прил. 1. бухатыыр; богатырский эпос бухатыырдартустарынан эпос (олоҥхо); богатырский меч бухатыыр кылыһа; 2. (как у богатыря) бухатыырдыы; богатырское здоровье бухатыырдыы доруобуйа.

көр күргэлээ
Бухатыырым эбитэ буоллар Бухатыырдыы барҕа күүспүнэн Норуоппар туһалыам этэ, Суорба тааһы көтөҕөн-сүгэн, Өлүөнэбин күрбэлиэм этэ. И. Эртюков

с. 1. мат. холбооһун, эбии; сложение чисел чыыһылалары холбооһун; 2. (ка-ких-л. полномочий) устунуу; 3. (телосложение) быһыы-тутуу, көрүҥ; человек богатырского сложения бухатыырдыы көрүҥнээх киһи.

сыһ. Ыһыллаҕастык, туора-маары; онно-манна, тустуспа. ☉ Разбросанно, неравномерно; вразброс, порознь
Кини диэтэх киһи бухатыырдыы тутуунан, буолунайдыы майгытынан, күннүк сиргэ тоҕустуута чугуулаан, атарах-сатарах сиэлэн бара турда. ПЭК ОНЛЯ I
Саалар тыастара хат бытарыйбахтаан, бу сырыыга тус-туһунан, бурал-сарал, атарах-сатарах доргуйбахтаан ыллылар. Н. Заболоцкай
Икки-үс эрэ саа атарах-сатарах тыаһыыр. Л. Габышев

туохт. Түргэн тэтиминэн, эрчимнээхтик, тохтоло суох тугу эмэ гын (хол., айаннаа, үлэлээ, кэпсээ). ☉ Делать что-л. в быстром темпе, энергично, безостановочно (напр., ехать, работать, говорить). Куонааннаах Өлөксөй …… аттарын салайа тардан, түспүт ыалларын диэки сиэллэрэн кудулута турбуттара. Саха сэһ
1977
[Массыына] тохтоло суох кудулутан, тоҕойдортон тоҕойдору нөҥүөлээн бөһүөлэктэн ыраатан истэ. П. Чуукаар
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм …… үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
[Олоҥхоһут] кэпсээн-ипсээн кудулуттаҕына, бухатыырдыы ыллаан куйуһуттаҕына, …… киһи сүрүн-кутун тутар буоллаҕа. «ХС»

үтүгүн диэнтэн холб. туһ. Бэйэ-бэйэлэрин үүт-үкчү үтүктүһэ олордулар — түспүт тыал сэллии барыан тухары. Н. Заболоцкай
Дьоно тугу гыналларын үтүктүһэн иһэр, артыыс бэрдэ тахсара буолуо дииллэр. «Чолбон»
◊ Үтүктүспүт курдук (үтүктүспүккэ дылы) — сүбэлэспит курдук бары тэҥҥэ. ☉ Одновременно, одинаково, как будто сговорились
Анаан үтүктүспүккэ дылы, Адьас биир да ыал нуурайбата. Күннүк Уурастыырап
Үрдүлэригэр көтөр уйалаах Үтүктүспүт курдук буор дьиэлээх, Хойуу киһилээх дэриэбинэлэр Биһиэннэриттэн чиэскилэр. С. Данилов
Биирэ бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына — хачаайы гынан баран хатан эрэһэ дьүһүннээҕэ, ол эрээри иккиэн үтүктүспүт курдук көрдөөх-нардаах, оонньуулаах-күлүүлээх, амарах сүрэхтээх дьон этилэр. И. Данилов

аат., түөлбэ.
1. Бурдук сирэ, бааһына. ☉ Пашня
[Дьөҥкүүдэ] эбэ уутуттан угуттанан үүнүүлээх хортуоппуй буолактара, Акана аннынан хаппыыста үүннэрэр тэпилииссэлэр дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэллэр. «ХС»
Тыаҕа ыһыы чугаһаан Буолак хаарын типтэрэ Холкуостары дьаһайа Агроном тиийдэҕэ. П. Тулааһынап
Эн тула өттүгэр көстөллөр буолактар. Ол онно өҥ үүнүү муоралыы долгуйар. И. Гоголев
2. Охсуһуу, кыргыһыы, сэрии буолар толооно, хонуута. ☉ Поле битвы, сражений
Оһол уолаттара Олгуй, хомуос тута-тута, Охсуһуулаах буолак диэки Обот-соллоҥ идэмэрдээх Отороймоторой сырыстылар. П. Ядрихинскай
Онтон сэрии буолагар охсуһуу Бухатыырдыы хабарҕалыыра. Эллэй. Кыргыһыы буолагар ньиэмэс сидьиҥнэри кыдыйыыга килбиэнин көрдөрбүтүн иһин, командование наҕараадалаата. Саллааттар с.
1967
русск. поле (изначально в сочетании чыыстай буолак)
◊ Чыыстай буолак фольк. — сорох олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар сирдэрэ. ☉ В некоторых олонхо: место, где бьются богатыри (букв. чистое поле).

1. аат., фольк.
2. Орто дойду күүһүн аҥаара күүстээх, күн сирин күөмчүттэн көмүскүүр олоҥхо сүрүн геройа уонна кини утарсааччыта, өстөөҕө. ☉ Главный герой якутского героического эпоса олонхо, защитник Среднего мира (см. Орто дойду), обладающий силой, равной половине силы всего мира, и его противник. Айыы бухатыыра. Абааһы бухатыыра. Олоҥхо бухатыыра
   □ Айыы бухатыыра эргиллэ түстэ да, абааһы бухатыырын хаҥас өттүнэн эргитэ тардан ылла да, мөҥүрүөн көмүс курдук өттүгэр мииннэрэн дэлби быраҕан кыыратта. Ньургун Боотур
   Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэттэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа, сэрэн-сэрбэн! Саха фольк. Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
3. көсп. Бухатыыр күүһэ күүстээх, кыаҕа кыахтаах киһи. ☉ Человек, обладающий силой, мощью богатыря
   Арыт улуу бухатыыр буолан, Баайдары, бардамнары өһүүрбүт: Үс дойдуну арҕаран өрүү булан, Кинилэри кэһэтэн күннүүрбүт. С. Данилов
   Биһиги — Модун бухатыырдар, чэрдээх илиилээхтэр, Улуу дойду дьолун уһанааччылар. С. Васильев
4. даҕ. суолт. Бухатыырдыы күүстээх, кыахтаах, көрүҥнээх (киһи, массыына о. д. а. тустарынан). ☉ Обладающий богатырской силой, мощью или видом (о человеке, машине и т. д.)
   Кыракый уҥуохтаах Иван Васильевич уонна бухатыыр көрүҥнээх Александр Попов бааллара-суохтара биллибэттик утуйар дьон. Амма Аччыгыйа
   Мин бардым: бухатыыр эһэлэрим былыргы аартыктарын арыйан, Күн дьонун дьоллоох көҥүллэрин Хараҥа күүстэртэн харыһыйа. Эллэй

I
даҕ.
1. Атын туох да булкуллубатах, олоччу бэйэтинэн сылдьар, баар (хол., испиири этэргэ). ☉ Чистый, без примеси (напр., о спирте)
[Хоппоҕо] чыыстай кырылас кыһыл көмүс, күлүмүрдэс импэрийээл. Л. Попов
[Эмээхсин] хортуоппуй угуллан турар дьааһыгыттан биир иһит чыыстай испиири ороон таһаарда. В. Иванов. Самыыта, уорҕата, сиэлэ, кутуруга, тыһын ньургуннара, хоҥоруута килбэлдьийэр хара буоллаҕына, чыыстай хара дэнэр. Сылгыһыт с.
2. кэпс. Кирэ-хоҕо суох, марайдамматах, ыраас. ☉ Чистый, не загрязнённый. Чыыстай лиис
◊ Чыыстай буолак көр буолак
Үс төгүл бухатыырдыы иһиирэн баран бухатыырдар чыыстай буолактарыгар сүүрдэ. ПЭК ОНЛЯ I
Дьилэй таас чыыстай буолакка Дьулааннаахтык дугдуруспутунан Дуулаҕа бэртэрэ Лиһигир гына Тура түстүлэр. П. Ядрихинскай
Чыыстай буолак ортотугар Бухатыыр өлүгэ сытар. А. Пушкин (тылб.)
II
аат.
1. Бөдөҥ маһа суох үрдүк таас сир, дьааҥы. ☉ Безлесная горная равнина
Табалар, туус маҥан хабдьылар, Туруук таас хайалар, чыыстайдар, Намыһах сис тыалар, алыылар Тунаара субуллан аастылар. М. Тимофеев
Хас сайын ахсын тааска, чыыстайга тахсан сайылыырбыт. Н. Түгүнүүрэп
Корякин кырдьаҕас табаһыт. Бу Аарыты үрэҕин чыыстайдарынан элбэхтик сылдьыбыт киһи. «Кыым»
2. түөлбэ. Ситэ маҥхайа илик түүлээх, болоорхой дьүһүннээх сайыҥҥы биитэр күһүҥҥү кырса. ☉ Песец в летнее или осеннее время, с ещё не побелевшим, тёмно-серым мехом, недопёсок
Маҕан кырса — белый песец, улаан кырса, чыыстай — недопёсок. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биир кыһын аҕыс кырсаны, биир чыыстайы бултаабытын күөннэнэн хаартылаан киирэн барбыта. И. Федосеев

1. даҕ.
2. Киһи үөрэппэтэх, дьиэтиппэтэх (кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Неприрученный, живущий на воле, дикий (о животных и птицах)
   «Дьиикэй табаны биһиги Хоту дойдуга кыыл диэн ааттыыбыт»,- халымалардыы эҥээритэн сыыйа кэпсиир Лааһар. Далан
   Быйыл сайын Индигир уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар халыҥ үөрдээх дьиикэй табалар бааллара билиннэ. «Кыым»
   Дьиикэй буйволлар итии дойдуларга эрэ үөскүүллэр. ГКН МҮАа
   △ Айылҕаҕа дьаалатынан үүнэр, киһи үүннэрбэт (үүнээйилэрэ). ☉ Некультивируемый, дикий (о растениях)
   Ымыйах - нууччалыыта дьиикэй моркуоп, сир кырсын аллараа өттүгэр үүнэр. Багдарыын Сүлбэ
   Бары дьиикэй үүнээйилэр тымныыны тулуйумтуо итиэннэ үүнүмтүө буолаллар. ТХНБО
   Дьиикэй хаппыыста үрдүк умнастаах, төгүрүк сэбирдэхтээх, сүрэхтэммэт дьоҕус үүнээйи. КВА Б
3. Киһи олорбот, түҥкэтэх, киин сиртэн тэйиччи (сир туһунан). ☉ Необжитой, глухой, отдаленный, дикий (о месте, местности)
   Адаар курдук дьиикэй хара суорбалар быыстарыгар биир чочуйуулаах сырдык мыраамар былааспыта. Суорун Омоллоон
   Харытыана эрэйдээх урут хамначчыт эрдэҕинэ, дьиикэй Туобуйа түгэҕиттэн саҥа киирдэҕинэ, этэсиинэ толору, мыс курдук этэ. П. Ойуунускай
   Бу дьиикэй тайҕа быыһыгар Син бааллар эбит сырдык төбөлөөх, Кыһыл көмүс сүрэхтээх эрэттэр... И. Гоголев
4. Сайдыы, культура өттүнэн хаалыылаах, былыргылыы олохтоох-дьаһахтаах (дьон, норуот). ☉ Отсталый, неразвитый, дикий (о человеке, людях, народе)
   Собоһут кыылым уйата, дьиикэй омук арбайбыт баттаҕын сытыы быһаҕынан быһа баттаан ылан, муҥур тиит оройугар иилэн кэбиспиттэрин курдук, харааран көстөр. Н. Неустроев
   «Эй, суолас! Дьиикэй бурят, эн биэлэй эписиэрдэрин хааннарын тоҕорго хантан быраап ылбыккыный?» - диэн генерал Бурхалей сирэйигэр саабылатын өнчөҕүнэн тоҥсуйда. Эрилик Эристиин
   Ыраахтааҕы бэлиитикэтэ сахалары дьиикэй норуотунан ааҕара. А. Сыромятникова
5. көсп. Сиэргэ баппат быһыылаахмайгылаах, хабыр, сүөргү (киһиэхэ буолбакка, кыылга маарынныыр). ☉ Необузданный, буйный, дикий (о характере, нраве и т. д.)
   Иирбиппин биллэриэм. Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм, ячейкаҕа кэпсиэм. П. Ойуунускай
   Бу айылаах сирэйдэрэ-харахтара бааһырыар дылы атаҕастаммыттарын. Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой - бу сынньаталаабыт киһи? Эрилик Эристиин
   Манна дьиикэй сигилилээх дьон тойон-хотун буолан олороллоруттан [Василий] абарар. А. Сыромятникова
6. кэпс. Сиэрэ суох, олус, сөҕүмэр. ☉ Чрезмерный, чрезвычайный, дикий
   Дьиикэй күүстээх киһи. Туох ааттаах дьиикэй тыалай?  Аппа, хайа, ыарҕа, дулҕа... Саас-үйэ тухары туорайдыы турбуттар, дьиикэй күүстээхтэр. Кинилэри кыайар, бу эрэйдээх айаны чэпчэтэр, түргэтэтэр кытаанах. Амма Аччыгыйа
   Анныбар дьиикэй долгун Бухатыырдыы кыланара, Дьэбиннээх суон сыаптарын быһа тыылла сатыыра. И. Гоголев
7. аат суолт., үөхс. Киһилии быһыытын-майгытын сүтэрбит киһи. ☉ Дикарь (о ком-л. потерявшем человеческий облик)
   Күтүр өстөөх, икки атахтаах дьиҥнээх дьиикэйэ, сидьиҥ үөнэ, өлөр үөстээх буолан, тыына син быстар эбит ээ... П. Ойуунускай
   [Орулуоһап:] Кубулунан ытыыгын, эйиигинник дьиикэйгэ уһун ырбаахылаах барамматах. Амма Аччыгыйа
   Дьиикэйдэр бааллара, хаарыан аппын сиэн өллөхтөрө... Эрилик Эристиин