күлтэй диэнтэн субул
көстүү. Массыына бирилии түһээт, күдэни өрүкүтэн, сүүрэн күлтэкэчийэ турбута. И. Федосеев

бирилээ диэнтэн дьаһ
туһ. Киэһэлик солооһуҥҥа сылдьар оҕолор, «Урал» массыынаҕа олорон, бөһүөлэккэ бирилэтэн кэллилэр. П. Аввакумов
Кинилэр киэһэ, күн дьааһыгырыыта Өнөр эбэтэ диэн ааттанар улахан күөлгэ матасыыкылынан бирилэтэн кэлбиттэрэ. И. Федосеев
Айаан, баттаҕын өрө-таҥнары суураланаат, тыраахтарын гаастаан бирилэттэ. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. «Санаабыт курдук, оннук буолуохтаах этэ» диэн чопчулаан этиини бэлиэтиир. ☉ Подчёркивает осуществление предполагавшегося факта
Ол ыккардыгар бөртөлүөт тыаһа бирилээтэ, сэрэйбит сэрэх, буруону көрөн чуо көтөн кэллилэр. Н. Лугинов
Сэрэйбит сэрэх, харсыһыы хара маҥнайгыттан саҕаланна. У. Нуолур
Сэрэйбит сэрэх, сыыр үрдүгэр бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай

тыаһы үт. туохт. Ыйылыыр, чыһыырар курдук тыаһы таһаар. ☉ Издавать свистящий гул
Сыа хаардаах сымна сыһыыбар Сырдык тыал ытылла оонньуур, Арыт хаары ыһан ыһыырар. Л. Попов
Мотуордар өрө бирилии, ыһыыра түспүттэрэ. «Чолбон»
Бэриэччит таба адаар муостарын үрдүнэн маамыкта ыһыырда. А. Кривошапкин (тылб.)

I
бирилээ диэнтэн холб. туһ. Массыыналар утуу-субуу собуоттанан, көҕүспүттүү бирилэһэ түстүлэр, харахтарын уоттара тула саба барыйан турар хараҥаны силэйбиттии сандаарыҥнастылар. «ХС»
«Москвич», «Волга» массыыналар Бирилэһэн ааспахтыыллар, — Сыһылла сылайбыт атахтар Сайыһа эрэ хаалаахтыыллар. М. Тимофеев
II
даҕ. Биир күдьүс «бирр» диэн эрэр курдук тыастаах. ☉ Издающий равномерный глухой звук
Син бултуйуох курдук эбиттэр да, биһиги дьоммут уулара бэрт — утуйдахтарына муннуларын тыаһа, тыраахтар айаннаан иһэрин курдук, бап-барылас, бип-бирилэс, ньип-ньирилэс. «ХС»

I
туохт. Бытааннык, ыараханнык сиринэн сыыл, сыылын. ☉ Передвигаться очень медленно, ползти (напр., о транспортном средстве)
Кыракый, мөлтөх күүстээх борокуот, бэрт өр өрө сынан, Маача анныгар халлаан сырдыыта тиксэр. Н. Якутскай
Уон массыынаттан иккитэ олох хаампат. Үһэ нэһиилэ сынар. Н. Апросимов
Оптуобустара ыарырҕаппыттыы бирилии-бирилии туруору хайаҕа эрийэ-буруйа тахсар суолунан бытааннык сынар. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ бөдөҥбөдөҥ сылдьары ибилитэ баттаан илдьирит, илдьи мэһий, ныс. ☉ Растирать, толочь, размельчать что-л. Оҕонньор кыракый үөһү ньуоскаҕа, мииҥҥэ сынна. А. Сыромятникова
Эбэм хортуоппуйу сынар иһиккэ хортуоппуй сына олорбута. М. Горькай (тылб.)
2. Илдьи тэбис, тэпсэн аас (туох эмэ улаханы, ыараханы этэргэ). ☉ Давить, сокрушать на своём пути (о чём-л. массивном, тяжёлом)
[От охсор массыына] алааспыт бэттиэмэтин уонна ньалҕайын бүтүннүүтүн сынан кэбиспит. Р. Кулаковскай
Сыарҕалар сыҥаахтара эмиэ көмүрүө хаары сынан истилэр. И. Никифоров
♦ Быаргынан сын — быаргынан сыыл диэн курдук (көр быар)
Мууска иккиһин аны илиибин быластаан, атахпын чиккэччи тэбэн баран, быарбынан сынан киирбитим. С. Никифоров. Соппуруон, дэҥнэнэн баран, көс аҥаарын кэриҥэ сири быарынан сынан кэлбитин бары сөрү диэн сөхтүлэр. «Кустук»
◊ Сынан көр — тугу эмэ үчүгэйдик болҕойон, сирийэн көр. ☉ Внимательно, тщательно рассматривать что-л. Барахсаным, сынан көрдөххө, нарынын, холкутун! Суорун Омоллоон
Урут өлбүт хааһы бу диэн үчүгэйдик сынан көрбүтүм суоҕа. АВК ДьСҮ
ср. хак. сын ‘ломаться’, каракалп. сыныу ‘изломаться’, ДТС сын ‘ломаться’, тюрк. йанч ‘измельчать, раздроблять’

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник бүтэҥи тыастаахтык тыын (хол., утуйа сытан), биир тэҥник чуолкайа суохтук саҥар. ☉ Тихо храпеть, сопеть, посапывать (напр., во время сна); говорить тихо, монотонно, невнятно
Хайа, доҕор, соһуйдуҥ дуо? Мин көхсүбэр утуйан бурдьугунаан эрэр этиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
[Ыстапаан] кыстанан турар таһаҕас үрдүгэр сыппыта. Сытаат, муннун тыаһа бурдьугунаабытынан барбыта. И. Никифоров. Дириэктэр, тараҕай күтүр, суот тардан лаһырҕатар, бурдьугунуур: «Кризис!» В. Маяковскай (тылб.)
2. Биир күрүс бүтэҥитик тыаһаа: чырылаа, сыыгынаа, сырдырҕаа. ☉ Тихо журчать, шипеть, трещать
[Тимир көлө] Бурдьугунуу-бурдьугунуу Буһурҕаччы тыыммахтаата. Буруоларын бурҕаҥнатта, Күөх тырым уотунан Күлтэс гына көрдө. П. Ойуунускай
Арай саас тыа уута сүүрэн киирэр тыаһа бурдьугунуур, бадараан кытыыларыгар чөкчөҥө көтөн кутуруга туртаҥнаабытынан кынтайан тиийэн чугас-чугас түһүтэлиир. Д. Таас
Буору-сыыһы бурҕаҥнатта, Бурдьугунуу буруолаата, Матасыыкыл: «Пик-пик!» • диэтэ, Мотуора бирилээтэ. В. Чиряев

аат. Тырааныспарга олорон киһи илиитинэн хамсатан салайан ыытарыгар аналлаах мэхэньиисим. ☉ Механизм для управления транспортом, руль
Мотуордаах оҥочо уруула уонна бары салайар тэрилэ барыта иннигэр, массыыналыы наһаа тупсаҕайдык оҥоһуллубут. Н. Лугинов
Уолчаан уруулу эрийбитигэр, мотуор күүһүрэн өссө бирилии түстэ да, массыына иннин диэки айаннаан куугунаата. ЭКС ТБТ
Мэлтэгэр сүүһүттэн салгыы убаҕас баттахтаах эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
◊ Уруулга олор — 1) тырааныспары салайан ыыт. ☉ Сесть за руль, управлять транспортом
Көрбүтүм, уруулга Оппуонньа уол олорор эбит. В. Ойуурускай
Суоппара уруулга саҥа олорбут барахсан быһыылаах, массыынабыт сахсыйара сүрдээх. Нэртэ. Бу эһиги уруулга олорон тоҕо арыгы иһэҕитий? Суол т.; 2) калька. суоппарынан үлэлээ. ☉ Стать водителем, шофёром
Аан бастаан уруулга олорбут сылын Дмитрий Иннокентьевич хаһан да умнубат. С. Федотов
Иван Степанович тыраахтар уруулугар сүүрбэ аҕыс сыл устата олордо. «Кыым»
Мария Егоровна саха дьахталларыттан, арааһа, ким да иннигэр буолуо, массыына уруулугар олорбута. ПНИ АДХ

тыаһы үт. туохт.
1. Ырдьыгынас хойуу саҥата таһаар (хол., ыт). ☉ Издавать лающие звуки низкого тона (напр., о собаке)
Нууччалыы ампаар дьиэҕэ тиийэн эрдэхпитинэ, күөрт ыт баргыйа түһэн баран, утары сүүрэн кэлбитэ. И. Гоголев
Арай икки ытым иннибэр иһирик ойуурга сүр күүскэ үрэн баргыйдылар. В. Протодьяконов
Ити икки ардыгар Ураанньык, эһэни эргийэ көтө сылдьан, суостаахтык үрэн баргыйда. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Куоласкын сонотон, көбүөлээн саҥар; дьаҕырый, мөх. ☉ Бранить, ругать кого-л. на повышенных тонах, распекать, разбранить
Оҕонньор, утары баргыйа түһүөх курдук, бытыгын адаарыҥнаппахтаан баран, тугу да саҥарбата. Амма Аччыгыйа
Анарааҥыта, истиэм диэбэтэҕин истэн, эһэлии баргыйан турбута. Күннүк Уурастыырап
Мин аҕабын, ийэбин көрдөһөн көөртүм – баргыйан кэбиспиттэрэ. Н. Габышев
3. Күүскэ долгуннуран барылаа, харылаа (хол., муора). ☉ Шумно бурлить, клокотать (напр., о морских волнах)
Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Ити дохсун Буурҕаһыт чаҕылҕан быыһынан, муора барылыы баргыйар уутун үрдүнэн дохсуннук элэҥнээн барыҥныы тэлээрэр. П. Ойуунускай
4. Сатарыйан иһиллэр гына күүскэ тыаһаа, бирилээ-барылаа (хол., массыына). ☉ Издавать однообразный раскатистый звук, рокотать (напр., о моторе тяжелой техники)
Бааһына, Тыраахтар сир тиэрэн баргыйар. С. Данилов
Бардам массыына сэптэр Бааралаан баргыйаллар, Күүстээх көлөһө сэптэр Күллүгүрүү сырсаллар. С. Зверев
Муҥхааллары соһутан, Барабаан бөҕө баргыйда, Горн бөҕө чоргуйда. С. Данилов

1. аат.
2. Оргуйар уу курдук ытыллан өрө үллэн тахсыы, улахан дьалхаан, бурулҕан (үксүгэр уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурление (воды); водоворот (на поверхности воды)
   Долгун дэбилгэнэ. 1941 сыл сааһыгар үлэхамнас, Суола үрэҕин дэбилгэнин курдук, өрө күүрбүт. С. Федотов
   Дьон, киһи силиитигэр киирэр тымныы ууну харса суох кэһэ сылдьан, хараабыл түгэҕиттэн өрө бирилиир дэбилгэни тохтото сатыыллар. А. Данилов
3. көсп. Сэргэхсийии, күүһүрүү, тэтимирии. ☉ Прилив, подъем сил и энергии, оживление
   [Өлүөнэ Муустаах муораҕа] Ол дойдуттан Туҥуй ыһыаҕын Тунаҕыттан тутуһан, Дэлэй ыһыаҕын Дэбилгэниттэн тииһинэн Илдьэ киирдим көрдүк. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хаһан да сүтэримэ Санааҥ бардам дэбилгэнин. С. Данилов
   Оҕонньор туран тыыллаҥнаат, эмиэ муоратын диэки хаамта, аатырар Сочи күнүскү дэбилгэнэ уоскуйан эрэрэ. «ХС»
4. даҕ. суолт.
5. Дохсун сүүрүктээх, үлүскэннээх, ытылҕаннаах (уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурливый, с сильным течением (о реке, ручье)
   Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
   Муора дэбилгэн баалын Баһыйар дуолан күүспүт, Өлгөм быйаҥы кэскиллии Сири-дойдуну симээтэ. А. Бэрияк
   Лена дэбилгэн уута итиччэ [былырыыҥҥы курдук] бырда быстыбытын кырдьаҕастар да өйдөөбөтөхтөрө буолуо. «ХС»
6. көсп. Үгүс барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, тэтимнээх. ☉ Оживленный, ускоренный, с высоким темпом
   Үгүс дэбилгэн куораттар Сир үрдүгэр үүннүлэр, Уонунан хаадыат хааннаахтар, Космоска көттүлэр. С. Данилов
   Ол кэнниттэн саҥа сайдыы, саҥа олох дэбилгэн долгунун кытааппыт, баараҕадыйбыт этинэн-хаанынан көрсүбүт кырдьаҕас көлүөнэ киһи олоҕо. В. Яковлев