллыыр. Н. Заболоцкай
Туруйалаах үрэҕин баһыттан атаҕар диэри, үрэх бары салаатын, хочотун, күөллэрин, бары үрүйэтин-харыйатын, дүөдэтин-аппатын, тымырын-сыдьаанын, кимнээҕэр даҕаны, биэс тарбах курдук билээччи Уйбаанчык Унаарап буоллаҕа дии. «ХС»

1. даҕ.
2. Дьиэ кэргэҥҥэ ордук тапталлаах, харыһыктаах, сааһынан саамай эдэр, кыра. ☉ Младший, самый маленький в семье, пользующийся особым расположением, покровительством, находящийся на особом положении
   Хара Дьаҕыл оҕонньор, дархан Маҥан Хопто эмээхсин сэттэ кыталык кыргыттарын ылгыннара Үрүлүйэр ньуурдаах Үрүҥ Чөмчүүк диэммин. И. Гоголев
   Шура — эрдэ огдооботуйбут, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох эмээхсин ылгын кыыһа. Н. Якутскай
   Ол кыыс үтүө ыал ылгын оҕото үһү. А. Сыромятникова
3. Толоругаһынан, истигэнинэн сөбүлэтэр (ким эмэ). ☉ Располагающий к себе исполнительностью, покорностью
   Өссө Алдан куоратыгар сылдьан, бириискэ хаһыатыгар үлэлээбитэ. Нил Нестерович ылгын уола буола сылдьыбыта. Н. Босиков
   Былаас сорудаҕа Дуняшаны кулуба ылгын оҕото буола сатыырга кыһайдаҕа. ХКК
   Сол күн, ыам ыйын 1 күнүгэр, Гитлер ылгын киһитэ Борман диниэбинньигэр суруйбут: «Биһиги Импиэрискэй кэнсэлээрийэбит урусхалланан бүтэн эрэр». «ХС»
   2
   аат суолт. ылгын чыкыйа диэн курдук. Оттон Такыйык оҕонньор ылгынынан кулгааҕын хаста. Амма Аччыгыйа
   Бииринэн, — Устинов ылгынын ыга баттаата, — манна, бөһүөлэккэ, хаалар ыанньык сүөһү мэччирэҥэ кэҥээн, дэлэкээннээх абыраныа, үүтэ-аһа дэлэйиэ этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылгыным адьас тириититтэн эрэ иҥнибит. Итиитигэр буолан ыалдьарын да өйдөөбөппүн. Н. Кондаков
   ◊ Ылгын сөмүйэ түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   Оол хоту дьааҥыттан икки хара түһэн эрэр. Мантан көрдөххө тэбис тэҥнэр, ылгын сөмүйэ саҕалар. Ити Кууһумалаах Мотуруона. Эрчимэн
   Ылгын <таас> ойоҕос көр ойоҕос. Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ, Икки эбир дьаҕыл ньилбэҕим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
   Биһиги сүүрдээччибит, өлүү буолаары гыммыт диэн ыксаан, Көмүс Кутуругу икки ылгын ойоҕоһун быһа кыбыйар. Күннүк Уурастыырап. Ылгын тарбах түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   [Омуоча] ампаарга тахсан туох ханнык иннинэ Ньургустаана тапталын бэлиэтин көмүс биһилэҕи ылан, ылгын тарбаҕар кэтэн кэбиспитэ. Аргыс-1
   «Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт», — диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай. Ылгын утаата түөлбэ. — аата суох тарбах. ☉ Безымянный палец. Ылгын уол — ким эмэ атыттартан чорботон ордук сөбүлүүр, эрэнэр киһитэ. ☉ Любимчик, фаворит
   Баллай баай ылгын уолаттарынан Доодойу тараччы туттаран ылбыт. ҮҮА
   [Нүһэр Дархан:] Умнума эн [үрдүк аналгын], ылгын уолум Киис Бэргэн! И. Гоголев
   Мин куруутун этэрим, Быстахов өссө бэйэтин көрдөрүө диэн. Бииргит — ылгын уола, иккискит — күтүөтэ. Н. Лугинов
   [Хаппытыан:] Ити дьиибэ киһи, ыал хамначчыта буолуон сөп этэ да, букатын атын. Кириллиннэр уруулара. Кинилэргэ ылгын уол буолан, ситэн-хотон сылдьар киһи. А. Сыромятникова. Ылгын чыкыйа (чыҥыйа) — киһи илиитин уонна атаҕын уһук кыра тарбаҕа. ☉ Мизинец
   Кокоринов төбөтүн нөрүтэн, ылгын чыкыйатынан ыстакаанын тыгыалаан татыгыратта. А. Фёдоров
   Таас сиидэтэ бэйэтэ туспа оҥоһуулааҕа. Түгэҕин киһи ылгын чыкыйатын саҕа суоннаах талаҕынан тиһэн, ыккардын 1 см кэриҥэ арытыалаан иҥиннэрбит буолара. МАП ЧУу
   Ылгын чыҥыйа көр ылгын чыкыйа. Оттон [оҕонньор] ылгын чыҥыйатыгар күөрэгэй түһэн олорон, …… киэҥ хонуу туһунан ыллаата. Эҕэрдэ СС
   Тарбахтартан аччыгыйа Чахчы ылгын чыҥыйа! Көрдөххүнэ — кэнники, Аахтаххына — инники! «ЭК»
   ср. алт. ылгым ‘шустрый, отборный’

дьүһ. туохт.
1. Дэхси, киэҥ ньалҕаархай ньуургунан сырдаан көһүн. ☉ Блестеть (о гладкой и прозрачной поверхности, напр., льда, стекла)
Түннүк тааһа килэйэ сытар. — Муус иэнэ сиэркилэ ньуурунуу дэхситик килэйэр. Н. Лугинов
2. Халыйан, тугу эмэ сабардаа (туох эмэ убаҕас туһунан). ☉ Блестеть разливаясь, растекаясь по поверхности чего-л. (напр., о воде, луже)
Дьиэ таһа чалбаҕынан килэйэн, киһи этэрбэһэ баллайа сытыйар буолан турар. Амма Аччыгыйа
Авиапорт иннинээҕи болуоссат аспаал иэнэ соҕотохто килэйэ түстэ. Н. Лугинов
Уулуссалар уунан, бадараанынан килэйдилэр. «ХС»
3. Тугуҥ эмэ (хол., тииһиҥ, этиҥ) сырдаан, маҥхайан көһүн. ☉ Сверкать, блестеть (напр., о зубах, животе; о чем-л. на темном фоне)
Күлэн кэчигирэс тииһэ килэйбит кыыс кэлэн турар эбит. Н. Габышев
Кирдээх маҥан илдьиркэй ырбаахылаах дьиэлээх киһи …… иһэ килэйэн турар. В. Чиряев
Кирдээх ырбаахытын хайдыбыт сиринэн кырыылаах лаппаакытын уҥуоҕа килэйэн көстөр. Тулхадыйбат д.
♦ Килэйэр киинэ — саамай ортото, үөһэ (сир, дойду о. д. а. туһунан). ☉ Самый центр, сердцевина чего-л. (напр., какой-л. части света)
Кыра үөрэхтээх боростуой саха уола …… Дьобуруопа килэйэр киинигэр тиийбитэ. Багдарыын Сүлбэ
монг. килэ

1. тардыс I диэнтэн бэй. туһ. Оҕонньор, долгуйбутун көрдөрүмээри, тайаҕыттан тардыстан туран, таһырдьаны былдьаста. Амма Аччыгыйа
   [Артымыай:] Эбии күүс-уох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбытсыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
   Поэт биһигини үтүөҕэ, кэрэҕэ тардыстарга үөрэппитэ. «ХС»
2. Кимтэн-туохтан эмэ тутулуктанан хаал (тугу эмэ гынаары, оҥороору гынан баран). ☉ Намереваясь сделать что-л., воздержаться по какой-л. причине
   Москваҕа үөрэнэр Чиэс дьоллооххо эрэ тиксэр. Уолчаан тута сөбүлэһиэҕин Ийэтиттэн тардыстар. И. Гоголев
   Ол сылдьан, күрээн көрүөн дуумайдыыра да: «Мин бардахпына тойоммун тутуохтара», — дии санаан тардыстара. Н. Түгүнүүрэп
   Өлөксөй бу сайын хаста да куоракка киирэ сылдьыан санаамахтаан баран, оттууруттан тардыстан барбатаҕа. Кустук
3. Биир сиртэн атын сиргэ тардан билин, оннук ыарый. ☉ Тянуть, стягивать, отдаваться где-л. (о боли)
   [Эһэ] атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан ыалдьара. И. Федосеев
   [Ньургууна] көхсүгэр туох эрэ тардыстар баар. Ол Туораҥа быһаҕын суола. А. Сыромятникова
   Тыыннахпына, хаамтахпына Тугум эрэ тардыстар. Д. Апросимов
   Үөс тааһырыытыгар …… түөс тылын туһунан тардыстан ыарытыннарар. ЯАС БХ
   ♦ Атах тардыһын — атах тардыс диэн курдук (көр атах)
   Тыраахтарынан атах тардыстан, сорунан туран көрдүүллэригэр тиийбиттэрэ. В. Яковлев
   Икки табабытын бу Хабырыллаҕа биэрэбит: айанныырыгар атах тардыстыа. «ХС»
   Сылтан сыл аайы сырыыны-айаны кыайбат буолан иһэбин. Хата, бөртөлүөтү миинэр миҥэ оҥостон атах тардыстабын. «Кыым»
   Тардыстар талаһа — миинэр миҥэ диэн курдук (көр миинэр). Миинэр миҥэтин, Тардыстар талаһатын …… ыҥыран, Хаһыытаан хабырытта, Ыһыытаан дуораһытта. С. Васильев
   Тыый, инньэ диэн (оҕуһу) ууга ыытыа эбитим үһү дуо? Муҥ эрэ оттон миинэр миҥэҥ, тардыстар талаһаҥ этэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
   ◊ Кэтэх (кэтэхтэн, кэтэҕиттэн) тардыстан көр кэтэх
   Никита оронугар кэтэх тардыстан сытан хоһун үрдүн одуулуур. Н. Лугинов
   Хабытчаарап оронугар тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытта, арыгыта олох төбөтүгэр тахсыбата. «ХС». Тобук (тобуккуттан) тардыһын — икки илииҥ тарбахтарын хатыйан баран аҥаар атаххын тобуккуттан куустаран өрө көтөҕөн олор. ☉ Сидеть, держа на весу согнутую ногу и обхватив сцепленными руками колено (обычно о стариках)
   Киил оҕонньор тобук тардыстан, сымыһаҕын быһа ытыран, …… түннүк диэки тугу эрэ одуулаһар. Н. Лугинов
   Оҕонньор атаҕын оллооннуу ууран, тобугуттан тардыстан олорон …… ыллаан барда. Эрилик Эристиин
   Туола …… айан суолун одуулаһан, олоппоско тобук тардыстан чөкөллөн олордо. П. Аввакумов

дьүһ. туохт.
1. Хойуутук будьуруччу үүнэн таҕыс (үксүгэр баттах, түү туһунан этэргэ). ☉ Взъерошиться, растрепаться, разлохматиться (обычно о волнистых или кудрявых волосах, шерсти)
Ыдьырыйа туран хаалбыт баттахтаах …… күтүр улахан киһи кумааҕыны көрө олорор. Н. Түгүнүүрэп
Иккис тэпилииссэҕэ араҕас сибэкки кыбытыктардаах оҕурсу адаархай угунан ыдьырыйа тоһуйда. В. Яковлев
Болкуобунньук түөһүн түүтэ ыдьырыйан көстөр. К. Симонов (тылб.)
2. Сүүскүн, сирэйгин мыччыһыннар; мыччыстаҕас, быһыттаҕас буол (киһи сүүһүн, сирэйин этэргэ). ☉ Делать гримасу, сморщив лицо, лоб, сморщиваться; покрываться морщинами (о лице, лбе)
Эр киһи, аллараа сыҥааҕын ыһыктан, тииһэ килэйэн икки илиитин даллаччы туттан, утары ыдьырыйан турда. Болот Боотур
Кып-кыһыл ыдьырыйбыт сирэйдээх …… сонос киһи мас кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн, саабылатыгар тайанан олороро. Н. Якутскай
«Баҕайы, ыдьырыйан түһэн, сирэйэ тугун ынырыгай», — дии санаан киэр хайыһан кэбиспитэ. Ойуку
Аттыгар сирэйэ баллайа испит Сөдүөт ыдьырыйан турара. «ХС»
△ Быдьырыйан, лоппоруттан таҕыс (хол., эмис эти буһардахха). ☉ Делаться бугристым, иметь зернистую или комковатую поверхность (напр., о сваренном жирном мясе). Күөстэн ыдьырыйбыт сыалаах эти хоторон таһаарда
3. Эрилийэ ытыллан бурулуй, күүгэннир; оннук буолан көһүн (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Волноваться и пениться, бурлить, клокотать, образуя на поверхности воды бугры волн
Хараҥа былытынан сабыллыбыт Балтика, күүстээх тыал быһыта курбуулууруттан, араастаан будулуҥнуур, ыдьырыйан ыла-ыла түүрүллэҥниир. М. Доҕордуурап
Урут бу хайа тэллэҕэр дьоҕус күөл чөҥөрүйэ мэндээрэрэ. Оттон билигин киһи билбэт буолбут, ыдьырыйа долгуннуран, дьалкылдьыйа сытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Мин аллара көрбүтүм: оҥочо тулатыгар хараара ыдьырыйбыт долгуннар үөмэхтэһэллэрэ. И. Тургенев (тылб.)
4. Уутуйан, бысталанан, оллур-боллур буолан көһүн (былыттаах халлаан туһунан этэргэ). ☉ Скучиваться неровно, местами густо, с просветами, принимая творожистый вид (напр., о перистых облаках)
Бүгүн халлаан бэркэ ыдьырыйан турар. Р. Кулаковскай
Балтика халлаана араастаан ыдьырыйан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Ыдьырыйа харааран, Халлааҥҥа былыт сыҥна. Д. Васильев
5. Аһыйан хаалан араҕыс, иир (үүт, сүөгэй туһунан этэргэ). ☉ Свернуться, створожиться (о молоке, сливках, сметане). Үүт иирэн ыдьырыйбыт
□ Хаан уонна үүт ыдьырыйа бөлүөҕүрэр
Ону уокка кыратык буһара түһээт сииллэр. Н. Абыйчанин
ср. бур. шармагтаха ‘свернуться (о молоке)’

сыһ., кэпс. Мээнэ, түбэһиэх, өйдөөбөккө эрэ. ☉ Не утруждая себя обдумыванием, как в голову взбредет. Буллу-баллы тыллас

көбүөхтэс 1 диэнтэн хай
аата. Көлөһүн аллан ньалҕарыһыы, Күлүк сири былдьаһыы, Үөһээаллара бөтүөхтэһии, Үллэ-балла көбүөхтэһии. С. Тарасов
[С.А. Саввин үгэлэрэ] эстибит эргэ олох ордон хаалбыт бөхтөрө-сыыстара көбүөхтэһиилэрин утары охсуһууга туһаайыллыбыттара. «ХС»