прил
көмөлөһүнньэҥ, бэринньэҥ

1) имеющий еду, пищу; с... едой, с... пищей; астаах тэриэлкэ тарелка с едой; астаах остуол накрытый стол; астаах бэринньэҥ погов. имеющий еду — хлебосолен; 2) имеющий какой-л. плод; толору астаах сэлиэһинэй крупнозернистая пшеница; 3) гнойный (о нарыве).

аат. Ыалдьытымсах киһи. ☉ Хлебосол
Аһатынньаҥынан алыс, Бэринньэҥинэн бэрт, Хоноһомсоҕунан олус, Баҕадьыга барбыта баар, Урууга ойбута баар, Ыалга ыстаммыта баар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ира ыалдьыттарыгар эйэҕэстэн эйэҕэс, аһатынньаҥ буолуо. А. Федоров

даҕ., кэпс. Өлгөм, дэлэгэй. ☉ Обильный, щедрый
Бойом булдун мүччү туппут кырынаас суола ойуур диэки тахсан дьэрэлийэ турда. В. Протодьяконов
Иккиэннэригэр сыалаах баҕайы иккилии бойом кырбас эти тэриэлкэҕэ уурталаан биэрдилэр. «Чолбон»
Бойом бурдук үүнүө, Боруу курдук үтүө. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. ботуччу
◊ Бойом илиилээх — дэлэгэй, байым; бэринньэҥ. ☉ Щедрый, любящий щедро одаривать. Мин ийэм бойом илиилээх

даҕ. Тордуох курдук көммөт токур, такыччы тардыбыт (илии, тарбах); хатан сөрүөстүбүт курдук токур, сөрүөстүгэстиҥи токур (атах). ☉ Крючковатый, скрюченный (о пальцах), искривлённый, сведённый, согнутый (о руке); кривой, искривлённый (о ноге, ногах)
Аҥаар илиитэ такыр буолан, сэриигэ барбакка хаалбыт Луха Луоскун …… тыаҕа бэлэмнэммит оттор маһы харабыллыыр буолбута. Амма Аччыгыйа
Биир куһаҕан баҕайы таҥастаах, такыр илиилээх умнаһыт оҕонньор киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
Тобук [киһи аата] этиэҕин эппит киһи быһыытынан такыр атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, тимирэн-дагдайан эрэрдии үөһэ-аллара түһүтэлээн, …… дьон быыстарынан баран истэ. Эрилик Эристиин
Болоорхой халлааҥҥа кыһайан көрдөҕүнэ [кыыл] такыр тыҥырахтаах баппаҕайын өрө ууммут этэ. ВЛ РБЫ
♦ Такыр тарбах — 1) сатаан туттубат, оҥорбот, салаҥ. ☉ Неумелый, неискусный (букв. скрюченный палец)
Бу такыр тарбах тикпитэ куһаҕанын! НАГ ЯРФС II; 2) бэринньэҥэ суох, кэччэгэй. ☉ Скупой, скаредный
— Оҕонньор төһө оту биэрдэ? — Ол такыр тарбах арай эйиэхэ биэриэ, сороххо биэриэх быһыыта суох. ГНС СТСДТ
ср. тув. дагыр ‘скрюченный, кривой’

даҕ.
1. Киэҥ, дэлэгэй, көнө, аһаҕас дууһалаах; киһи тылын быһа гыммат, киһи көрдөһүүтүн ылынымтыа. ☉ Общительный, с открытой, щедрой душой; послушный, уступчивый
Күүстээхтэр өрүү дэлэй, дьэллэм майгылаахтар. Н. Лугинов
Сорокин дьэллэм киһи эбит. Олоҕун бүтүннүүтүн кэриэтэ кэпсээтэ. Р. Баҕатаайыскай. Кини доҕотторо көнө сүрэхтээх, дьэллэм майгыннаах дьон, кинилэргэ кэтэх санаа ньоҕоҕо ханан да сыстыбатах. А. Федоров
2. Эйэҕэс-сайаҕас. ☉ Добродушный, благожелательный. Саҥалыыра дьылларбыт Салаллан-тэлэллэн кэлиитигэр, Сайаҕас дьэллэм тылынан Саҥара-иҥэрэ тоһуйуоҕуҥ! А. Софронов
Күтүр, эдэрбэр эмиэ эйэҕэс соҕус сигилилээххэ, дьэллэм соҕус майгыннаахха дылы буоларым. Амма Аччыгыйа
3. Кэччэгэйэ суох, дэлэгэй, бэринньэҥ. ☉ Щедрый, нескупой
Мин Испирдиэним Дьэллэм киһи буолан, Ороскуоту урут төлөөччү, Кимтэн да кини буолара. А. Софронов. Үтүө доҕор туга барыта дьэллэм, аҕыйаҕын да иһин өлгөм курдук. А. Федоров
△ Кудуххайдык, дэлэгэйдик кутуллар (тыл-өс). ☉ Льющийся легко, ровно (о речи). Олоҥхоһут туйгуна дьулурутар Дьэллэм ырыатын санатан, Лена эбэбит долгуһуйа устар. И. Эртюков. Сайаҕас, дьэллэм тыллаах-өстөөх, көрсүө көрүҥнээх киһи. Тумарча
Киһим тыла-өһө дьэллэмэ да бэрт. Били эппиккэ дылы, сирбитин быраҕан, талбытын ылан. «ХС»
4. Чуолкайа суох, нэмэ биллибэт элбэх тыллаах. ☉ Многословный, с нечеткой, невнятной речью. Араатар киһи иилэн ылбат дьэллэм тыллаах

аат., миф. Норуот итэҕэлинэн булду-аһы тосхойон биэрэр хара тыа уонна уу иччитэ. ☉ Баянай (общее название духов леса, воды, покровительствующих охотничьим и рыболовным промыслам)
Байанай көрү-нары таптыыр. Ол иһин кинини үөрэн-көтөн, киэҥник-дэлэйдик көрсөллөр. Амма Аччыгыйа
Биһиги булчуппут бэйэтэ Байанай курдук манньаҕас киһи, ыалдьытымсах хаһаайын. Ф. Софронов
Өлүөх быатыгар өр буолбата – Өрөгөйдөөх Байанайым куобах кыыла Туора-маары ойон кэллэ. П. Ойуунускай
ср. алт. пайана ‘доброе божество’
♦ Байанай биэриэ (биэрдэ) харыс т. – элбэхтик бултуй (хара тыа, уу иччитэ көмөлөһүөхтэрэ). ☉ Иметь богатую добычу (с помощью Баяная)
Көтөрдөр биллэн эрэллэр. Баҕар, байанай биэриэ, Үйэҕэ биирдэ этиллэр Үчүгэй санаа киириэ. И. Эртюков
Иннигэр-кэннигэр сохсо куобаҕын бытырыыс курдук иилинэн киирэн: «Татыйааһыам, байанайым дьэ биэрдэ», – диэт, уураан ылбыт дьүһүнэ көстөн кэлэргэ дылы буолла. М. Доҕордуурап
◊ Баай Байанай – Байанай араас аатыттан саамай тэнийбиттэрэ (кубулуйбат эпиитэт – Баай Байанай барҕа баайыгар, бэринньэҥэр-дэлэгэйигэр сүгүрүйүү, махтаныы ис хоһоонноох). ☉ Одно из распространенных имен Баяная (постоянный эпитет, выражающий преклонение пред несметным богатством Баай Баяная и благодарность за его великую щедрость). Ийэтэ хап-сабар саһыл муннун арыынан аҕаабыта итиэннэ эппитэ: «Баай Байанай, мааны ыалдьыт буол, итин!» Баай Барыылаах – Баай Байанай атын аата (аат буолбут кубулуйбат эпиитэт, суолтата Баай Байанай диэн курдук). ☉ Другое имя Баай Баяная
Байанайдаах баай хара тыа иччитэ бардам тутуу, барылы кэскил Баай Барыылаах. Саха фольк. Онно көрүөҥ тимир үйэҥ Олус чугас космоһын, Көрсүөҥ улуу булчут эһэҥ Баай Барыылаах Байанайын. С. Данилов. Байанай сэргэтэ миф. – тыа, уу булдун тэбэн биэрэр иччигэ анаан туруоруллар сэргэ. ☉ Коновязь в честь Баяная
Араас ааттаах, араас быһыылаах-таһаалаах сэргэлэр эбит этилэр. Холобура, чороонноох сэргэ, ыһыах сэргэтэ, байанай сэргэтэ, тойон сэргэ, кийиит сэргэтэ. «Кыым». Уу Байанайа миф. – күөх далай (күөл, өрүс) иччитэ. ☉ Дух воды (напр., озера, реки)
Тыаһаабат уулаах тыымпы иччитэ буолбут уу Байанайа Сыраанда Күлүк – Балыксыт Былатыан, дорообо, кырдьаҕас! Н. Неустроев. Хара тыа Байанайа миф. – Байанайы хоһуйар халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный художественный эпитет, описывающий Баяная
Хара тыа Байанайа көлөһүнүн харыстаабакка, күнүстэритүүннэри сиэлэр киһини күндүлүүр диэн мээнэҕэ эппэттэр. С. Никифоров

1) рука; руки; кисть руки; илии салбаҕа кисть руки; илиигин биэр = подавать руку кому-л.; илии тутус = пожимать друг другу руки (е знак приветствия, прощания, соглашения); илиим барбат прям., перен. у меня рука не поднимается; илиитигэр күүстээх у него сильные руки (букв. у него сила в руках); илиитин иһигэр баар = находиться в чьих-л. руках; илиигин көтөх = поднять руку, замахнуться на кого-л.; сыгынньах илиинэн (тут=) прям., перен. (брать) голыми руками; илии туппай (или туппас, туппах) имеющий привычку брать без спросу, хватать (обычно о детях); илиитэ уот тымтан хаалла руку ему вдруг словно огнём обожгло (говорится, когда у кого-л. что-л. с силой вырывают из рук); куһаҕан (үчүгэй ) илиигэ киир = (или сырыт =, түбэс =) попадать в плохие (хорошие) руки; находиться, быть в плохих (хороших) руках; кыһыл илиитинэн прям., перен. голыми руками (без оружия); 2) палец (как мера ширины, толщины); үс илии халыҥнаах толщиной в три пальца # бэринньэҥ илии щедрый; илии билсиһиитэ взаимная разведка сил (напр. в силовых спортивных состязаниях); илии бэрсис = (или охсус =) помолвить, совершить помолвку (подав друг другу руки); илиигин хааннаа= иметь первую добычу (на охоте); илиигин харалаа = в некоторой степени приобщиться к физическому труду; илиигинэн киир = насильничать; илиигэ биллэр довольно большой, весомый; илиигэ иҥнибэт отбившийся от рук; илии дала поле действия рук; илиим далыгар киллэрдэхпинэ кыайыам если сумею схватить (его) (букв. если заставлю войти в поле действия моих рук), то я (его) одолею; илиим тардар у меня рука не поднимается (схватить, прикоснуться, напр. из чувства брезгливости); илиим тэһэҕэс я упустил (нужную вещь, добычу, подходящий момент из-за своей нерасторопности); илиитин иминэн на ощупь, вслепую; илииҥ иһигэр эргит решать, поворачивать (напр. по своему желанию); илиигин сотун= лишиться чего-л. окончательно, бесповоротно; илииттэн таҕыс = отбиться от рук; илии тутах чуть-чуть недостаёт; не хватает; илии тутук с пустыми руками (приходить, уходить); илии.тутуурдаах , өттүк харалаах с добычей (возвращаться, приходить); илиитэ баттаа = подписываться; илиитэ билиэҕэ всё решит его удачливая рука; илиитэ салҕаа = передать что-л. кому-л. на расстояние вытянутой руки (букв. удлинить руку); илиитэ сыстар он приобрёл сноровку, умение; илиитэ тиийдэ он успешно начал (трудное, непривычное дело); илиитэ тутаата он не осуществил, не довёл до конца что-л. (из-за незначительной ошибки, недоделки); илиитэ уһаабыт диал. он покушался на чью-л. жизнь; он убйл кого-л.; мэник илиитинэн наотмашь (ударить); үрүҥ илиигэр биэрдим (или туттардым) я вручил в собственные руки, я отдал из рук в руки; чэпчэки илии лёгкая рука (напр. о хирурге, удачно и легко делающем операции); ылыгас илии мелкий воришка.

I
туохт. Тугу эмэ ытыскынан баһан, сомсон ыл. ☉ Брать что-л. горстью, загребать ладонью
Чигди кэтэҕэр ойон тахсан ыраас хаары ытыһан, сирэйин ньуххаммахтаата. Амма Аччыгыйа
Манчаары сундуугу соһон таһаарда, көмүс манньыаттары ытыһа-ытыһа, тиэргэҥҥэ тамнаата. И. Гоголев
Мин моонньоҕон ытыһан ылан, айахпар угабын, минньигэһиин! Далан
♦ Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II
Байанай биэрдэҕинэ биэрэр, бүгүн киһилэрэ күлү ытыста. «ХС»
Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. Малаанньа, хор, ол курдук хаары ытыһан турардаах. М. Попов. Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт көр хараҥа
2
Бултуу диэн ааттаан барбыта да, кэлин тиһэҕэр хараҥаны харбаабыта, ыйдаҥаны ытыспыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. адут ‘горсть’
II
ыт I диэнтэн холб. туһ. Бэйэбит хаалан баран, бассабыыктары кытта ытыспытынан өлүөх кэриҥнээхпит. Күндэ
Сууккаттан ордук ытыһан, кыһыллар үрүҥнэри кыайдылар. Эрилик Эристиин
Маҥан сыыр оройугар туран оҕунан ытыспыттар. КМП ДьБ
III
аат.
1. Киһи илиитин салбаҕын (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөтүгэр диэри) ис өттө. ☉ Внутренняя сторона кисти руки человека, ладонь от запястья до кончиков пальцев
Кыыс ытыстарын холбооттоон иэдэһин анныгар угаттаан, утуйардыы оҥостубут. Амма Аччыгыйа
Биир оҕо икки ытыһыгар бырыыны харбаан таҕыста. М. Доҕордуурап
Хатыылаах ытыстаах, модороон тарбахтардаах эрээри, били киһибит мин илиибин бэркэ сэрэнэн тутта. А. Кондратьев
2. кэпс. Кыыл, сорох харамай илин атахтарын хаптаҕайа. ☉ Стопа передних ног некоторых животных, лапа
Эһэ икки ытыһа сарбас, бэлэһэ кытар гынарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
Ол аата кыыл сыгынньах ытыстааҕа, оттон саарба ытыһа түүлээх. «ХС»
Баҕа илин атаҕар окумал, хары уонна ытыс диэннэри араартыыллар. ББЕ З
△ Үтүлүк көхсүттэн атын, ис өттө. ☉ Ладонь рукавицы
Тыс үтүлүк ытыһа ньымса, сарыы буолар, иһэ куобах. НБФ-МУу СОБ
Сарыы ытыстаах бэдэр тириититтэн аттарыллыбыт хара саһыл бүүрүктээх истээх үтүлүктээх. ААН ТИиК
3. Холбоччу туппут ытыска кутан ылар саҕа туох эмэ кэриҥэ, кээмэйэ. ☉ Мера, количество чего-л. сыпучего, помещающееся в ладонь, горсть
[Хараанай:] Бурдуккутун кэмчилээҥ, биир эрэ ытыһы кутаарыҥ. И. Гоголев
Хас биирдии хортуоппуйун лууҥкатын түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору куппут. Суорун Омоллоон
Ытыс дьэдьэни билигин оҥоойугар куттаҕына, бытарыс гына түһүөҕэ. В. Протодьяконов
△ Туох эмэ ытыс кэтитин саҕа кээмэйэ. ☉ Мера, размер чего-л. с ладонь
Ытыс кэтиттээх өрбөх быаны икки уһугуттан холбуу баайыллар. «ББ»
Дьахтар киэргэл соно кыһыл сукуна, тулата ытыс кэтиттээх буобура кытыылаах. УАЯ А
♦ Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии
Сүллэһини кэлээтин кытта ытыс үөһэ түһэрбиттэрэ, көрсүһүү, араатардатыы бөҕөтө. П. Аввакумов
Тыа дьоно барахсаттар, баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн көр илии. Хараҥаҕа ытыһын иминэн аан холуодатыттан тутуһан, тахсан барда. «Чолбон»
Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Үгүс ыал сүөһүтүттэн ытыһын соттон хаалар буолла. Болот Боотур
Дьон ытыстарын соттон, төннөллөрө чугаһаабытын кэннэ, киэһэлик сыарҕа табалаах киһи тоҕойтон тахсан кэлбитэ. Далан
Холкуос киинигэр Үүттүүргэ киирэн хонон, ас-үөл көрдөһөн, ытыһын соттон тахсыбыта. Н. Босиков
Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс — тэһэҕэс илии (ытыс) диэн курдук (көр илии). «Ытыспыт тэһэҕэс, тыспыт кылгас дьоммут буолбат дуо?» — диэтэ бааҕынас куолаһынан Байбал. И. Эртюков
Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Кини эмискэ ытыһа уот аһыйан хаалла. М. Чооруоһап
Кыһыл ытыһынан — 1) көр кыһыл. Дьэкиимкэ аҕата баарына үбү-аһы күдэҥҥэ көтүтүөххэ дылы этэ, тиэйэрэ-таһара, сороҕор кыһыл ытыһынан да дьиэтин булара. А. Софронов
Булчут ааттаах киһи кыһыл ытыспынан кэлэрим сүрэ бэрт, кыбыстабын. В. Протодьяконов
Олох биэтэгэр тахсыыга эн кыһыл ытыскынан буолуоҥ, оттон кинилэр олус хараммыт буолуохтара. Далан; 2) кэпс. — туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, илиинэн эрэ. ☉ Без оружия, орудия, голыми руками
Эһэни кытта хайдах кыһыл ытыскынан киирсиэххиний? СТКБТ
Мэхэньисээссийэтэ суох кыһыл ытыһынан баһар кытаанах. «Кыым»
Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа көр мин. Чэ, бу барыта ааһыа буоллаҕа, мин да ытыспар тураах сыптарыйыа. «ХС»
Салыҥнаах ытыс көр салыҥнаах. Миитэрэйи салыҥнаах ытыс, үтүө булчут буоларыгар алҕаабыттара. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрдээн салыҥнаах ытыс диэтэҕиҥ, муҥхаҕа быйыл эмиэ күннүүрэ буолуо. Күрүлгэн
Сутуругар сокуон- наах, ытыһыгар ыйаахтаах көр сокуон. Уол сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах киһи буолан биэрдэ. Сыа- лаах ытыстаах көр сыа. Күтүөт дьоно сыалаах ытыстаах барахсаттар эбит. Күрүлгэн
Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Таас ытыс, хаппыт тарбах диэн итинниги этэн эрдэхтэрэ. Тимир илии (ытыс) көр тимир II. Таанньа туох буолан тимир ытыһын аһан, ыһыктаары гынар бэйэтэй? М. Попов
Түүлээх ытыс — 1) көр түүлээх. Кини дьоҥҥо олус амарах сыһыаннаах, ону тэҥинэн бэринньэҥ, түүлээх ытыс эбитэ үһү. «Чолбон»; 2) олус ымсыы, иҥсэлээх; кэччэгэй. ☉ Жадный, алчный, жмот, скряга (букв. мохнатая лапа)
Болот дьиҥнээх түүлээх ытыска түбэстэ, аһын-үөлүн хатыы, күлүүскэ тута сылдьарын ааһан, барытын кэмнии, мээрэйдии сылдьар тойон эбит. Н. Заболоцкай
Дьэкиим батталлаах баайдартан саамай кэччэгэйдэрэ уонна ымсыылара, дьиҥнээх түүлээх ытыс эбит. «Чолбон». Түүлээх ытыскар түһэр — кими эмэ олус күндүлээн-маанылаан көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями (букв. опустить на пушистые ладони). Ыҥырыылаах ыалдьыты түүлэх ытыстарыгар түһэрэн көрсүбүттэрэ. Тэһэҕэс илии (ытыс) көр илии. Ээ, ол киһини аныаха диэри билбэккин дуо, тэһэҕэс ытыс диэн кини буоллаҕа дии. Ыйааҕа ытыһыгар көр ыйаах. Ол дьон ыйаахтара ытыстарыгар сурахтааҕа. Ытыс <да> са- ҕа — кып-кыра, дуона суох кээмэйдээх, иэннээх. ☉ Очень маленький, незначительный по размеру, площади, с ладонь
Халлааҥҥа ытыс да саҕа былыт көстүбэт, салгын хамсаабат чуумпута. Н. Якутскай
Бүк тутуллубут ытыс саҕа кумааҕыны арыйан, суругун көрүтэлээтэ. Болот Боотур
Сааһым түөрт уонум буолла, ол тухары нэһилиэкпиттэн ытыс да саҕа сири ыла иликпин. М. Доҕордуурап
Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) түһэр көр үөһэ I. Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
Киэһэ тыйаатырга оҕолор ытыс үрдүгэр түһэрэн, үөрэн аҕай көрүстүлэр. Н. Лугинов
Ытыска уур — 1) <ыраас> мууска уур диэн курдук (көр муус). Эһиги иннигитигэр мин ырылхай чахчылары аҕалан, ытыскытыгар ууран биэриим. Далан
Н.П. Турахов суруга сахалар айылҕаларын баайын-дуолун чинчийбиттэрин-билбиттэрин, туһаҕа таһаарбыттарын ытыска ууран биэрэр. Багдарыын Сүлбэ; 2) кэпс. — хайдах баарынан, аһаҕастык кэпсээ, эт. ☉ Выложить всё до мелочей, ничего не тая, открыто, начистоту
Кини истиҥ дьүөгэтигэр сүрэҕин кистэлэҥин, ыраас тапталын ытыска ууран биэрэрэ. Күндэ. Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) калька. — уун-утары олус чуолкайдык, ырылыччы (көһүн). ☉ Как на ладони, совершенно отчётливо, чётко, ясно (быть видимым)
Ол тумул чабырҕайыттан алааһа ытыска уурбуттуу көстөр. С. Никифоров
Халампааһынан көрдөххө уҥуоргу кытыл ытыска уурбут курдук көстөрө. ССС
Анныбар чугас инники кирбии окуопалара ытыска уурбут курдук көстөллөр. СҮК
Ытыскын тоһуй көр тоһуй. Бу үлүгэр уйгу күөхтэн, көөнньөрбө отун оҕотун булуммакка, ытыс тоһуйа сырыттахпытый. У. Нуолур
Сааһыары эмиэ атын оройуоннарга ытыстарын тоһуйбутунан умналаһа сүүрэллэригэр тиийиэхтэрэ. Софр. Данилов
Ытыс салааһы- на — илии салааһына диэн курдук (көр илии). Оҕонньор былыргы чээрэтэ, ытыһын салааһына, илиитин эрчимэ баар эбит. КН ПБ
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Ол ыкса күһүн, ытыс таһынар ыас хараҥалар түһэр буолтарын кэннэ этэ. И. Эртюков
Адьас аттыгар да турар киһини көрбөккүн, ытыс таһынар ыас хараҥа диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Георг. Васильев. Ытыс тоһуйааччы көр тоһуйааччы. Билигин олох уларыйан, ытыс тоһуйааччылар баар буоллулар. Ытыс (ытыһыҥ) үрдүгэр илдьэ сырыт — кими эмэ атыттартан ойуччу үчүгэйдик тут. ☉ соотв. носить на руках кого-л.
Онон оскуола дириэктэрэ Иван Семёнович кинини ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьар. Т. Находкина
Эр киһи дьахтары ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьыахтаах буоллаҕа. «Чолбон»
Итинник ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьары киһи эрэ барыта тулуйбат быһыылаах. ВВ ТТ. Ытыс үрдүгэр сылдьар — атыттартан ойуччу тутуллар, мааныга-далбарга сылдьар (киһи). ☉ соотв. его на руках носят
Сахалыы билэ охсон, нэһилиэккэ барытыгар ытыс үрдүгэр сылдьар. Далан
Идэлээх киһи ханна да күндү, ытыс үрдүгэр сылдьар. А. Сыромятникова
Кинилэр оҕолоро ханна баҕарар ыҥырыыга, ытыс үрдүгэр сылдьар үлэһит дьон. «ХС». Ытыһа куура сылдьар кэпс. — туох эмэ бааргыттан мэлий, туга да суох хаал. ☉ Лишаться чего-л., остаться с пустыми руками
Иҥсэлээх атыыһыт түүлээҕи кини аҕатыттан босхону эрэ үрдүнэн ылара, сэбиэскэй былаас буолан, билигин ытыһа куура сылдьар. М. Соров
Ытыһа кыһыйар — илиитэ кыһыйар (кычыгыланар) диэн курдук (көр илии). Ити санаа Чыычааҕы тэһитэ кэйиэлээбитэ, ытыһа кыһыйбыта, таһырдьа ыстанан хаалыан баҕарбыта. И. Гоголев
Ыраатта хара үлэни суохтаан, Ытыспыт биһиэнэ кыһыйбыта. С. Тимофеев
Ытыһа кытарда көр кытар I. Ааныс ытан холонобун диэн, куһуттан соҕотохто ытыһа кытаран хаалбыта. А. Неустроева
Сыыһа ытан кэбиһэн, ытыһа кытарда. Күрүлгэн. Ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла — илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла диэн курдук (көр илии). Ытыһым иһиттэн ханна барыай (барар үһү) сэнээн. — [кинини] мин бас билэбин, талбыппынан дьаһайабын диэн этии. ☉ Никуда не денется, он в моей власти
Оҕонньор иэдэс биэрэн баран: «Кини баҕас мин ытыһым иһиттэн ханна барар үһү». П. Ойуунускай. Ытыһын далыгар — кини холун, кыаҕын иһинэн, кыаллыан сөп. ☉ В его силах, в его возможностях (сделать что-л.)
Ол баҕас кыаллар суол, этэргэ дылы, ытыһыҥ далыгар буоллаҕа. НАГ ЯРФС II
Оҕуруоту көрүү-харайыы ытыһым далыгар баар дьарык буоллаҕа дии. Күрүлгэн
Ытыһын иһигэр баар — илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) диэн курдук (көр илии). Хайа, били, сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
«Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап. Ытыһын нэлэс гыннарар — ол кэннэ туох да суох диэн этии. ☉ соотв. разводить руками, недоумевать
«Мантан антах сүрүн ходуһабыт, бурдукпут сирэ наар ууга буолуо», — диэт, кини ытыһын нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
«Суоҕу хантан баар гыныахпытый?» — диэн баран, Белкин икки ытыһын нэлэс гыннарар. «ХС»
«Хайа, сыбаайба буоларын эппэккэҕин, таах, бэлэҕэ суох кэлбиппит дуу?» — диэн ытыһын нэлэс гыннарар. У. Захарова
Ытыһыҥ иһигэр эргит — илииҥ иһигэр эргит диэн курдук (көр илии). Айылҕаны оҕус курдук муннуттан сиэтиэх, алаадьы курдук ытыстарын иһигэр эргитиэх буоллулар. М. Доҕордуурап
Гари ытыһын иһигэр эргитэр биир эрэллээх киһилээх эбит. Н. Абыйчанин
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ көр сүгэ
Уол ытыһын сүгэтинэн тайана түстэ. Куораан далай ытыс көр куораан. Анараа киһи икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө. Ньургун Боотур
Ньыгыл борбуйдаах, оҕуруктаах куораан далай ытыстаах …… киһи буолан биэрдэ. Саха фольк. Куораан далай ытыһынан куоластары хомуйан, курулаан истэ хамбаайын. И. Чаҕылҕан. Куорай да- лаан ытыс (илии) көр куорай. Куорай далаан ытыстаахтар да ханна барыахтарай. Ытыс көхсө — ытыс тарбахтары кытта тас өттө. ☉ Тыльная сторона ладони
Тогойкин …… ордубут эти ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Күһэҥэх ытыһын көхсүнэн хараҕын соттубута. Далан
Хабылыгы ытыс көхсүгэр түһэрэн баран, өрө эһээт, хабан ылыллар. Хомус Уйбаан
Ытыс таһыныы көр таһыныы I. Дакылааччыт ытыс таһыныыта бүтэрин күүтэ таарыйа, ачыкытын устан соттор. Н. Якутскай
Ыллаан бүппүтүн кэннэ, дьэ, ыһыыхаһыы, ытыс таһыныы бөҕө буолаллар. ОоТС
Ытыс тилэҕэ көр тилэх. Уолаттар «һуу» гына үөһэ тыыннылар, ытыстарын тилэҕинэн көлөһүннэрин ньиккэриннилэр. Р. Баҕатаайыскай
Ол үрдүгэр мундуну кутан баран, биир тэҥ гына ытыс тилэҕинэн нарылаан кэбиһиллэр. Хомус Уйбаан
Ыалдьыт таба тыһа курумутугар иҥмит хаары ытыһын тилэхтэринэн имэрийэн сотто. С. Маисов
Ытыс тиҥилэҕэ — ытыс тилэҕэ диэн курдук (көр тилэх). Кини иҥнэри түһэн олорон, бэркэ сэрэнэн ытыһын тиҥилэҕин имэрийдэ. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа — ытыс таһыныы диэн курдук. Кыыс ыллаан бүтээтин кытта, ытыс тыаһа өрө хабыллыбыта. И. Гоголев
Араатар тыл этэн бүтэрин саҕана, тыһыынчанан норуот ытыһын тыаһа өрө ньиргийэ түһэр. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа намыраабакка өрө оргуйа олорор. «ХС». Ытыс хаптаҕайа — ытыс тарбахтары кытта тэниччи көнөтүк тутуллубут ис өттө. ☉ Поверхность ладони
Дьахтар ытыһын хаптаҕайынан суорҕан кытыытын имэрийдэ. Софр. Данилов
Үүйэ Арыйааны ытыһын хаптаҕайынан иэдэскэ сырбаппытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Л. Попов
Тириини адьас хаба ортотунан ытыс хаптаҕайынан сэрэнэн остуолга кутаччы баттаныллар. ЧАИ СБМИ. Ытыс хаптаҕайын саҕа — улахана суох, кыра кээмэйдээх. ☉ Небольшой, размером с ладонь
Алаастар саҕаларыгар, тыалар быыстарыгар саһа сытар ытыс хаптаҕайын саҕа сонуоктар кууран барбыттара. А. Бэрияк. Огдооччуйа ытыс хаптаҕайын саҕа хатан хаалбыт икки чаччаа сыыһын аҕалан уол иннигэр ууран биэрдэ. Н. Заболоцкай. Ытыһа кыһыйар кэпс. — туох эрэ үчүгэй биккэ (хол., элбэх харчыланарга) сыһыаннаан этэллэр. ☉ Хорошая примета (напр., к деньгам — букв. ладони чешутся)
Түптүр Хара түргэнник манньыат үрдүгэр саба түһэр: «Ол иһин ытыһым түгэҕэ кыһыйбыта ээ». Суорун Омоллоон
ср. тув. адыш ‘ладонь’

1. аат.
2. Киһи туттар, онуманы гынар үөһээ лабаата (санныттан тарбаҕын төбөтүгэр диэри). ☉ Рука (верхняя конечность человека от плечевого сустава до кончиков пальцев)
   Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат (өс хоһ.). Кирилэ хаҥас илиитинэн куобаҕы тириитин уһулу тарта. Н. Неустроев
   Кини сэриигэ аҥар илиитин сүтэрэн кэлбит. Суорун Омоллоон
   Илиитигэр сибэкки тутуурдаах Сибиэтэ киирэн кэлэр. С. Ефремов
3. көсп. Киһи. ☉ Человек
   Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр (өс хоһ.). Хойутаан төрөөбүт ынах, сайын устата үс-түөрт илиигэ түбэһэн, кыстыкка киириигэ - балаҕан ыйын бүтүүтүгэр, алтынньы саҥатыгар - уолар түбэлтэтэ үксээбит. «Кыым»
4. көсп. Бас билии, баһылааһын. ☉ Собственность; владение, распоряжение чем-л.
   Ама эн баҕас мин илиибиттэн ханна барар үһүгүн. П. Ойуунускай
   Билигин да сир баай илиитигэр турар. Амма Аччыгыйа
   Баттыгастаах баай илиититтэн былааһы бэйэбит илиибитигэр ылар иннигэр тыыммыт быстарын кэрэйиэхпит суоҕа. Эрилик Эристиин
   Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
5. көсп. (тард. ф-гар тут. түһүккэ). Тус бэйэнэн кыттыы. ☉ Личное участие в чем-л.
   Дьиэни бэйэлэрэ илиилэринэн оҥорор дьон, дьиэтэ суох буолан, эргэ сарай анныгар дурдалана сылдьан баттатан өлөллөрө. Эрилик Эристиин
   Ол олоҕу Суванкул биһикки илиибитинэн оҥорбуппут. Ч. Айтматов (тылб.)
6. көсп. Хайысха, туһаайыы, өрүт. ☉ Направление, сторона. Хаҥас илиигинэн бардаххына «Хомустаах» отчуттарыгар тиийэҕин. Суол арахсыытыгар тиийэн баран, уҥа илиигинэн бараҕын
7. көсп., кэпс. Ким эмэ оҥорбут бэлиэ суола-ииһэ, үлэтэ. ☉ Характерные для кого-л. манера, особенность в чем-л., рука, почерк. Бу чороон - чахчы Сүөдэр илиитэ. Уус киһи илиитэ биллэр
8. көсп. Кээмэй туһунан: тарбах суонун саҕа. ☉ Палец (как бытовая мера толщины)
   Үс илии уһуннаах, кыра синньигэс сытыы быһыччалаахтар. Саха фольк. Өрүс уута, кырдьык, кини эппитин курдук, кыратык да көҕүрээн көрбөтө, хата чаанньык оргуйуор диэри эбии хас да илии эбилиннэ. Н. Заболоцкай
   Мойуос кинээс Сэттэ илии халыҥнаах Киилээх иһэрэх тэллэхтээх. С. Зверев
   Буурдара иккилии, үстүү илии тастаахтар. «ХС»
9. көсп., кин., калька. Тастан, туораттан орооһуу. ☉ Вмешательство в чьи-л. дела со стороны
   Америка империалистара! Кубаттан илиигитин киэр гыныҥ! «Кыым»
10. сыһ. суолт. (тард. ф-гар тут. түһүккэ)
11. Механизацията, массыыната суох. ☉ Вручную, без средств механизации (работать, делать что-л.)
    Ходуһа сирин илиинэн солоотубут. М. Доҕордуурап
    Сарай ойоҕоһугар илиинэн эргитэр үүттүүр ыстаныак турар. С. Ефремов
    Оччотооҕу илиинэн тигиллэр тирии этэрбэһи, суорунаҕа тардыллан оҥоһуллар лэппиэскэни өйдөөтөххүнэ ийэҥ, аҕаҥ уһун сыратын сырдык санаатын ис сүрэххиттэн кэриэстии саныыгын. С. Васильев
    Үлэ барыта илиинэн толоруллар буолан, ким даҕаны сөбүлэспэт. «Кыым»
12. Массыыҥкаҕа, көмпүүтэргэ бэчээттээн буолбакка, уруучуканан, харандааһынан (суруй). ☉ От руки (ручкой, карандашом - писать). Илиинэн суруллубут текиһи көрдөрдө
13. даҕ. суолт. Илиинэн туттуллар. ☉ Приспособленный для рук, ручной
    Доҕорум, Алгыс сордооҕум, Тутта илии хотуурун. Р. Баҕатаайыскай
    Буров хамаандалаан ньиргийдэ да - илии бүлүмүөтэ бачыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
    Былыргы дьон чочуйан оҥорбут таастарын илии сүгэтэ диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ
    ♦ Бэйэҕин илиигэр ыл - кыан, тутун, бэйэҥ бэйэҕин уоскут (хол., наһаа кыыһыран, кыйаханан баран). ☉ соотв. брать (взять) себя в руки
    Мантан инньэ бэйэҕин илиигэр ыллаххына сөп буолсу.  Дьиэ-уот кыһалҕатын, түбүгүн кыра оҕо эрдэҕиттэн билбитэ, онон эмискэ ааҥнаабыт алдьархай ааһарын кытары бэйэтин бэйэтэ түргэнник илиитигэр ыла охсубута. «ХС». Бэйэ илиитинэн - тус бэйэҥ (оҥор, тут-хап). ☉ Лично, своими собственными руками (сделать, делать что-л.)
    [Хотоннорун] бары түргэнник бүтэрэ охсуохтарын баҕараллара. Бэйэ илиитинэн тутан-хабан үлэ үөрүүтүн манна эрэ билбиттэрэ. Н. Лугинов. Бэринньэҥ илии - бэринньэҥ диэн курдук. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) көр икки I. Икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт көр икки I. Илии билсиһиитэ - күүһү-күдэҕи боруобалааһын, тургутуһуу (хол., күрэхтэһиигэ). ☉ Взаимная разведка сил (напр., в спортивных состязаниях). Ээ, билигин илии билсиһиитэ эрэ. Дьэ үчүгэйдик киирсиэхтэрэ. Илии былдьас - куоталас, бэрт былдьас. ☉ Соперничать; выяснять отношения
    Ол да буоллар бэйэбэйэлэрин күөнтэһэ, илии былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Илии быртах кэпс. - ылыгас идэлээх, уоруйах. ☉ соотв. нечист на руку кто-л. (букв. рука поганая). Илии быртах киһи. Илии бэрсис (охсус) - 1) кими эмэ кытта тугу эмэ оҥорорго сөбүлэс, дуогабардас. ☉ Договориться, заключать соглашение, сделку, ударять по рукам
    Дьэ, билигин туран биир кыайбыттара урут мииниэх, биирдэстэрэ, тутан биэриэх буолан, сакылааттаһаллар, илии охсуһаллар. Суорун Омоллоон
    Тойонноох хамначчыт илии охсуһан сакылааттаһаллар. «ХС»; 2) эр-ойох буоларга сөбүлэс. ☉ Помолвить (объявить кого-л. женихом или невестой), совершить помолвку (подав друг другу руки)
    [Омуннаах Уйбаан:] Э-э, биһиги Бүөтүрдүүн урут сүбэлэспиппит. Хата, кэл илии бэрсиэх, ол кэннэ уураһыах. Н. Неустроев
    Былыргы үгэһинэн, Аанчаны, иккилээх эрдэҕинэ, Үрэкиин уолугар кэпсэтэн, халыымын сорҕотун биэс табаны, биэдэрэ аҥаара арыгыны иһэрдэн илии охсуспута. Болот Боотур
    [Даарыйа Дабыыкка:] Илиигитин бэрсиһэр кэмҥит кэлэрин тиэтэтэ саныыбын дии, хайа, хойутаабаккын дуо? «ХС». Илиигин аҕал - эйэлэһиэх (илии тутуһан). ☉ Давай помиримся (пожав друг другу руки)
    - Эн... - уол симиттэн, ачыкытын өрүтэ анньыммахтаата, - эмиэ кырдьыгы эттэххэ, кыыһырыаҥ суоҕа дуу?.. - Суох! Аҕал илиигин, Саша. Софр. Данилов. Илиигин араарбакка үлэлээ - онно-манна аралдьыйбакка дьүккүөрдээхтик үлэлээ. ☉ соотв. работать не покладая рук (букв. работать, не убирая рук)
    Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар. «Кыым». Илиигин киртит - сиэргэмайгыга сөп түбэспэт, куһаҕан дьыалаҕа булкулун, марайдан; чиэһинэйэ суох быһыыны оҥор. ☉ соотв. марать (пачкать) руки об кого-что-л.
    Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. Харчыны ирдээн ылыахпыт. С. Ефремов. Илиигин марайдаама - куһаҕан дьыалаҕа орооһума, буккуллума, кыттыһыма. ☉ Не марай (не пачкай) руки об кого-что-л.
    Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Илиигин сымнат - тус бэйэҥ тутан-хабан, кыттан дуоһуй, астын, манньый (хол., оҕону көрөн). ☉ Получать удовлетворение, удовольствие от личного участия в чем-л. (напр., возясь с маленьким ребенком)
    Дэлэкэннээх үчүгэй буолуо этэ дуо, мин кыра сиэммин оҕолоон илиибин сымнатарым. С. Ефремов. Илиигин ук - уор. ☉ Красть, воровать
    Итэҕэстээх буоллаҕына, бэйэтэ төлөөтүн. Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Тэҥн. илиини угуу. Илиигин <өрө> уун! - бэрин, утарылаһыма! ☉ Руки вверх! «Илиигин уун!» - диэбитинэн, саатын уун-утары туппутунан, Наһаар бандьыыкка ынан кэллэ. Суорун Омоллоон
    Кыраныыссаны туорааччылар илиилэрин өрө ууналларын, бэринэллэрин оннугар миэхэ уун-утары ыстаммыттара. Н. Якутскай
    Суола суох сиринэн туһулаабыттарын хоту сүүрбүт ньиэмэстэр умса хоруйа түһэллэр, сорохторо илиилэрин өрө ууналлар. Т. Сметанин. Илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ - бэрт чугас (сир). ☉ соотв. рукой подать до чего-л.. Сайылыга - илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ. Илиигин үөрэт - үөрүйэхтэн, сыһын, сатыыр буолан бар. ☉ Привыкать к чему-л.; приобретать сноровку, умение, набить руку (в чем-л., на чем-л.). Илииҥ үөрэннэҕинэ, каменщиктар биригээдэлэригэр ылыахпыт. Илиигин үөрэтэ сырыт. Илиигин хааннаа кэпс. - 1) бастакы булкун өлөр. ☉ Добыть первого зверя или птицу на охоте (букв. окровавить руки). Уолум миигин кытта сылдьыһан быйыл аан бастаан илиитин хааннаата; 2) сэптээх-сэбиргэллээх хаан таһаарыылаахтык охсус; өлөрсүүгэ кыттыс. ☉ Драться до крови (убивать кого-л.)
    [Филипп:] Ити хара кырыктаах Киэҥ Ыстаан [киһи аата] уон биэс-алта сыл буолан баран эргийэн кэлэн, иккистээн илиитин хааннаары соруммутун көрүҥ. С. Ефремов
    Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар салбаныйбыт киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» - диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. Илиигин харалаа кэпс. - илии үлэтин боруобалаа, хара үлэҕэ сыһын. ☉ Приобщаться к физическому труду. Оҕом быйыл сайын устудьуоннар тутар этэрээттэригэр илиитин харалаата. Илиигинэн киир (дьүүллээ, сууттаа) - охсус, кырбаа, сырбат. ☉ соотв. давать волю кулакам (рукам)
    Бэйи, аргыый, илиигинэн дьүүллүүрүҥ ааспыта буолуо. А. Софронов
    Кини өссө илиитинэн сууттуо хаалбыт дии. С. Ефремов
    Билигин ити нэһилиэк сэбиэтин салайааччыта буолан, кими да кытта илиитинэн киирсибитэ иһиллибэт, улам сымнаан, «киһитийэн» эрэр диэн этэллэр. А. Сыромятникова
    Кини уолҕамчы, этистэр эрэ илиитинэн киирээччи. У. Шекспир (тылб.). Илиигитин киэр гыныҥ калька - кимиэхэ, туохха эмэ орооһоргутун тохтотуҥ. ☉ Руки прочь от кого-чего-л.. Ирактан илиигитин киэр гыныҥ! Илиигиттэн араарыма - мэлдьи бэйэҕин кытта илдьэ сырыт, куруук тута сырыт. ☉ Постоянно носить что-л. с собой, не оставлять ни на минуту (букв. с рук не отрывай (не спускай))
    Бөтүҥнэр, төһө да дьиэлээх тойон маанылаабытын иһин, сэптэрин илиилэриттэн араарбат эбиттэр. Эрилик Эристиин. Илиигэ биллэр - балачча ыарахан ыйааһыннаах. ☉ Довольно тяжелый, увесистый
    Бу кинигэ илиигэ биллэр эбит.  [Бэстилиэт] кэм илиигэ биллэр, тос курдук. Н. Лугинов. Илиигэ киирбит - улаханнык ыалдьан, атын киһи көрөрхарайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном). Оҕонньор тыыннаах хаалара саарбах, илиигэ киирбит дэһэллэр. Илиигэр (илииҥ иһигэр) ыл (тут) - 1) бас билэн салай, баһылаа-көһүлээ. ☉ Подчинять себе, заставлять повиноваться (в поступках, действиях; соотв. брать в руки кого-л.; брать в оборот кого-л.)
    Тыһыынча ыстыыктаах саалаах үрүҥ аармыйата Верхоянскайтан Өймөкөөҥҥө диэри хоту уокуруктары барытын бэйэтин илиитигэр ылла диир. Болот Боотур
    Кинилэр уһуну-киэҥи өйдөөн салайбаттар. Ону эн, парторг киһи быһыытынан, кинилэри илиигэр ыл. Н. Апросимов
    «Комсомольскай тэрилтэ холкуоһу салайар оруолун илиитигэр ылбатаххыт, куһаҕаннык үлэлиир эбиккит», - диэн Даша кириитикэлээбитин Костя ылыммыта. М. Доҕордуурап
    Айар идэҕэ үөрэнии боппуруоһун «Эдэр коммунист» мэлдьи илиитин иһигэр тутар, хараҕын далыттан таһаарбат. «ХС»; 2) көр-харай, кыһан. ☉ Брать на попечение кого-л.
    Эн, кырдьык, дьахтары илдьиэххин саныыр буоллаххына, миэхэ икки үчүгэй атта булан кулу, дьахтары мин илиибэр туттар. Н. Неустроев
    Ордук куһаҕан туруктаахтар кимнээхтэрин билиэххэ уонна кинилэри илиигэ ылыахха. И. Гоголев. Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) - тутума, туохха эмэ чугаһаама даҕаны; бырах (куһаҕан кэмэлдьигин). ☉ Не брать в руки что-л. (полностью отстраниться, не касаться чего-л.)
    Хаарты оонньуур этим; ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа. П. Ойуунускай. Илии дала - 1) киһи илиитэ тиийэр сирэ. ☉ Предел досягаемости
    Илиим далыгар киллэрдэххинэ кыайыам.  Ол сылдьан илиитин далыгар киирэн биэрдэхтэринэ, хайа да бэйэлээх киһи буоллун, бокуой биэрбэккэ бобо тутан умса илгэн кэбиһэр эбит. Күннүк Уурастыырап
    Абыраамап Бииктэри аттыттан араарбат, илиитин далыттан мүччү туппат баҕалаах. Л. Попов; 2) киһи салайар, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар кыаҕа. ☉ Возможность руководить, распоряжаться, управлять кем-чем-л.
    Бу уолу илииҥ далыгар ыллаххына сатаныыһы.  Бииктэр быраатым, ити аата, биһиги илиибит далыгар киирдэҕэ. Л. Попов
    Холбоһор күннээх буоллаххына, хайаан да иэстэһиэм. Кинини баҕас илиим далыгар киллэрээ инибин... М. Доҕордуурап. Тэҥн. илии кыаҕа. Илии дьолуота (билиэҕэ)- таба тутуу, таба тайаныы, соргу (билиэҕэ); тыҥааһыннаах кэмҥэ илии сымсата (билиэҕэ). ☉ Везение, фортуна, удача (решит); ловкость рук (решит в нужный момент)
    Мин илиим дьолуотун көр эрэ! ПЭК СЯЯ
    Дьоллоох илии Дьолуота биллин Эрчимнээх илии Эҕэрдэтэ биллин! Суорун Омоллоон
    Дуолан Хара аһаран биэрэр, Анньыһар Боотуру охторор, үҥүүнэн тириир. [Сынаҕы баай:] Дуолан Хара, илииҥ дьолуотун көрдөр! И. Гоголев. Илии иһинээҕи (иһигэр баар) дьыала - ким эмэ бэйэтэ бас билэр, дьаһайар дьыалата. ☉ (Это) сугубо его дело; (это) в его распоряжении, возможностях
    Аһынүөлүн чааһа бэйэтин илиитин иһинээҕи дьыала. «ХС»
    Докумуона баар буолла да үбүн булуу, линияны [электролинияны] тутуу, этэргэ дылы, илии иһигэр баар дьыала. «Кыым». Илии күлүгэ кэпс. - күндүлээһин, бэрсии. ☉ Угощение, дар
    Соһуйдаҕым, үөрдэҕим дии. Арай былыр эн аҕаҥ өһө тэһиннэҕинэ, күндүлүүрэ, бу эн илииҥ күлүгүн, кырдьыга, көрө иликпит, ол да иһин үөрдэхпит. А. Сыромятникова. Илии кыаҕа - киһи дьаһайар, ону-маны гынар кыаҕа. ☉ Возможность управлять кем-чем-л., делать что-л. Бастакыта - илииҥ кыаҕа тиийбэтин син-биир кыайан кууспаккын, онон бу кыаллыбат суол, тыл эрэ ыаһаҕа буолуон сөп. В. Яковлев. Тэҥн. илии дала
14. Илиини угуу - уоруу, ким эмэ тугун эмэ сокуоннайа суох туһаныы. ☉ Обкрадывание, незаконное пользование чужим имуществом
    Оҕотоойоп олох атын да эйгэлэригэр судаарыстыба сиэбигэр илиини угуу, ыһыы-тоҕуу туһунан хаһыакка үгүстүк ааҕара. «ХС». Тэҥн. илиигин ук. Илиинэн киирсиһии (кыргыһыы) - ытыаласпакка эрэ аҥаардас илиинэн, ыстыыгынан охсуһуу. ☉ Рукопашный бой
    [Сэрии кэмигэр] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. С. Никифоров
    Куорат иһигэр ытыалаһыы, илиинэн кыргыһыы буолан барбыта, сир-халлаан оргуйан олорорго дылы этэ. А. Бэрияк
    Илииҥ быстан түһэ илик көр илииҥ быстыа суоҕа (быстаары). [Өрүүскэ:] Киһим суох буола-буола, бэйэҥ илииҥ быстан түһэ илик, чэ , оҥороҕун дуу, суох дуу, эт. Күндэ. Илииҥ быстыа суоҕа (быстаары) кэпс., кур. - туох эмэ кыра да туһалааҕы оҥордоххуна, көмөлөстөххүнэ туох да буолуоҥ суоҕа. ☉ Руки не отвалятся (сделать что-л.) (букв. у тебя не оторвутся руки)
    Эмиэ сүөһү туолбут, илиилэрэ быстаары тэлгэһэлэрин аанын саппат буоллахтара. С. Ефремов. Илииҥ иһигэр эргит - таптаабыккынан дьаһай, оҥор. ☉ Распоряжаться кем-чем-л. по своему усмотрению, как угодно, как хочется
    Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ. Илииҥ күлүгүн көрдөр - туох эмэ туһалааҕы оҥорон хааллар, туох эмэ туһалааҕы бэйэҥ айан хааллар. ☉ Оставлять след от своей (полезной) работы, деятельности, оставлять от себя что-л. достойное (букв. тень своих рук показывать)
    Норуоппар хайдах эмэ гынан өссө да илиим күлүгүн көрдөрдөрбүн ханнык диибин. «ХС». Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр - кими эмэ үөрүүнэн, ытыктабылынан, далбарынан көрүс. ☉ соотв. принимать (встречать и т. п.) кого-л. с распростертыми объятиями (сердечно, радушно)
    Киирэллэрин кытта Өксүүнэ доҕор дьахталлара илиилэригэр түһэрэн илдьэ барбыттара. Н. Заболоцкай
    Онтон остуорас дьахтар кинини илиитин үрдүгэр түһэрэн ылбыта. «ХС»
    Сопхуос дириэктэрэ бу кимэ-туга биллибэт дьону ытыс үрдүгэр түһэрэр. «Кыым»
    Илии охсуһуута көр илии бэрсис (охсус). «Оттон ол икки судаарыстыба илии охсуһуута этэ дии, сыаналаах буолуо эбит», - аны Өксүөн тыл быраҕар. «ХС». Илии салааһына - урукку сатыырын, туттарын-хаптарын тобоҕо сүппэккэ-умнуллубакка сылдьара. ☉ Остатки былого мастерства, ловкости, умения
    Микииппэр оҕонньор илиитин салааһына кэм да баар эбит, имигэс-имигэстик туттумахтаан …… начаас үлүгэр сүөһүтүн иһин хостуу охсон кэбистэ. «ХС». Илии сыгынньах - сэбэ-сэбиргэлэ суох. ☉ Голыми руками, с голыми руками (без орудия, без оружия и т. п.)
    Көмүскэнэр наада кэллэҕинэ [эһэттэн], ытар саалара да суох, илии сыгынньах эбиттэр. «ХС». Илиитигэр туппута - илдьэ хаалбыта, дьиҥнээх баара. ☉ Оставшийся, имеющийся, уцелевший, сохранившийся до настоящего времени у кого-л.
    Уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов. Илиитин анныгар - көрөн турдаҕына, хараҕын ортотугар; бэйэтэ баарына. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л. (происходило, имело место что-л.; букв. под рукой)
    «Мин аҕам, - диэн Ахмет үөһэ тыынан кэбистэ, - Еникей помещик таһыйа турдаҕына, илиитин анныгар өлбүтэ». Эрилик Эристиин. Илиитин анныттан - тус бэйэтэ тугу эмэ гыммытыттан (хол., эпэрээссийэлээбититтэн, кырбаабытыттан). ☉ От чьей-л. руки (напр., хирурга - умереть во время или вследствие операции)
    Сол кини илиитин анныттан Аанчыгым кыа-хаан ортотугар сытан барбыта... Суорун Омоллоон. Илиитин араарбат - оҥорбутун кубулуппат, тэйбэт-арахсыбат, уурайбат. ☉ Делать что-л. усердно, упорно, не отвлекаясь ни на минуту
    Уйбаан ханнык эрэ үлэҕэ тоҕо баһан кыайан-хотон барбатар да, илиитин араарбатынан эр бэрдэ. НС ОК
    Мин хаһан да табаҕы тардыбатаҕым, үрүүмкэ арыгыны испэтэҕим, күннээҕи эрэсиими мэлдьи тутуһабын, дьиэ түбүктээх үлэтиттэн илиибин араарбатаҕым. «Кыым»
    Билигин да үлэттэн илиитин араарбат. «Кыым». Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн - көрбөккө эрэ, туппахтаан, бигээн билэн. ☉ Вслепую, на ощупь
    Илиитин иминэн бигээн, эмэҕирбит дүлүҥ сытарын булан, олорунан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
    Илиитин иминэн тула харбыалаһа сылдьан, хайа эрэ дулҕа сиэлиттэн бэргэһэтин булан ылбыт. Н. Заболоцкай
    Нина тылын быктарда, мичик гынна, онтон тарбаҕын иминэн хааһын көннөрүннэ, дьонугар таҕыста. Н. Габышев
    Сонно уолчаан кыракый быччыҥнара дьигис гыммыттарын ытыһын иминэн билбитэ, этиэх түгэнэ уол атахха киллэримээри хаптайа охсубута. НЕ ТАО. Илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) - бас билэр, кыаҕын иһигэр баар; таптаабытынан дьаһайар кыахтаах. ☉ Находиться во власти кого-л.; быть в подчинении, во владении кого-л.
    Мин эһиги илиигит иһигэр баарбын, хайдах оҥороргутугар көҥүлгүт. А. Софронов
    Бүтүн нэһилиэк дьоно кини [Ньукулай оҕонньор] илиитигэр киирэн олорор. Киһи барыта туой киниэхэ иэстээх, туой киниэхэ дэһээтинэлээх. Күндэ
    «Мин илиим иһигэр киирдигит, "куһаҕан" сыананы биэриэҕим, сэрэниҥ», - дии-дии, учуутал Ананийга хайыста. М. Доҕордуурап
    Дойдубар тиийэн үлэлииргэ санаммытым. Онно ревкомовец И.Г. Христофоров кытаанах илиитигэр киирбитим. «ХС». Илиитин көтөхпүт - 1) охсубут, кырбаабыт. ☉ соотв. поднимать руку на кого-л. (пытаться ударить, побить кого-л.)
    Суох, бу дьикти, ыарнүһэр оҕонньорго кини хайдах да кыайан илиитин көтөҕүө суох... «ХС»
    «Дьахтары хайдах кырбыахха сөбүй? Хайдах илиини көтөҕүөххэ?» - Людмила Сергеевна бэркиһээбитэ ааһа охсон бирэбэтэх. «ХС»
    Ити тоҕо, ыга кыыһыраат, илиибин көтөҕө сыстым. «ХС»; 2) сэптэнэн-сэбиргэллэнэн өрө турбут, утарыласпыт, мөккүспүт. ☉ Вступать в борьбу с кем-чем-л., осуждать, порицать кого-что-л.
    Ыраахтааҕыны утары илиитин көтөҕөөрү гына сылдьыбыта. Н. Якутскай
    Илиитин кэтэс көр илиитин-атаҕын кэтэс. Аны Варвараҕа үөрэннилэр, дьиэҕэ бары кини илиитин кэтэһэллэр. Н. Габышев. Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) - туга да суох хаалла, матта, мэлийдэ. ☉ Лишиться всего, остаться без ничего
    Сүүһүнэн үөр табалаах киһи хаһан баҕарар биир күн илиитин соттуор сөптөөҕө. Болот Боотур
    Сиидэрэп кэлэн, ыстараап харчытын төлөөбөтү диэн, Тоокуй баайын уоппустуур. Ол курдук Тоокуй туоҕа да суох илии соттон хаалар. Күндэ
    Ситигирдик икки сааһыт, илиилэрин соттон кээһэн баран, саҥата-иҥэтэ суох араҕыстылар. П. Аввакумов. Илиитин уунар - кыһалҕалаах кэмҥэ көмөлөһөр (хол., ону-маны биэрэн, бэрсэн). ☉ Помогать, оказывать помощь кому-л. (соотв. протягивать руку (помощи))
    Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, - Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
    Атаҕастаммыт аймах дьоҥҥо аһыныылаах илиитин уунара. Эллэй
    «Биирдэ тооромос арыы, кырбас эт биэрэн уһун илиигин ууммутуҥ баара дуо?» - Даша хоһуттан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Илиитин уурбут калька - өлөрбүт, өлөрүүгэ кыттыспыт. ☉ Приложить руки (руку) к чему-л. (напр., к смерти кого-л.)
    Иккис суол аһаҕас боппуруоһунан Лаабыскын тырахтарыыс кылап гынан көрөн ааспыт киһитэ. Ол киһи ыарахан илиитин уурбут буоллаҕына көҥүлэ. «ХС». Илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр кэпс. - кыратык да үлэлиирин улахаҥҥа уурар, ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ Ленится даже пальцем шевельнуть (букв. руками двигать считает грехом)
    Бэйэтэ илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр. А. Сыромятникова. Илиитин харалаа - кимиэхэ эмэ туохта эмэтэ биэр, бэлэхтээ (үксүгэр киниттэн тугу эмэ туһанаары). ☉ Угощать кого-л. (обычно в корыстных целях). Тэҥн. тумсун оҕунуохтаа. Илиитинэн сирдэрбэт - күүһүнэн-күдэҕинэн үчүгэй, бэйэтин кыанар. ☉ Физически сильный
    Кини төрүт даҕаны илиитинэн дьоҥҥо сирдэрбэтэх киһи этэ. Н. Заболоцкай. Илииттэн илиигэ - 1) киһиттэн киһиэхэ (сырыт, бэрилин). ☉ Переходить от одного к другому (соотв. ходить по рукам)
    Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов
    Ол күн траншея үс төгүл илииттэн илиигэ көстө - хааннаах хапсыһыы, дьэ онно буолла. Ф. Софронов
    Кини [И.В. Пухов кинигэтэ] историктарга, этнографтарга эрэ буолбакка, искусство үлэһиттэригэр уонна культурнай ааҕааччыларга барыларыгар илииттэн илиигэ сылдьыаҕа. Эрчимэн; 2) ыҥырыыга, далбарга, мааныга (сырыт). ☉ Быть приглашаемым, почетным гостем, которому всегда окажут сердечный прием. Дойдутугар кэлэн, илииттэн илиигэ сылдьар. Илииттэн таҕыс - ким эмэ сабыдыалыттан, көрүүтүттэн-харайыытыттан төлөрүй, босхолон. ☉ соотв. отбиваться от рук
    Савлук диэн киһи бэрт сымнаҕас, кинилэр илиилэриттэн тахсыбат киһи этэ. П. Ойуунускай. Илии туппах (туппай, туппас) - ону-маны ылбыта, барыга бары илиитэ тиийбитэ эрэ баар буолар (оҕо туһунан). ☉ Имеющий привычку хватать что попало, что под руку попадается (обычно о ребенке)
    Вася сааһа үһэ. Кини илии туппах буолан ийэтиттэн сотору-сотору мөҕүллэр. «ХС». Илии тутах - арыычча, бэрт кыранан тиийбэт. ☉ Чуть-чуть не достает, не хватает. Илии тутук - туга да суох, кураанах, тугу да булбакка. ☉ соотв. с пустыми руками (ничего не имея, не найдя, не добившись - приходить, уходить и т. п.)
    Кини билигин илии тутук төннөрө хайдах да сатаммат. Софр. Данилов. Илии тутус - 1) дорооболос (илиигин илиитигэр биэрэҥҥин). ☉ Здороваться с кем-л. за руку, приветствовать кого-л. (рукопожатием)
    Биһиги бары суугунаһан тиийэн ыалдьыты кытта илии тутуспуппут, билсибиппит. Далан
    Дабыыт сүтэн баран күөрэс гыммытыттан ким да соһуйбата, сорох ааһан иһэн кэпсэттэ, атыттар көннөрү илии тутустулар. У. Нуолур
    «Баһаалыста, ааһыҥ: сыгынньахтаныҥ», - дии-дии дьиэлээхтэр илии тутуһаллар. «ХС»; 2) быраһаайдас (илиигин илиигэр биэрэҥҥин). ☉ Прощаться с кем-л. (рукопожатием)
    Илии тутуһан, үөрэ-көтө бырастыылаһан арахсыбыттар. Амма Аччыгыйа
    «Чэ, кытаатыҥ!» Тус-туспа баран дьону туруоруҥ, сэриитэ тэрийиҥ! - Тугунча дьоннорун кытта илии тутуспута. «ХС»
    Табахтаан, эмиэ куустуһан, илии тутуһан баран айаннааһын буолла. «ХС». Илии тутуурдаах <өттүк харалаах> - 1) кэһиилээх, бэлэхтээх. ☉ С гостинцем, с подарком (приходить)
    Үтүө баҕабын бэлиэтээн көрдөрөөрү илии тутуурдаах этим. П. Ойуунускай
    [Чоочо:] Эн обургу илии тутуурдаах, өттүк харалаах өҥөйдүҥ ини... А. Софронов
    Ол дойдуга илии тутуура, өттүк харата суох сатаммаккын онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС»; 2) харыс т. бултаах, булуулаах-талыылаах (айылҕаттан, тайҕаттан кэлии). ☉ С добычей (возвращаться, приходить с охоты)
    Тыаҕа таҕыстарбын эрэ үксүгэр илии тутуурдаах, өттүк харалаах киирэбин. Ф. Софронов
    «Илии тутуурдаах, өттүк харалаах төннөр буоллубут», - дии-дии ытын имэрийбэхтээтэ. Р. Кулаковскай
    Аҕата, Баһычча, уолчаана ойууртан өрүүтүн илии тутуурдаах кэлэрин көрө-көрө үөрэрэ. «ХС»
    Өрүү илии тутуурдаах, өттүк харалаах буолааччы. Тыаҕа таҕыстын - булт улаханын сууһарар, күөлгэ киирдин - балык өлгөмүн хоторор. «ХС». Илиитэ алдьаммыт кэпс.- 1) туох эмэ мэһэйдээн (хол., туттар сэбэ куһаҕан буолан) үлэтэ кыайан тахсыбат буолбут, сатыырын да сатаабат буолбут. ☉ (У него) вдруг работа не заладилась, пошла вкривь и вкось (напр., из-за потери навыка или плохого состояния орудия труда). Куһаҕан хотуур түбэһэн илиитэ алдьаммыт. Киһибит уоппуска кэнниттэн илиитэ алдьаммыт; 2) күрэхтэһэн оонньууга (хол., саахымакка, хаартыга) куруук сүүйтэрэр буолан хаалбыт, баарда тахсыбат буолбут. ☉ Вдруг стал проигрывать кряду, вдруг фортуна стала изменять кому-л. (напр., после поражения в решающей с психологической точки зрения партии в шахматах)
    Эн илиибин алдьатаҥҥын, турнир иккис аҥарыгар мэлийэн таҕыстым. НАГ ЯРФС I
    - Эриэн Бүөтүр бэркэ баран [хаартыга хотторон] эрдэҕинэ, аһан биэрэн боруостатан кэбистэ. - Илииҥ алдьаннаҕа дии оччоҕо! - Эмээхсин өрө халаатыы түстэ. Амма Аччыгыйа. Илиитэ барбат - туох эмэ саллыылаах суолу оҥоруоҕун куттанар, толлор, санаата буолбат. ☉ соотв. рука не поднимается у кого-л. (сделать что-л.)
    Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Амма Аччыгыйа
    - Тоҕо тохтоппотуҥ, ыппатыҥ? - Илиим барбата, чугаһа бэрт. Болот Боотур
    Өлөрөөрү [ынаҕын] икки төгүл хотоҥҥо киирэн баран аҕалара, илиитэ барбакка, төннөн тахсыбыта. «ХС». Илиитэ билиэҕэ - туох буолара кини бэйэтин илиититтэн тутулуктаах (хол., сэрэбиэйи хайдах тардарыттан). ☉ Все решит удачливая рука кого-л. (напр., при жеребьевке)
    Бастакы туурга кими кытта киирсэрин илиитэ билиэҕэ. НАГ ЯРФС I. Илиитэ быһынна - наһаа ыараханы көтөҕөн, холун таһынан үлэлээн тугу да кыайбат буолан хаалла, нукаай курдук буолла. ☉ Руки отнялись, отвалились у кого-л. (об оставшемся без сил). Бүгүн эмискэ күнү быһа охсоммун, илиим быстан хаалла. Мас хайытан илиим быһынна. Илиитэ илбистэнэр - илиитэ хааҥҥа, охсуһууга-өлөрсүүгэ баҕарар, тардыстар. ☉ Иметь страсть к убийству
    Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор, күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ: бэйэҕитин былдьатыаххыт, ону сэрэниҥ! Ньургун Боотур. Илиитэ кылгаата (тутаата) - тугу эмэ гынара кыранан итээн, тиийиминэ, ситэ буолбакка хаалла. ☉ Чуть-чуть не хватило сил (пороху) у кого-л.; чуть-чуть не успел (сделать что-л.)
    Букатын ыт гына сыспыттар. Хата, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй! Күндэ
    Тыал түспүтүгэр Кыыс Хотуну күрэппитэ [булчут оҕонньор], суолларын сүтэрэннэр, Хоохунча [кинээс] обургу илиитэ кылгаабыта. А. Сыромятникова. Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) - 1) охсуһуон олус баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание подраться с кем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.). Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап
    Илиим кычыгыланна, этим сааһа аһылынна. С. Васильев; 2) тугу эмэ гыныан, оҥоруон наһаа баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание сделать что-л., заняться чем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.)
    «Оччо илииҥ кыһыйбыт буоллаҕына, бэйэҥ ыт», - Дьэргэ хардарара иһилиннэ. Болот Боотур
    Көр эрэ, кырдьаҕас, тутааччы киһи манныгы көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Н. Заболоцкай. Илиитэ салҕаа - уунан биэрэн тугу эмэ ыларгабиэрэргэ көмөлөс. ☉ Передать что-л. кому-л. на расстоянии вытянутой руки
    Ньукулай, илиитэ салҕаа эрэ, бу кинигэни Сэмэҥҥэ биэр. НАГ ЯРФС I. Илиитэ суох киһи курдук (буол) - тугу да кыайбат, сатаабат (буолан хаал). ☉ соотв. как без рук (быть, стать)
    Онуоха Нариччаан илиитэ суох киһи курдук буолан хаалара. Н. Габышев. Илиитэ сыһынна - сатыыр буолан барда, үөрүйэхтэннэ. ☉ Приобрести сноровку, умение в чем-л. (букв. рука его прилипла)
    Бастаан утаа сыыһа-халты кыыралдьытан баран, кэнникинэн илиитэ сыстан барбыта. М. Доҕордуурап
    Кэнникинэн үлэтигэр Ипатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
    «Бу уол дьоҕурдаах эбит ээ, илиитин сыһыардаҕына, үөрэннэҕинэ, бэрт суорааччы тахсыыһык», - диэн буолла. «ХС». Илиитэ тардар - тугу эмэ гыныан саллар. ☉ Не хватает кому-л. решимости, смелости, мужества сделать что-л. (букв. руку его сводит). Илиитэ тиийбэт - тугу эмэ гыныаҕын бириэмэтэ тиийбэт, солото суох. ☉ соотв. руки не доходят до кого-чего-л.
    Оҕонньор ол-бу тайҕа дойдуларынан тэлэһийэ сылдьан, илиитэ тиийбэккэ дьиэтин сарайдана илигэ. И. Никифоров. Илиитэ тиийдэ - 1) өлөрдө; өлөрүүгэ кыттыста. ☉ Убить кого-л.; быть причастным к убийству
    Аҥаардас биир кыра саастаах кыыс көрдөрбүтүнэн - эн кирдээх илииҥ тиийбит дииргэ ыарахан. «ХС». Тэҥн. илиитин уурбут; 2) анаан ылсыста. ☉ Специально браться за что-л. Уус илиитэ тиийбит эрбиилэрэ быдан атыннык ылласпыттара. «ХС». Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс көр тэһэҕэс илии (ытыс). Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла - тута сылдьыбыта эмискэ сулбу ыстанан, күүскэ төлө охсуллан, илиитэ уот салаабытын курдук буолла. ☉ Вдруг словно огнем обожгло руку (говорят, когда у кого-л. с силой вырывают что-л. из рук). Илиитэ уһаабыт түөлбэ. - кими эрэ өлөрбүт, ким эрэ тыыныгар турбут. ☉ Убить кого-л.; покушаться на чью-л. жизнь. Бандьыыттар илиилэрэ уһаабыт. Илиитэ уһун - ханна баҕарар ситэн ситиһэр кыахтаах. ☉ Имеющий возможность отомстить кому-л. где бы тот не спрятался, настигать кого-л. где угодно (букв. длинные руки)
    Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун. Н. Заболоцкай
    Суут илиитэ уһун. Хайаан да булуохтара. М. Доҕордуурап
    Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сарбыллыахтара. Өлөксөөндөрө Сэргээйэби уот үрдүгэр үктэннэрдэххэ сатанар. М. Доҕордуурап. Илиитэ утуйбут - илиитэ тугу да билбэт, дыҥ курдук буолбут. ☉ Рука онемела. Илиим утуйан хаалла. Илиитэ <да> хамсаабат - туох эмэ саллыылааҕы оҥороруттан долгуйбат, кыһаллыбат. ☉ соотв. рука не дрогнет у кого-л., чья-л. (сделать что-л.)
    Миигин бандыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. Бу тэбэ турар сүрэхпин ытыахтара... С. Ефремов
    Илиитэ чэпчэки көр чэпчэки илиилээх. «Ылдьаана илиитэ чэпчэки, дьулайбын имэрийдэҕинэ төбөм ыарыыта мүлүрүйэргэ дылы гынар», - диэн Аппырыыс Ылдьаанаҕа махтанааччы. И. Гоголев. Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) кэпс. - үлэлээтэр эрэ (үлэлиэ эрэ кэрэх). ☉ Стоит только начать работать (как появляется положительный результат - букв. стоит ему только шевельнуть рукой)
    Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Ыанньыксыппыт албан аата Ыраах сиргэ да тиийэр. Дьуон Дьаҥылы. Илии уктарбат түөлбэ. - ончу баһыттарбат, төрүт (адьас) итэҕэһэ суох. ☉ Равный с кем-л., не хуже кого-л. (в физической силе)
    Төһө да дьарамайын иһин, улахан модьу-таҕа убайдарыгар илии уктарбат кэбиһээччи буолбута. «ХС». Илии холос - тутан-хабан боруобалас. ☉ Пробовать, испытывать, проверять свои силы
    Дьэ ити курдук буолбута үйэ аҥаарыгар чугаһыыр кэм устата тутуу дьыалатыттан илиитин араарбакка кэлбит аатырар Маастар Батаакап мас үлэтин кытары илии холоһон, аан бастаан билсиһиитэ. «ХС». <Илиитигэр> иҥиирэ суох - күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Бессильный, слабый
    Оччо маһынан охсо-охсо, сирэйин уҥуоҕун үнтү дайбаабаккын, аныгы оҕолор илиилэригэр иҥиирэ суох төрүүллэр. Амма Аччыгыйа. Иһэҕэйдээх илии - абыраллаах байым илии. ☉ Дарующая, благотворная рука
    Эдьиэн Айыы аартыгын Эҕэрдэлии баттаан, Илэ бэйэҕинэн көстөҥҥүн Иһэҕэйдээх илиигинэн абыраа! П. Ойуунускай. Икки иһэҕэйдээх илиитин иһигэр Имэрийэн-тамарыйан Суҥ түү курдук Суулуу тут. П. Ойуунускай. Кирдээх илиилээх кэпс. - уорар идэлээх, ылыгас киһи. ☉ соотв. нечист на руку (о человеке)
    Кэрэттэн эрэ кэрэ дойдубутугар, Кэрэҕэ эрэ сүгүрүйэр үйэҕэ, - Кэбиһиҥ! кэбиһиҥ, Кэрэбит ыһыаҕар Киллэримэҥ бука Кирдээх илиилээҕи! С. Данилов
    Хаһан баҕарар кыана туттунары, Уонна үтүөнү-мөкүнү өйдүүргэ Олус оҕотук буолбатаҕы: Кичэмэллээх күндү кистэлэҥнэрин Кирдээх илиилээх таарыйбатаҕы - Оннук дьахтар баар эбитэ буоллар. Ол дьэ сөптөөх этэ. У. Шекспир (тылб.). Көмүс илии - барыны бары сатыыр олус дьоҕурдаах киһи. ☉ соотв. золотые руки (о мастере своего дела)
    Көмүс илиитинэн кини Сирбитин киэргэтэр эбээт! Баал Хабырыыс. Кытаҕас илии - 1) тугуттан эмэ бэрсиэн, үллэстиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Скупец, скряга
    Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо? Л. Попов; 2) кытаанах, илиитигэр күүстээх, туппутун ыһыктыбат киһи. ☉ Физически сильный человек
    Кыраҕы харахтаах таппакка, Кытаҕас илиилээх туппакка Сэттэ уон фашиһы кыдыйан, Этиэхтэн эриэккэс Ийэ сир кэрэтин киртиппэт оҥоортуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан бардылар. П. Аввакумов. Мэник илиитинэн кэпс. - илиитин күүскэ, сатала суох далайан (алҕаска таарый, оҕус). ☉ Наотмашь (нечаянно ударить, бить и т. п.). Мэник илиитинэн санныга оҕуста. Тэһэҕэс илии (ытыс) кэпс. - тугу да иҥэриммэт, ыһан-тоҕон, матайдаан кэбиһэр киһи. ☉ Мот, транжира. Уҥа илиитэ - ким эмэ саамай чугас, бастыҥ көмөлөһөөччүгэ. ☉ Правая рука, ближайший помощник кого-л.
    Кини сытыы-хотуу, учууталлар уҥа илиилэрэ уол. Н. Якутскай
    Билигин Александров Костя монтер, Николай Семенович уҥа илиитэ буолан эрэр. М. Доҕордуурап
    Кини бииргэ төрөөбүт убайа Виктор Николаевич Пепеляев Колчак уҥа илиитэ буолбута. «ХС». Ууммут илиитин кубулуппакка - илиитинэн наар биирдик хамсанан, сылайбакка, мөлтөөбөккө. ☉ Интенсивно, без устали, не сбавляя темпа и не меняя положения рук (делать что-л.)
    Тэппит атаҕын мөлтөппөккө, ууммут илиитин кубулуппакка, уол өрүһү быһа бырдааттаан тахсан кыыс бэгэччэгиттэн ылан эрэрин көрөн хаалбыттара үһү... П. Филиппов. Үрүҥ илии ахсарб. - ыарахан, хара үлэҕэ эриллибэтэх киһи, оннук үлэттэн куотуна сылдьар киһи. ☉ Не привыкший к тяжелому, серьезному труду, избегающий тяжелой или грязной работы, белоручка; чистоплюй
    Үрүҥ илии эбиппин. Этхаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу киһи үйэтин уһаталлар. Т. Сметанин. Үрүҥ илиигэр биэрдим (туттардым) фольк. - бэйэлээх бэйэҥ илиигэр биэрдим, эн харысхаллаах илиигэр туттардым. ☉ Я вручил тебе лично в руки, я вручил в твои очаровательные, милосердные руки. Хааннаах илии - охсуһууну, кыргыһыыны ойуулаан көрдөрүү. ☉ Постоянный эпитет, характеризующий человека, участвовавшего в кровавой борьбе (букв. кровавая рука)
    Сэриилээн ылбыт эйэбитин сиҥнэрэ - акыйаан уҥуортан эмиэ уунна хааннаах илиитин. Эллэй
    «Куттанымаҥ!.. Биһиги эһигини генерал хааннаах илиититтэн быыһаабыт кыһыл бартыһааннар!» - диэн хаһыытаата. Эрилик Эристиин
    Германияҕа Гитлер былааһы хааннаах илиитинэн харбаабытын кэннэ сэрии уота өрө күүдэпчилэнэн кэлэр кутталламмыт. У. Нуолур. Чэпчэки илиилээх - ыарыыта суохтук, имигэстик тутар-хабар (хол., эмчит). ☉ Легкая рука у кого-л. (напр., у хирурга, удачно проводящего операции). Чэпчэки илиилээх хирург. Ылыгас илии кэпс. - кистээн ону-маны уора сылдьар киһи. ☉ Мелкий воришка
    Үөннээх өттүк, Хос иҥэһэлээх Хоро тэбиэн аттаах, Ылыгас илии, Ыҥыранар айан, Ытык Кыйбырдаан обургу. П. Ойуунускай. Эт илиитинэн - 1) тус бэйэтэ тутан-хабан. ☉ Собственными руками
    Эн эт илиигинэн олорпут хатыҥыҥ. С. Федотов
    Бэйэтэ эт илиитинэн оҥорсубут олоҕун көмүскэһэн баран дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. А. Бэрияк
    Биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн музей экспозициятын оҥорон биэртэрэ. «ХС»; 2) үтүлүгэ, туох да атын мала-сала, туттар сэбэ суох (үлэлээ, тугу эмэ гын). ☉ Голыми руками (без рукавиц, без орудия труда - работать, делать что-л.)
    Ити түөһэйбит оҕонньор биһиэхэ бүтүн тайҕаны эт илиибитинэн солотоору кэмниир. А. Сыромятникова
    Хаппытыан баай Семенов эт илиитинэн киирэриттэн куттаммат. А. Сыромятникова
    Эт илиигитинэн тустан көрүҥ: соччоҕо дьэ биир охторбуккут тойон буолуох тустаах. Ньургун Боотур
    ◊ Илии баттаа - ааккын суруйан туоһулаа. ☉ Поставить свою подпись в подтверждение чего-л., расписаться
    Итини иһиттибит, диэн илиитэ баттааҥ! А. Софронов
    «Бу өлүк чахчы Деомид Бакланов өлүгэ», - диэн аактаҕа Никита Швецов бигэргэтэн илии баттаабытын ылан көрдөрбүтүм. Н. Якутскай
    Буор түҥэтиги көтүттэрэргэ биһиги сурукпутугар сүүс алта уонча киһи илии баттаата. М. Доҕордуурап. Илии көхсө - киһи ытыһын тас өттө. ☉ Наружная, тыльная сторона кисти руки
    Түөһүгэр холбуу тутуммут илиилэрин көхсүгэр күн саһарҕата түстэ. Амма Аччыгыйа
    - Ийээ, арай мин ол саҥа собуокка баран хаалыым? - Тугутугу? Анньыыска илиитин көхсүн хардарыта имитиммэхтээтэ. А. Сыромятникова. Илии салбаҕа анат. - киһи илиитин бэгэччэгиттэн тарбаҕын төбөтүгэр диэри чааһа. ☉ Кисть руки. Илии сыгынньах - үтүлүгэ суох. ☉ Без рукавиц
    Кириһээн илии сыгынньах тахсан кэллэ. «ХС». Илиитин иһинэн - илиитин бэйэ диэки өттүнэн. ☉ Внутренней стороной руки, со стороны ладони. Бастын чороону ылан, бэйэтин диэки иҥнэри тутан илиитин иһинэн үс төгүл уокка кутан биэрэр. Саха фольк. Илиитин таһынан - илиитин бэтэрээ, бэйэтин диэки өттүнэн буолбакка, анараа өттүнэн, ытыһын көхсүнэн. ☉ Внешней стороной руки, тыльной стороной ладони
    Ис таҥастарын илиилэрин таһынан Илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
    «Һы, биэрбэттээх ээ, өссө...» - Харалаампый оҕонньору илиитин таһынан күүскэ далайда уонна атыттары ойоҕолотон инники барда. Софр. Данилов
    Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Илии үлэтэ - быччыҥ күүһүнэн үлэлэнэр үлэ. ☉ Физический труд
    Оччоҕо эн сыыһа этэҕин. Мин барыта эриэккэһи, кырасыабайы таптыыр буолуум да, тоҕо илии үлэтин абааһы көрүөхтээхпиний? Тоҕо мин сатаан үлэлиэ суохтаахпыный? С. Ефремов
    Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
    Илии үлэтинэн дьарыктанар оробуочайдар ахсааннарын аҕыйатыы, онно олоҕуран производство көдьүүһүн уонна үлэ хаачыстыбатын үрдэтии ситиһиллиэхтээх. «Кыым»
    тюрк. ел, елиг