төннөр диэнтэн төхт
көрүҥ. Уйбаан хотуурдары ылан …… сытыылыы-сытыылыы төннөртүүр. Амма Аччыгыйа
Учууталым миэхэ кэлэн букубаарбын, тэтэрээттэрбин уонна уруучукабын төннөртөөтө. «ХС»

халыгырат диэнтэн тиэт
көрүҥ. Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Тишка холбуйаны балайда хасыһан халыгыраппахтаат, эргэрбит «Букубаары» сулбу тардан таһаарда. «ХС»

туохт.
1. Ханнык эмэ тиэкиһи көрөн, көннөрөн, тупсаран бэчээккэ бэлэмнээ. ☉ Проверять, обрабатывать и исправлять текст при подготовке его к печати, редактировать
Бүлүү киһитэ П.Г. Григорьев суруйбут букубаарын мин эрэдээксийэлээн, оҥорон таһаараммын, саха ыччата бэрт уһун кэмҥэ бу букубаарынан сурукка үөрэммитэ. Суорун Омоллоон
Кинигэ үчүгэй тылынан суруллубут эрээри, сорох өттүгэр кичэйэн эрэдээксийэлиэххэ сөп эбит. «ХС»
Биһиги, ааҕааччылар, биир уопсай адьынаттаахпыт: кинигэни ким эрэдээксийэлээн таһаарбытын аахайа даҕаны соруммаппыт. С. Федотов
2. Тахсар хаһыаты, сурунаалы салайан, көрөн-истэн таһаар. ☉ Издавать, руководить периодическим изданием. 1924-1925 сылларга Эллэй «Хотугу ыччат» диэн бастакы хомсомуолускай хаһыаты эрэдээксийэлээбитэ. Н. Габышев. Күндэ «Кыым» диэн сахалыы тылынан маҥнайгы сурунаалы эрэдээксийэлээн таһаарбыта. «ХС»

туохт., кэпс. Марайдаа, ньаҕайдаа, киртит. ☉ Марать, пачкать, размазывать
Кыра кыыһым кинигэбин дэлби дьабайдаабыт. [Букубаар - мэник Петяҕа:] Бэл туох кинигэм даҕаны биллибэт буолан барда аны. Арыт арыынан лабайдыыгын, Арыт кырааскалаан дьабайдыыгын. Ф. Софронов. Таһырдьа тахсаат, сирэйин кумаҕынан дьабайдаабыта, чоҕунан тырыыппайдаабыта. Эвен фольк.

I
мичиҥнээ диэнтэн холб. туһ. Саҥа кэлбиттэр килбиктик мичиҥнэһэн баран уоскуйаллар. Амма Аччыгыйа
II
даҕ. Үөрүү нэн туолбут, ис киирбэх (харах туһунан этэргэ). ☉ Радостный, довольный (о глазах)
Өйдүүбүн мин Бастакы Букубаарбын До лгуйан туран Илиибэр ылбыппын, Оҕолор үөрсүбүт Мичиҥнэс харахтарын, Учууталым эйэҕэс Эҕэрдэ тылларын. Чэчир-76

аат.
1. Киһи хонноҕун аннын көлөһүнүн сыта. ☉ Запах пота из подмышек
[Үөдүкү:] Ити баҕайы [Алаа Моҕус] холоҥсотун сыта ыарахана бэрт, дьаадьыйа охсуох. И. Гоголев
Ол унтер баҕайы куһаҕан холоҥсо сытынан күҥкүлүйэ сылдьара. А. Фадеев (тылб.)
2. Туох эмэ куһаҕан сыта. ☉ Неприятный запах
Холоҥсолоох хотон ыарахан сыта аҥылыс гынна. Амма Аччыгыйа
Араас көтөр-сүүрэр суола-ииһэ саҥа букубаар лиистэрэ буолан арыллаллар. Холоҥсо сыта. Бу — экчи солоҥдо. П. Степанов
ср. казах. колаҥса ‘неприятный запах пота (из подмышек)’

аат.
1. Өстүөкүлэ бүрүөһүннээх сырдатар мал. ☉ Осветительный прибор со стеклянным колпачком, лампа
Кыраһыын лаампата. Элэктэриичэскэй лаампа. Остуол лаампата. Күн сырдыга уоттаах лаампа.  Сүүстээх лаампа, мэктиэтигэр, Күнүскүлүү сырдаабыта. Күннүк Уурастыырап
Кыраһыын лаампата хоһу имик-самык сырдатар. Н. Заболоцкай
2. Туохха эмэ аналлаах электротехническэй прибор. ☉ Электротехнический прибор какого-л. назначения. Тэлэбиисэр лаампата. Электроннай лаампа
◊ Ильич лаампата истор. — элэктэриичэстибэ уота (В.И. Ленин чиэһигэр олоҕурбут этии). ☉ Электрический свет, лампа Ильича (выражение вошло в обиход в честь В.И
Ленина). Ильич лаампатын чаҕыл сырдыгар Уолчаан саҥа букубаары арыйыа. Эллэй
Үүннэриэхпит эйиэхэ Мичурин отонун, Ума тыахпыт Ильич лаампатын. П. Тулааһынап
Мантан Ильич лаампата сыдьаайыаҕа, Дьиэбит сырдыаҕа, санаабыт сайдыаҕа! С. Васильев

1. сыһ., кэпс.
2. Кыаҕын иһинэн, лаппа үчүгэйдик. ☉ В пределах своих возможностей, довольно много, прилично, приемлемо (напр., добывать что-л.)
   Бултаан, үлэлээн айаҕын ой-бото булунара. Сэмээр Баһылай
   Ити да буоллар, биир түбэ, туспа нэһилиэк быһыытынан ой-бото олороллор. «ХС»
   Оҕолор букубаардарын ой-бото ааҕар дьон буола, үөрэх дьылын түмүктээтилэр. «Кыым»
3. Астына-дуоһуйа; күө-дьаа. ☉ С удовольствием, удовлетворением (напр., есть); оживлённо (напр., что-л. делать)
   Үөлбүт мундуну сии-сии, итии чэйи ой-бото иһэн бурулаталлар. Күннүк Уурастыырап
   [Көтөрдөр] кэлбит сирдэригэр уйаларын ой-бото тэриммитинэн барбыттара. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Баһаам, балайда элбэх. ☉ Достаточный (по количеству, объёму)
   Биэс киһиэхэ ой-бото күөс буолла. П. Тобуруокап
   Ааныска эмээхсинтэн сиргэ аһыахпыт диэн ой-бото ас ылаат, иккиэн тыаҕа баран хаалбыттара. С. Никифоров
   Киһим даҕаны ой-бото сэһэннээх киһи эбит. И. Никифоров

туохт.
1. Устурууһунан кыс, үлэлээ. ☉ Строгать рубанком
Акылаатын остуойката ириэ диэн муохтаан, истиэнэтин сэлэпиискэ суолунан устуруустаан түһэртэрэрэ. Далан
Бэйэҥ өйдөө, элбэх маһы устуруустаатахха элбэх көөбүл тахсар буолбат дуо? Н. Лугинов
Ахмед уһанарын сөбүлүүр киһи, күн аайы дьиэтин таһыгар тугу эмэ устуруустуу, эрбии сылдьар. У. Ойуур
Кэтэх өттүн хаптаһынын суораллар, хатаран баран устуруустаан чарааһыталлар. «ХС»
2. көсп. Кими эмэ тылгар киллэрэ сатаа, үрүт-үөһэ эт-саҥар. ☉ Воздействовать на кого-л. словами, добиваясь нужного результата
Эһэм бэйэтэ этэринии, «токур сүнньүбүн» устуруустаан тахсара. Ф. Постников
Мантан ыла үчүгэйдик устуруустаатахха, ханна барыай, сөбүлэһэригэр тиийиэ. ТТК
3. көсп., кэпс. Тугу эмэ чочуйан, тупсаран биэр (хол., айымньыны). ☉ Подвергать что-л. обработке, оттачивать (напр., произведение)
Тургутан-чинчийэн, чочуйан, устуруустаан баран, алта саастаах оҕолорго «Азбука» диэн саҥа букубаары оҥордо. Г. Нынныров
Бу үс хоһооҥҥо үһүөннэригэр киһи өссө да устуруустуох тыллара, рифмалара бааллар. М. Тимофеев

аат.
1. Ханнык эмэ айымньы, үлэ туспа бэчээттэнэн, тиһиллэн, тастанан тахсыбыта. ☉ Книга (издание)
Халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
Кинигэ — киһи өйдөөх сүбэһитэ. Суорун Омоллоон
Кинигэ — киһи-аймах гениальнай айыыта. Далан
2
Холбуу тигиллибит лиистээх туох эмэ дьыаланы суруйар сурунаал.  Книга документов, для записей. Э.К. Пекарскай тылдьытыгар быалаах кинигэ ыстараап сурунаала дэнэр. Уураах кинигэтин аҕал эрэ. — Бирикээс кинигэтигэр илии баттаан адаарыппыта. В. Яковлев
[Эписиэр:] Ньукулай, били уурааҕыҥ кинигэтигэр суруй эрэ. Күндэ
Сир быалаах кинигэтэ харчы докумуоннарын кытары хараллыахтаах. КПЫ
◊ Ааҕар кинигэ — үөрэххэ аналлаах ханнык эмэ айымньы эбэтэр онтон быһа тардыы хомуурунньуга. ☉ Хрестоматия. С.А. Новгородов бастакы сахалыы букубаары уонна ааҕар кинигэни таһаартарбыта. Ахсаан кинигэтэ — алын сүһүөх кылааска ахсааны үөрэтэр кинигэ. ☉ Учебник по арифметике. Оҕо ахсаан кинигэтиттэн садаача суоттуу олорор. Быалаах кинигэ эргэр. — ыстараап суруллар кинигэтэ; улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал. ☉ Штрафной журнал; журнал, куда заносились имена родившиеся, умерших, а также списки плательщиков ясака. Кинигэ кыһата — бэриллибит үлэ бэчээттэниитин хааччыйар тэрилтэ. ☉ Книжное издательство. «Бичик» кинигэ кыһата элбэх кинигэни таһаарар. Кинигэни таптааччы — кинигэни ааҕарын, мунньарын сөбүлүүр киһи. ☉ Книголюб. Кинигэни таптааччылар мунньахтара буолла. Кинигэ тастааччы — кинигэ тастааһыныгар идэлээх киһи. ☉ Переплетчик
Кинигэ тастааччыга барда. А. Чехов (тылб.). Кыһыл кинигэ — сэдэх, сүтэн эрэр, харыстанар хамсыыр харамай, үүнээйи туһунан сибидиэнньэ бэриллэр испииһэгин (реестрин) кинигэтэ. ☉ Красная книга
Кыталыктары Кыһыл кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. С. Дадаскинов
Ордук сыаналаах сэдэх көрүҥнэр Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибиттэрэ. ББЕ З
Араҕас хопто Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибит көтөр. «ХС». Үөрэх кинигэтэ — ханнык эмэ биридимиэккэ үөрэнэр кинигэ. ☉ Учебник
[Никиитэ:] Саха тылыгар үөрэх кинигэлэрин бэчээттэтэ охсуохха. Күндэ
Маны үөрэх кинигэтиттэн сиэттэрэн оҥордум. М. Доҕордуурап