ж. 1. (разговор) кэпсэтии, сэһэргэһии; 2. (лекция, обмен мнений) бэсиэдэ; провести беседу бэсиэдэтэ оҥор, бэсиэдэлэс.

аат. Туох эмэ кырдьыктааҕын, сөбүн мөккүөрэ суох чахчыларынан бигэргэтии. ☉ Доказательство
[Биһиги эрабыт иннинээҕи үйэҕэ Грецияҕа] наука сайдыыта таҥаралар суохтарын дакаастааһыҥҥа тиэрдэрэ. КФП БАаДИ
Учуутал быһаарыыта сэһэргээһин, дакаастааһын уонна бэсиэдэ ньыматынан тэрийиллэр. «ББ»

умсугуй диэнтэн дьаһ
туһ. Дьикти дьахтар! Туттардыын, кэпсэтэрдиин, таҥастыын, көрүҥнүүн — бүтүннүүтэ таабырын! Ол да иһин киһини олус умсугутар. Н. Лугинов
Улуу физиктэр, математиктар олохторун, наукаҕа оҥорбут хорсун быһыыларын туһунан бэсиэдэлэр оҕолору сүрдээҕин умсугуталлара. И. Федосеев
Үөрэммэтэх ийэлэрэ Үс омук тылын билэрэ. Онон омук тылыгар Оҕолорун умсугутар. «ХС»

аат.
1. Тэрилтэ, кэлэктиип ордук үлэһит, көхтөөх, сайдыылаах өттө. ☉ Актив (деятельная часть организации, коллектива)
Сэттэ кылаас үөрэхтээх Сэбиэдиссэй сэгэрим, Актыып киһи аатыран, Атын сиргэ анаммыт. Күннүк Уурастыырап
Киэһэтигэр Гаврил Федорович Дмитриев Холкуос актыыптарыгар бэсиэдэ оҥордо. М. Доҕордуурап
Уоттаах-төлөннөөх актыыптары Сир хамыыһыйатыгар талан, Ситэрэн-хоторон турдулар, Ытыстарын күүскэ таһынан Мунньахтарын саптылар. С. Васильев
2. Актыыптар мунньахтара. ☉ Собрание актива
Уопсай дьыала туһун Уһулуччу чорботуо. Араас үлэҕэ барытыгар Актыыптарга айдаарыа. Күннүк Уурастыырап

с. нескл. интервью (политической, общественной деятели кытта журналист бэчээккэ анаан бэсиэдэтэ); дать интервью интервьюта биэр; взять интервью интервьюта ыл.

сыһ.
1. Ситимин быспакка, салҕанан баран иһэр курдук гына. ☉ Непрерывно, постоянно
Үлэ киһиэхэ син биир аһылык курдук наада. Үлэ утумнаахтык уонна мэлдьи баар буолуохтаах. «ХС»
Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын кытта нэһилиэнньэ көрсүһүүтүн былааннаахтык, утумнаахтык тэрийэрэ. АҮ
ГАИ начаалынньыга М.Д. Фёдоров, сааны көҥүллүүр отдел үлэһитэ А.А. Лященко уо. д. а. үлэ кэлэктииптэригэр кэлэн бэсиэдэлэри, лиэксийэлэри утумнаахтык оҥорор буоллулар. «К»
Нэһилиэнньэ ортотугар …… бырапагаанданы тупсарыы үлэтин утумнаахтык ыытар. ПИС КК
2. Дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик (тугу эмэ гын). ☉ Упорно, настойчиво (делать что-л.)
Кини сэбиэскэй былаас дьаһалларын утумнаахтык олоххо киллэрэ сатаабыт. «ХС»
Кыра сүөһүнү күүскэ төлөһүтэргэ …… Н.С. Пермякова элбэх үлэни ыытта, утумнаахтык дьарыктанна. ПИО ТС
Дмитрий Петрович [Коркин] уолаттарын утумнаахтык эрчийэрин истэрбит уонна кини олохтоохтук …… успуорт бу көрүҥүн сайыннарарга туруммутун илэ харахпытынан көрөн итэҕэйбиппит. ВВ ТТ

туохт.
1. Түргэнник көбүөхтээн, үрүт-үөһэ күүстээхтик, иһиллэр гына тыын (түргэн сүүрүүттэн, күүстээх үлэттэн, ыалдьан эҥин). ☉ Запыхаться, тяжело дышать (от напряжения, болезни). Аҕылыы-аҕылыы көтөҕө сатыыр
□ Тогойкин улаханнык киэптэтэ олук уурсан, тиритэн, аҕылаан уотугар кэлистэ. Амма Аччыгыйа
Павел Попов аҕылаан бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, күрдьэҕинэн буор эстэ. М. Доҕордуурап
Ыраахтан үүрүллэн кэлбит буолан, сүөһүлэр аҕылыыллар, тылларын таһаараллар, хоннохторун саланаллар. Л. Попов
2. көсп. Үрүт-үөһэ көбүөхтээн, тыынан эрэр курдук буол (сорох айылҕа көстүүлэрин эҥин туһунан). ☉ Колыхаться, колебаться, двигаться (напоминая тяжелое дыхание — напр., о нек-рых явлениях природы)
Алта уон кыраадыс тымныыбыт Аҕылыы турар, түҥ тайҕабыт Түүрэ да тартаран утуйдар, Түүннэри бараллар суоппардар. Дьуон Дьаҥылы
Саҥа дьылбыт ата — тымныы, Тэлгэһэҕэ аҕылыыр, Хамсыыр дьирим элбэх уоппут Харыйаҕа тырымныыр. Т. Сметанин
Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн аҕылыы талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕылаан ыалдьыы (ыарыы) бэт. — ньирэй араас уорганнарын биохимическай састааптара кэһиллиититтэн, ордук сүрэҕин уонна атын да быччыҥнара сүһүрүүлэриттэн үөскүүр ыарахан ыарыы. ☉ Беломышечная болезнь телят
Аҕылаан ыалдьыы диэн сахалыы, ыарыы тас көрүҥүттэн көрөн, ньирэй аҕылаан-аҕылаан баран өлөрүн иһин ааттаабыттара. МСИ СС НьЫаУО. Кини [зоотехник] бүгүн Арыылаахха аҕылаан ыарыы туһунан бэсиэдэ ааҕарга быһаарынна. С. Федотов

аат.
1. Киһи олоҕор-дьаһаҕар наадалааҕы, туһалааҕы оҥорор, оҥорон таһаарар дьайыыта, дьарыга. ☉ Работа, труд, занятие, деятельность
Нохоо, баран үлэҕин үлэлээ, тугу гына олордоҥуй. Н. Неустроев
Эрэ күнүһүн үлэтин үлэлээн баран, иллэҥэр ыалга баран хаалар. А. Софронов
Үлэтэ суох хайдах тэһийэҕин? С. Ефремов
«Аҕаҥ үлэҕэ үөрэппит эбит, оҕом улааттаҕына үлэһит бэрдэ буолуо», — диэбитин бу баардыы өйдөөн хаалбытым. «ХС»
△ Киһи хамнастанар, оҥорбутун иһин төлөбүр төлөнөр дьарыга, сулууспата. ☉ Служба, какое-л. занятие как источник заработка
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл, учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев
Сахаяна хаһан да киэргэммэтэҕин киэргэнэн, чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн, үлэтигэр аан маҥнай баран иһэр. Ф. Софронов
Аҕата, боростуой оробуочай киһи, кыыһын бары хаппырыыһын толорор туһугар иккилии-үстүү үлэҕэ тэҥинэн үлэлиирэ. А. Николаев
Үчүгэй үлэни көрдөөтүм да, булбатым. «ХС»
2. Киһи-сүөһү ханнык эмэ уоргана аналлык хамсаан, хамсанан дьайыыта (хол., сүрэх). ☉ Деятельность какого-л. органа, функция (напр., сердца). Сүрэх үлэтэ мөлтөөбүт
□ Уҥа полушарие үлэтэ — биир кэлим, объектар туох баар уустуктарын барытын бииргэ ылынар, эттиктэр көстөн турар майгыларын туһанар
Саха мындыр суота. Ас буһарыытыгар, куртах-очоҕос үлэтигэр, бүөр, хабах ыарыытыгар туһалыыр. ПАЕ МСТ
3. Айан, оҥорон таһаарбыт туох эмэ айымньы. ☉ Продукт творческой деятельности, произведение
Ааптардар үлэлэрин кытта кылгастык билиһиннэрэр. Эрчимэн
Икки масыньыыскаҕа үлэ бэчээттэтэ биэрбиттэр. БАН А
Чернышевскай суруйан хаалларбыт үлэлэрин туһунан сурах баар этэ. Б. Лунин (тылб.)
◊ Дьиэ ис үлэтэ көр дьиэ I
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров
Дьиэтээҕи үлэ көр дьиэ I. Учуутал ыйытта: «Дьиэтээҕи үлэни бары толордугут дуо?». ДНД СТ
Дьиэ үлэтэ көр дьиэ I. Дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
Илии үлэтэ көр илии. [Татьяна Ивановна:] Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар, илии үлэтигэр сылдьар. С. Ефремов
Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
Күһэлэҥ үлэ көр күһэлэҥ. Сура балык сыанатын үрдэтэн да атыылаабыт буоллаҕына, — кыра оҕолордооҕун учуоттаабатахтар, биир сылга күһэлэҥ үлэҕэ уураахтаабыттар. Н. Якутскай
Кыһалаҥ үлэ — күһэлэҥ үлэ диэн курдук. Кытаанах түһэриини кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга кыһалаҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
Мөрүөҥ кыһалаҥ үлэҕэ барбытын кэннэ Биэрэ эмээхсин үксүн дьиэтигэр соҕотох олорор, санааҕа баттатар буолбута. Д. Таас
От үлэтэ көр от. Холкуос от үлэтигэр саҥардыы киирэн эрэр кэмэ. Софр. Данилов
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов
Өй үлэтэ көр өй. Өй үлэтинэн үлэлиир дьон сынньалаҥнарыгар илии үлэтин үлэлииллэрэ наада. ГЕВ ТБГ. Үлэ бэтэрээнэ — үлэ ханнык эмэ салаатыгар үтүөлээх кырдьаҕас үлэһит. ☉ Ветеран труда
Общественнай тэрилтэлэр салайааччыларынан инициативалаах, тэрийэр дьоҕурдаах бастыҥ үлэһиттэр, …… үлэ бэтэрээннэрэ быыбардаммыттара. ПДИ КК
Үлэ бэтэрээннэрин материальнай хааччыйыыга уонна да атын социальнай дьаһалларга ордук элбэх үп ороскуоттанар буолла. ССКП ХХVI. Социалистическай Үлэ Геройа көр герой. Үлэ Геройа аат КСК уонна ССРС НКС 1927 сыл от ыйын 27 күнүнээҕи уурааҕынан олохтоммута. ДАП ССЛОДь
Үлэ оҥорумтуота көр оҥорумтуо. Үлэ оҥорумтуота алта бырыһыанынан үрдээтэ. ПДИ КК
Табаһыттар табаны көрүүгэ-харайыыга, үлэ оҥорумтуотун үрдэтиигэ аналлаах бэсиэдэлэри иһиттилэр. «Кыым». Үлэтэ суох буолуу — туох эмэ биричиинэнэн үлэтэ суох хаалан ииттинэр кыаҕа суох буолуу. ☉ Безработица
Үүммүт сыл үлэтэ суох буолуу үксээн иһиитин сылынан буолуоҕа. «Кыым»
Дойду үрдүнэн үлэтэ суох буолууга төлөнөр страхование биир систиэмэтэ суох. ТАЛ БУ. Хара үлэ — илии, быччыҥ күүһүнэн толоруллар үлэ. ☉ Чёрная (физическая) работа
Саатар хара үлэ баҕас көстөр ини. Н. Якутскай
Орто оскуоланы бүтэрбиттэр хара үлэттэн куота сатааһыннара суох буолбатах. И. Федосеев
Хомуур үлэтэ көр хомуур. Сотору хомуур үлэтэ саҕаламмыта. И. Гоголев
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыыхотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
Холкуостаах дьоннор хомуур үлэтигэр хорсуннук үлэлииллэр. И. Данилов. Хонтуруолунай үлэ — үөрэнээччи билиитин тургутар, бэрэбиэркэлиир үлэ. ☉ Контрольная работа
Хонтуруолунай үлэлэрбин бэрэбиэркэлиэм этэ. «Тойооскуларым» хайдах оҥорбуттара биллибэт. Н. Лугинов
Хонтуруолунай үлэҕэ алта оҕо биэс сыананы ылбыт. ВНЯ М-5. Ыһыы үлэтэ — бурдугу, оҕуруот аһын олордор үлэ. ☉ Посевная кампания
Сааскы ыһыы үлэтэ Бүтэн, тыас-уус сэллээтэ. Эллэй
[Петя:] Ыһыы үлэтин хайаан даҕаны баттастахпына табыллар. С. Ефремов
ср. др.-тюрк. иш ‘дело, работа’, бур. уил, тув. үүле ‘работа, дело, занятие’

I
туохт.
1. Кыайан уйдарбакка туох эмэ иһигэр көстүбэт буола киирэн хаал (хол., ууга). ☉ Проваливаться во что-л., погружаться (напр., в воду), тонуть. Хаарга тимир
□ Ууга тимирбэт, уокка умайбат баар үһү (тааб.: муус)
Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна да, тимирбэтэ. И. Данилов
«Абырааҥ… өрүһүйүҥ!» — диэн дьахтар, тимирэ-тимирэ көбөн, ууга чачайа-чачайа, хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Т. Сметанин
△ Ууга ыллар, уу анныгар буол. ☉ Оказаться под водой, затонуть
Өрүс уута таһымнаан, бүтүн уобалас тимирбит. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Намтаан туох эмэ күлүгэр түс (хол., күнү этэргэ). ☉ Опускаться, садиться, прятаться (напр., о солнце)
Кэлтэгэй ый …… өрүс үрдүк арҕастаах таас хайатын кэтэҕэр киирэн, тимирэн хаалла. Эрилик Эристиин
Күн арҕаа тыа кэтэҕэр тимирбитэ син балачча буолла. С. Никифоров
Былыттар көтөллөр соҕуруу Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
3. көсп., кэпс. Ханна эмэ баран баран өр буол, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть, пропасть неизвестно куда, запропаститься
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына? Эрилик Эристиин
Тоҕо Ньидьили түгэҕэр дьөлө тимирэн сыппытым буолуой? Ол саҕана бу да диэки сылдьыбыт буолбатахпыан. Н. Якутскай
Дэриэбинэҕэ тахсыаҥ да, тимирэн хаалыаҥ. В. Гаврильева
♦ Сирдээн тимириэҕин (тимириэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> — барыахкэлиэх сирин булбата (хол., баай батталыттан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от гнёта, гонений)
Аһын, харыһый, сирдээн тимириэхпин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхпүн халлаан ыраах буолан олоробун. Эрилик Эристиин
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов
Кинини көрөөт, кырдьыга, оҕонньор сирдээн тимириэн — сир кытаанах буолан биэрдэ. Д. Таас
Сиргэ (сирдээн) эрэ тимирбэтэ көр сир II. Ойох киһи истиэр Олус куһаҕаннык этитэн, Сирэйим саатан Сиргэ эрэ тимирбэтим. П. Ойуунускай
Хата ааранан мин саатан сирдээн эрэ тимирбэтим. «ХС». Таастыы тимирдэ — сураҕа суох сүттэ. ☉ соотв. как в воду кануть. Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ… Амма Аччыгыйа
Онтон баран таастыы тимирбитэ. Далан
Минпроска киирэн баран таастыы тимирбит. ФЕВ ДьС. Тэҥн. сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө]. Тимирэтимирэ күөрэйэр — үгүс эрэйи, кыһалҕаны төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. эвенк. тымирде-ми, тымир-ми ‘тонуть’
II
1. аат. Тиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар килбэчигэс сырдык дьүһүннээх кытаанах металл (күннээҕи олоххо чугуун, ыстаал суортарын тимир диибит). ☉ Железо
Харайбатахха, тимир да дьэбиннирэр (өс хоһ.). Аҕа дойду кырыктаах сэриитин бириэмэтигэр боруоҥҥа көмөҕө элбэх тимир наада буолбута. МАП ЧУу
Үгүс дэтээллэр чугуунтан уонна ыстаалтан оҥоһуллаллар. Кинилэр иккиэн — тимир уонна углерод холбоһуктара. ННС ЧАа
△ Маннык састааптаах химиичэскэй элэмиэн. ☉ Железо как химический элемент
Тимир хаан үөскүүрүгэр улахан суолталаах, хаан кыһыл эттиктэрин быстыспат сорҕото буолар. ТИиС
Тимир эккэ, оҕурсуга, биэ эмиийигэр, …… кыһыл хаппыыстаҕа элбэх. ФВН ТС
Сибиэһэй дьэдьэн отоно тимиринэн баай буолан, хаан ыарыытыгар туһалаах. ТКП ТДЭҮү
2. даҕ. суолт. Тимиртэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из железа, содержащий железо, железный
Ваня оҥоойук оҥостуммут тимир куруускатын болтуотун сиэбигэр симинэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
[Глафира] таҥара дьиэтин тимир аҕыраадатыгар тиийиэхтэригэр диэри тугу да саҥарбата. Л. Попов
Тимир күрдьэҕинэн туой курдук чиҥ буору эһэн күөрэлдьиппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
♦ Тимир бэлэс кэпс. — олус улахан куоластаах; улаханнык саҥарар (ыллыыр, хаһыытыыр о. д. а.). ☉ соотв. лужёная глотка; медная глотка
«Аата, бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тугун сүрэй, обургум күөмэйэ да бүппэтэ бэрт ээ, дьэ үчүгэй тимир бэлэс», — диирэ. НС ОК. Тимир дьиссипилиинэ калька. — кытаанах дьиссипилиинэ. ☉ Железная дисциплина
Тимир дьиссипилиинэ наадатын туһунан биһиэхэ хаста бэсиэдэ оҥордулар этэй? Толороргор тиийэҕин. И. Гоголев
Билигин биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдөһөрбүт, биир санаалаах, тимир дьиссипилиинэлээх буоларбыт наада. Болот Боотур
Тимир дьиссипилиинэ — бу буолар Кыһыл Аармыйаҕа аан маҥнайгыттан туруоруллубут модьуйуу. ЯЕМ СБСБС. Тимир илии (ытыс) сөбүлээб. — күтүр, кэччэгэй киһи. ☉ Стремящийся любой ценой избежать расходов, чрезвычайно скупой
Тимир ытыс, олус да күтүргүн, бу дуо түөрт уон сааскар тиийэн баран эргэ барбытыҥ малааһына. А. Сыромятникова
Бу киһи кэргэнэ дьэ, кырдьык, дьиҥнээх тимир илии этэ. Табаны хамначчыкка биэрбэт туһугар эрэ, бииргэ төрөөбүт быраатын үлэлэппитэ. «Чолбон». Тимир курдук — кытаанах, халбаҥнаабат, бигэ. ☉ Непоколебимый, несгибаемый, стойкий
Кини хоодуот-хорсун быһыытыгар, тимир курдук күүстээх санаатыгар саарбаҕалаабат этилэр. К. Симонов (тылб.)
«Даа, табаарыс Сталин тимир курдук кытаанах, киэҥ көҕүстээх киһи буолбатаҕа буоллар, хайдах буолуох эбиппит буолла», — диэтэ Пикин. К. Симонов (тылб.). Тимир сиппииринэн (миинньигинэн) сиппий (миин- ньиктээ) — кими, тугу эмэ харыстаабакка суох оҥор, суох гын. ☉ соотв. выжигать калёным железом что-л. Күҥүл биһикки улааттахпытына эһигини тимир миинньигинэн миинньиктиэхпит! Сэрэниҥ, сиэхситтэр, сэрэниҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр биһиги сэссийэлиисимҥэ барар киэҥ айаммыт суолугар туора турар буоллахтарына, тимир сиппииринэн сир үрдүттэн сиппийиэх тустаахпыт. Болот Боотур
Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар …… өрөпкүөм диэн байыаннай диктатура өрөбөлүүссүйүөннэй суута тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Тимир сүрэхтээх — аһыныгаһа суох, муус сүрэхтээх. ☉ соотв. каменное сердце
Соҕотох оҕоҕун кыайан иитиминэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап
Тимир тириитин кэппит көр кэт. Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний? В. Яковлев
Урут кистэнэ, ньылбыйа сылдьыбыт өстөөхтөр былааһы ылаат да, тимир тириилэрин кэппиттэрэ. И. Федосеев
◊ Атыыр тимир — кытаанах хатарыылаах, хатан тимир (үксүгэр сүгэни оҥорорго эҥин тут-лар). ☉ Твёрдое, закалённое железо (подходящее для изготовления топора)
Сүгэни бии өттүн хатан, атыыр тимиринэн оҥороллор. МАП ЧУу. Тимири батыы (тимир батыыта) — болгуоттан араас тэрили оҥорорго анаан ыраас тимири, ыстаалы уулларан ылыы. ☉ Получение чистого железа, стали из железной болванки путём выплавки
Болгуоттан араас тэрил тахсар ыраас тимири, ыстаалы ыларга тимири батыы диэн сүрдээх эппиэттээх, элбэх сыраны ирдиир үлэ саҕаланара. МАП ЧУу
Уус тимир батыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ. МАП ЧУу. Тимири сиэтии — тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Соединение металлических частей, деталей чего-л. путём раскаливания и сплавления их соприкасающихся поверхностей, сварка
Тимири сиэтии аныгы сыбааркатааҕар ордук бөҕө, сиигэ көстүбэттик ыбылы сыстар. МАП ЧУу
Саха уустара тимири сиэтиини …… сатабыллаахтык оҥороллоро. МАП ЧУу. Тимири (тимир) уһаар — уруудаттан тимири уулларан ыл. ☉ Выплавлять из руды железо
Бастаан Буотама үрэҕэр тимир уһаарар, болгуо оҥорор нууччалары булбут, онно үлэлиир үһү диэн сурах иһиллибит. Күннүк Уурастыырап
Баахтыыр уус ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар тимир уһаарбыт эбит. МАП ЧУу
Тимир уһаарарга оттук быһыытынан кураанах тиит мас чоҕо [көмөр] туттуллара. ИЕВ СУу. Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) — уруудаттан тимири уулларан ылыы. ☉ Получение железа из руды путём плавки (плавления)
Сата уустара бэйэлэрин идэлэрин оҕолоругар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн испиттэрэ, онон тимири уһаарыы тохтоло суох барбыта. ИЕВ СУу
Тимир уһаарыытын үрэх уута түспүтүн кэннэ бэс ыйыттан саҕалыыллара. МАП ЧУу. Тимири хатарыы — болгуону аналлаах күөскэ, кыһаҕа ууллара-ууллара, тоҥоро-тоҥоро кытаатыннарыы. ☉ Придание сплаву большей твёрдости путём нагрева и быстрого охлаждения, закаливание
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Тимири хатарыыга уус болгуоттан хатан ыстаал тахсарын сатаан арааран билиэхтээх. МАП ЧУу. Тимири эллээ — тугу эмэ оҥорон тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ковать железо
[Балта] тимири эллииргэ, хаптатарга сынтарыйбат сындааһыннаах буолар. МАП ЧУу
Улахан балта уонча киилэ ыйааһыннаах. Тимири эллииргэ аналлаах, икки өттө түөрт муннук сирэйдээх. МАП ЧУу. Тимир ат кэпс. — бэлисипиэт. ☉ соотв. железный конь (велосипед)
Оройуоҥҥа аан бастакынан көстүбүт тимир аты [билиҥҥинэн бэлисипиэти] онно [сыырга] айааһаабыттара. Софр. Данилов
Дойдубар эрдэхпинэ, Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыт дьонтон тимир ат [бэлисипиэт] туһунан истэрим. Н. Заболоцкай
Биһиги отууга Бэйэбит хонобут. Тимир ат тэбэннэр Дьиэлииллэр дьоннорбут. ГНА ТС. Тимир атах биол. — үксүн хотугу күөллэр сээннэригэр, үрэхтэргэ үөскүүр хатыы лапчааннардаах кыракый балык. ☉ Вид речной рыбы, девятииглая колюшка
Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
Синньигэс талахтан оҥоһуллубут туулары сиэннэргэ тимир атах диэн кыра балыкка угара. Н. Босиков
Биэнсийэлээхтэр икки сүүс биэс уон сэнтиниэр «тимир атах» диэн балыгы бултаан күөх кырса дьонун үөртүлэр. ТССКС. Тимир бороҥ — сылгы дьүһүнэ: үрүҥэ, харата булкуйбут курдук тэҥ түүлээх. ☉ Сиво-серый, стальной (о масти лошади). Туох баар уопсай түүтэ булкуйбут курдук, үрүҥэ, харата тэҥ, харатыҥы дьүһүннээх буоллаҕына, уу бороҥ эбэтэр тимир бороҥ дииллэр. Сылгыһыт с. Тимир көлө олорон айанныыр тиэхиньикэ (хол., массыына). ☉ Транспортное средство, техника
Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Тимир көлө тигиниирин, Борохуот аал сурдургуурун. А. Софронов
Мин тимир көлөнөн тигинээн тиийиэҕим Килбиэннээх Киевкэ — күндэлэс баксаалга! Л. Попов. Тимир курдук — тутан көрдөххө сымнаҕаһа суох, кытаанах. ☉ Твёрдый как железо, жёсткий, затвердевший
Баттаҕар түстүм, умса баттаатым, абынатабына тимир курдук баттах дуомнаах эбит. П. Ойуунускай
Ылдьаа илиитэ, хара үлэҕэ үөрэммит баҕайы, тимир курдук этэ. Н. Заболоцкай
[Аҕыс атах] этэ үрүҥ, тутан көрдөххө тимир курдук, амтана буоллаҕына үрүҥ тэллэй амтаныгар маарынныыр. В. Арсеньев (тылб.)
Тимир сааҕа көр саах. Туртайа кытарбыт болгуоттан Тоҕо тимир сааҕа тула ыспат буолуоҕай. С. Васильев
Ылыллыбыт болгуо көпсөркөйө тимир сааҕынан [шлагынан], чох эмтэркэйинэн бүрүллэ сылдьар буолара. МАП ЧУу. Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллыктардаах суол. ☉ Железная дорога
Саха сиригэр бастакы Тимир суол ыстаансыйатын Тутуутун саҕалаатыбыт, «Нагорнай» диэн ааттаатыбыт. М. Ефимов
Тимир суол Дьокуускайга Амма өрүһү үрдүнэн кэлиэҕэ. В. Титов
Модун очуос таастары дьөлө үүттээн тимир суол тардыллар туннелларын оҥоруохтара. «Кыым». Тимир тааһа — дьэбин өҥүн курдук дьүһүннээх таас (уматан болгуону ылаллар). ☉ Бурый железняк, сферосидерит
Көмөр үрдүгэр биэдэрэ аҥаарын кэриҥэ кыраламмыт тимир тааһын тарҕата куталлара. МАП ЧУу
Умайбыт тимир тааһа бытарыйымтыа буолар. МАП ЧУу. Тимир уруудата — сиртэн хостонор туһалаах баай (чугууну, ыстаалы уһааран, уулларан ылаллар). ☉ Железная руда
Таас чох, тимир уруудата, таас барыта манна [Алдаҥҥа] баар. Хорсуттар с. [Тимир үйэ дьоно] тимир уруудатын хомуйан, үлтү сынньан …… уһааран, уулларан …… араас тимир сэптэри оҥорон барбыттара. МАП ЧУу
Тимир уруудатын сүдү суолталаах субуойустубата — ууллумтуо. МЛФ АҮө
Тимир ууһа көр уус. Көкөт Сэмэн, тимир ууһун курдук оһох чанчыгар олорон, уот өһөн бардаҕын аайы күөдьүтэн истэ. Эрилик Эристиин
Мин тимир ууһабын, Аармыйаҕа ол идэбинэн үлэлээбитим. С. Ефремов
Үрдүк Айыыларга саамай чугас дьонунан тимир уустара буолаллар. МАП ЧУу. Тимир үйэтэ археол. — киһи тимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл оҥостор буолбут кэмэ. ☉ Железный век
Тимир үйэ кэхтэр кэмэ, Тимир үйэ көтөр күнэ Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Кэнэҕэс ити амтыын кырыыстар дэлэйдэхтэринэ, тимир үйэ кэлиэ. Р. Кулаковскай. Тимир эрбэһин биол. — дороххой уһун умнастаах, салбахтардаах сэбирдэхтээх биир сыллаах сыыс от. ☉ Дескурайния струйчатая (вид растения)
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үс сайын устата халлаантан сиик түспэккэ, урукку быйаҥнаах бааһыналар …… тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. ФСВ С
Саха сиригэр тарҕаммыт биир сыллаах сыыс отторунан тимир эрбэһин [дескурайния струйчатая], …… сытыган эрбэһин [полынь] уо. д. а. буолаллар. ПАК НТ. Тыһы тимир — сымнаҕас хатарыылаах үчүгэй хаачыстыбалаах тимир (быһах, кытаҕас эҥин оҥорорго тут-лар). ☉ Железо хорошего качества (самое подходящее для изготовления ножей, клещей)
Кытаҕаһы тыһы тимиринэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Хаарбах тимир көр хаарбах. Оскуола үөрэнээччилэрэ күһүн-саас хаарбах тимири хомуйар үгэстээхтэр. «ББ»
Үөрэнээччилэри икки аҥаар туонна хаарбах тимири хомуйарга сорудахтаабыттар. ВНЯ М-4
ср. др.-тюрк., тюрк. темир, тимер, тимир