прил. гвардейскай, гвардия; гвардейский полк гвардия полката.

көрүн диэнтэн хай
аата. Аҕыйах хонон баран көмөлөһө барбыт кыһыл этэрээт туох да көрүнүүтэ, сэрэҕэ суох баран, сэрии сэбэ суох буолан, Маача бандьыыттарын тоһуурдарыгар түбэһэн бэриммитэ. П. Ойуунускай
Көрүнүү буолар: бары бааллар, Суох өлбүт, сүппүт, үлүйбүт. Дьуон Дьаҥылы
Бу миитиҥҥэ тэриллибит парадка Кыһыл гвардия күүстэрин көрүнүүтэ буолла. Д. Токоосоп

туохт., истор. Кими эмэ хомуньуус баартыйа кэккэтиттэн таһаар, уһул (ханнык эмэ өттүнэн сөп түбэспэт, холооннооҕо суох диэн быһааран). ☉ Провести партийную чистку по соответствию членов коммунистической партии предъявляемым к ним требованиям
[Табаарыс Енукидзе] биһиги баартыйабытын бэрэбиэркэлиэхтээх, чыыскалыахтаах кырдьаҕас партийнай гвардия киһитэ. ЛТК
Биһиги баартыйабытыттан сүүс-икки сүүс тыһыынча киһини чыыскалаатахпытына туһалаах буолуо. В. Ленин (тылб.)

1. кэпс. атыы- һыт 2, 3 диэн курдук. Мачайар Баһылай Дьокуускай куоракка дьоһун торгуомсугунан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. IV
   Бурсуй-кулаак, тойот-торгуомсук суох буолалларын туһугар — кыһыл гвардияҕа киирэммин, саа эмиэ туппутум. П. Ойуунускай
   Торгуомсук, баай, ойуун урдустара …… Уон албаһы була сатаабыттара. Эллэй
2. даҕ. суолт. Туох эмэ атыытынан дьарыгырар. ☉ Занимающийся торговлей, продажей чего-л.
   Торгуомсук дьон убайдарым, Туолката суоҕу кэпсиир эбиккит. Саха нар. ыр. III
   Торгуомсук дьону, …… көрүөхпүт, булуохпут суоҕа. П. Ойуунускай
   Торгуомсук дьахтар кинини …… элэккэйдик көрсүбүтэ. М. Горькай (тылб.)

аат.
1. Үлэтин сүнньүнэн бас бэринэр тэрилтэлэр уонна дьоннор үлэлэрин бэрэбиэркэлиир, үлэни тэрийии туһунан ыйан-сүбэлээн биэрэр киһи. ☉ Инструктор (должностное лицо)
Райкомол инструктора, сельхозинспекция агронома кэлбиттэр. В. Яковлев
Аармыйаттан кэлэрин кытары инструкторынан ылбыттара. С. Никифоров
Нэһилиэк аайы эмиэ эппиэттээх инструктордар тарҕаммыттара. Бэс Дьарааһын
2. Анал идэҕэ, дьоҕурга үөрэтэр киһи. ☉ Инструктор (лицо, обучающее какой-л. специальности, мастерству)
Эдэр натуралистар оҕуруот аһыгар, садоводствоҕа, сибэккини үүннэриигэ, хонуу үлэтигэр, сүөһү иитиитигэр инструктор аатын ылаллар. И. Данилов
Инструктор, настаабынньык ыанньыксыттар анаммыттара. «Кыым»
Авиация гвардия полковнига Федоров Иван Афанасьевич летнай училищеҕа иструкторынан үлэлии сылдьыбыта. «Кыым»

туохт.
1. Өттүгэстээн сытан илиигинэн тайанан сыҥаах баттан. ☉ Ложиться на бок, подперев рукой щеку
Кубаача, кэпсээн бүтэн, Куруйан, сүөм түһэн, Муннукка кээдьэҕэстээн сытар, Муннун эрэ өрө сыҥар. С. Васильев
[Оҕонньоттор] кээдьэҕэстии сытан …… ааспыт уйгу күннэрин ахтыһаллар. УАЯ А. Тэҥн. кыҥыһахтаа
2. Бүтүн бэйэҕин хамсатан (самыыгынан, түөскүнэн, көхсүгүнэн) кырыыгынан бар, туохха эрэ кырыыгынан киирэ сатаа. ☉ Протискиваться куда-л. боком, двигаясь всем корпусом
Кыргыһыыга сылдьыспыт гвардия саллаата Кэлэн онно [уочаракка] киирээри кээдьэҕэстии сатаата. С. Тимофеев
Эконом бэргэһэтин сирэйигэр саба тардынна уонна халҕаһа дьону быыһынан кырыытынан кээдьэҕэстээн ааста. КММ Дь
Кэрэмэстэй саһылгын тутаҥҥын Кээдьэҕэстээн киирэҕин. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ улаханы харса суох бысталаан, көтүрэн тус-туспа араартаа, үрэй. ☉ Разбирать что-л. на части; разделывать
Хоммууна чилиэннэрэ бары биир уопсай дьиэҕэ олороллорун курдук былаан оҥоһуллубута, анал биригээдэ тэриллэн биирдэм ыал балаҕаннарын, дьиэлэрин садаҕалаан барбыта. И. Аргунов
[Хотой] Токур сытыы тумсунан Тоҕута-тэлитэ тыытан, Булдун-алдын садаҕалыыр. С. Васильев
2. көсп. Үлтү сыс, букатыннаахтык кыай (хол., өстөөҕү). ☉ Разбить наголову, нанести полное поражение, разгромить
Бу биһиги киэн туттар модун күүспүт-уохпут, өһөгөйдөөх өстөөҕү бэйэтин арҕаҕар тиийэн үлтү тэпсэр, садаҕалыыр модун куйахтаах гвардиябыт. С. Никифоров

1. аат.
2. Көнөтүк субуспут биир тэҥ туох эмэ эрээтэ. ☉ Ряд, линия ровно расположенных однородных предметов
   Микиитэ дьон быыһынан сылыкыччыйан киирэн саамай инники кэккэҕэ олоруна охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Хонууга сөмөлүөттэр кэккэлэрэ элэгэлдьиһэн хааллылар. Л. Попов
   Күөлбүтүгэр уонна томторго кыһарыйтаран дьиэлэрбит биир кэккэнэн турар буоланнар, дэриэбинэбит ыһыллаҕас, уһун. Г. Угаров
3. көсп. Биир уустаах ханнык эмэ бөлөх, араҥа. ☉ Группа людей, объединенных какой-л. общностью, слой (напр., общества), среда
   Биһи — эдэр гвардия, Кыайтарбат кэккэбит. П. Ойуунускай
   Баай былааһын утары …… дьаныардаахтык охсуһуохтаахпыт, бэйэбит кэккэбитин хаҥатыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап
   Хаста даҕаны хаһыакка үчүгэй учууталлар кэккэлэригэр ахтыллыбыт этим. Н. Габышев
4. байыан. Биир кэрискэнэн турар дьон эрээтэ. ☉ Строй
   Элбэх мөлүйүөннээх Этэрээт кэккэтэ Кинилэр суолларын Кэҥэтэн барыаҕа. П. Ойуунускай
   Ол ыраах эниэни таҥнары Кэккэлэр субуһан киирэллэр. Эрилик Эристиин
   Хайдахтаах да кырыктаах кыргыһыыга кэккэ ыһыллыа суохтаах. Н. Лугинов
5. калька., публ. Элбэхтэн сорҕото, төһө эрэ ахсаана. ☉ Часть, ряд чего-л. (напр., недостатков)
   Кинини отчуоттатан баран, кэккэ итэҕэстэртэн ураты, уопсай үлэтин «үчүгэйинэн» сыаналаабыттара. Н. Лугинов
   Поэт сэрии бүтүүтүгэр …… кэккэ кылгас публицистическай ыстатыйалары суруйталаабыта. КНЗ ТС
   Управление кэккэ сылларга ночооттоохтук үлэлээн кэлбитэ. «Кыым»
   2
   сыһ. суолт. кэккэлэһэ диэн курдук. Кэккэ бииргэ хаамсан, Кэлэр-барар эбиттэр. Саха нар. ыр. III
   Кини биһикки куойкаларбыт кэккэ түбэстилэр. Н. Заболоцкай
   Кинини кытта кэккэ олорбут эдэр дьахтар …… Петровка мичээрдии-мичээрдии, дорооболоһон төбөтүн хоҥкус гыннарар. Амма Аччыгыйа
   ср. кирг. хырха ‘ряд’

1. аат. Элбэх киһи биир сиргэ түмсүүтэ; дьон сомоҕолоһуута. ☉ Скопление, стечение большого числа людей где-л.; единение народа
   Бардым өлүүлээх түмэҥҥэ Өлбөт иһин! Таллан Бүрэ
   Түмэн диэн былыр «гвардия» диэҥҥэ маарынныыр суолталааҕа. «Сахаада»
2. даҕ. суолт.
3. Биир сомоҕо, түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
   Сүүс киһи түмүллэр Түмэн сүбэҕитинэн сүбэлээҥ. Д. Говоров
   [Бухатыырдар:] Сиик курдук Сиэлэн эрэллэр, Хаар курдук Хааман эрэллэр, Сүүс киһи түмэн Сүбэтин сүбэлээ. ТТИГ КХКК
   Улуу тойон эһэм, төлөрүйбэт Түмэн дьүүлгүн таһаара оҕус! И. Гоголев
4. Хараҥа, дьулаан. ☉ Тёмный, страшный
   Түмэн бараан Түүн ийэлэрэ Хараҥанан хаайан, Сытарынан кыһарыйан Тиийэн кэлбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Түмэн хара былыттара, Түрбэлээх туос курдук Үҥкүрүйэн түһэн иһэр эбиттэр. Д. Говоров
   Түмэн сир түһүлгэтиттэн Төннөн тиийэр буоллахпытына, Ахтыбыппыт бэрдиттэн Араҕас ньээкэ буордаргыттан …… Сыллыа-ууруо этибит. И. Эртюков
   ♦ Түмэн дойду фольк. — улаҕата биллибэт улахан, киэҥ дойду. ☉ Необъятно широкая, громадная страна, мир
   Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут [кырдьаҕас]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Бу хайа түмэн дойду Түллэр төбөтүттэн Сүһүөҕэ биллибэт Сүргүөһүнэ эбитэй диэн Толкуй бөҕө буолла. Д. Говоров
   [Манчаары Баһылай] Түмэн дойду түҥнэстигэс дьүүлүгэр түбэһэн, түүнүктээх түрмэҕэ төлкөлөммүт. В. Протодьяконов
   ◊ Ил түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай мунньаҕа, парламена. ☉ Государственное собрание, парламент Республики Саха (Якутия). Ил түмэн мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ
   др.-тюрк., тюрк. түмэн

аат.
1. Киһи эбэтэр атын хамсыыр харамай быччыҥын күүрүүтүнэн туох эмэ хайааһыны, хамсааһыны оҥорор кыаҕа. ☉ Физическая сила
Атах күүһэ. Илии күүһэ.  Үлэлиэх күүс да эһиннэ. Амма Аччыгыйа
Дьахтар этэ-хаана оонньоон, эдэр киһи илиитин күүһүн, түөһүн итиитин билэн, моонньуттан кууһан ылла. Н. Павлов
Күүс, сылба быһынна. Көҕүс тыаһа тыаһаата. «ХС»
2. физ. Эттиктэр хардарыта дьайсыыларын түмүгүн көрдөрөр кэриҥ; айылҕаҕа баар киһи көрөр-билэр эттиктэрин хамсатар дьайыы. ☉ Величина, являющаяся мерой механического взаимодействия тел; энергия, воздействующая на материальные тела, а также степень ее интенсивности, напряженности
Тыал күүһэ. Күн уотун күүһэ.  Биир эттик атын эттик ньуурун устун хамсыырыгар мэһэйдиир күүһү аалсыы күүһэ диэн ааттанар. ПАВ Ф-6
Буруус мас биир тэҥник хамсыыр түбэлтэтигэр тардыы күүһэ аалсыы күүһүгэр тэҥ буолар. ПАВ Ф-6
3. Сабыдыал, модун кыах, былаас. ☉ Влияние, могущество, власть
Тыл иччитин, тыл күүһүн итэҕэйииттэн ситимнээн алгыһы кытта сэргэ «кырыыс» үөскээбитэ. Саха фольк. Сахалыы уус тыл күүһүнэн норуот дьүһүннүүр, ойуулуур ньымаларын сатабыллаахтык туттан үлэлиэххэ. С. Зверев
Өлбүтүм да иһин Тыл күүһэ тириэриэ, Үйэлээх кэриэһим Тыыннаахпын биллэриэ. А. Абаҕыыныскай
4. Биир сыаллаах-соруктаах биир бэлиэнэн уратыланар дьон бөлөҕө. ☉ Общественная группа, общественный слой, а также вообще люди, обладающие какими-л. характерными для них признаками
Биһиги батталлаах биистэрин баранар күүстэрин быһабыт. Күннүк Уурастыырап
Бу миитиҥҥэ тэриллибит параакка Кыһыл гвардия күүстэрин көрүнүүтэ буолла. Д. Токоосоп
Биһиги бүтүн Аан дойду революционнай күүстэрин кытта бойобуой сойуустаһыыбыт бөҕөргөөн иһэр. «Кыым»
♦ Күүс (күүһү) таһынан — кыаллыбат, кыайар кыах суох, кыаҕы таһынан. ☉ Выше сил, за пределами возможностей. Күүһү таһынан үлэ буолла. Күүһүн өһүл — күүһүн эс, сэниэтэ суох гын. ☉ Измотать, изнурить
Кыргыһыыга өстөөх күүһүн өһүл.  Ол хараҥаны кытта киһи күүһэ өһүллэн, өйө-санаата кылгаан-сабыллан барыахха айылаах да, дьон үлэлиир, бултуур. А. Сыромятникова. Күүһүн тоһут — өрүттүбэт гына үлтү кумалаа, самнар, үлтүрүт. ☉ Смять, сокрушить, разгромить (противника). Тура күүһүнэн — дьиҥ күүһүнэн. ☉ По физическим данным, по силе
Уруккуттан тура күүһүнэн Дьахтарга баһыйтарар Сураҕа иһиллибэт этэ. Р. Баҕатаайыскай. Хара күүһүнэн — 1) кими да истибэккэ, сорунан туран олус баҕаран туран. ☉ Никого не слушаясь, несмотря ни на что, не обращая ни на кого (ни на что) внимания
Мөккүһэн баран, кими да истибэккэ, хара күүһүнэн эппитин этэ олордо.  Кини сорох хоро салаҥ суруйааччылар курдук айылҕа көстүүлэрин, персонажтарын сол кэмҥэ, сол түгэҥҥэ тугу саныылларын, …… кытта хара күүһүнэн дьүөрэлии, сөп түбэһиннэрэ сатаабат. Эрчимэн. Харытын күүһүнэн — бэйэтин дьүккүөрдээх үлэтинэн. ☉ Своим напряженным трудом
Киһиаймах харытын күүһүнэн кыайтарбаты кыайар, хотторботу хотор. П. Аввакумов
Ынах диэн кыра суол, холобура, ынахпын да ыллахтарына, тыыннаах буоллахпына, бу харым күүһүнэн биир ынаҕы булар оҕонньорбун. С. Ефремов
◊ Ат күүһэ — ханнык эрэ хаамар, сүүрэр техника кыамтатын быһаарар кээмэй. ☉ Лошадиная сила (единица измерения мощности двигателя)
Аллараа күөл кытыытыгар сүүрбэ биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль көстөр. Н. Заболоцкай
Оттон билигин Ленинскэй оройуоҥҥа уон биэс ат күүһэ күүстээх үс сүүс уон тоҕус тыраахтар баар. П. Егоров. Күүс быччыҥ — эҥил бас быччыҥа. ☉ Трапециевидная мышца. Күүс иһинэн — хайдах баҕарар кыаллар, кыаҕы иһинэн. ☉ По силам, по возможностям. Күүс өттүнэн — сөбүлэспэтин үрдүнэн күүһү туттан туран. ☉ Силой, против воли, насильственно
Маняны мин эйигиттэн күүс өттүбүнэн былдьаан ылбатаҕым ээ. С. Ефремов
Күүс өттүнэн уонна мындыр өйүнэн кини [Хаммурапи] Междуречьены бүтүннүүтүн сэриилээн ылбыта. КФП БАаДИ. Күүстэрин холоһоллор — ким күүстээҕин тургутуһан көрөллөр. ☉ Мериться силами
Ити кэнниттэн «саха оонньуута» буолан, харах симсэллэр, мас тардыһаллар, сымсаларын, күүстэрин холоһоллор. Амма Аччыгыйа
Алеха кини диэки көрбөт. Билсэллэр. Күүстэрин кытта холоһон тураллар. А. Сыромятникова. Күүс үлэтэ — үксүн көтөҕөрсүгэр үлэ; быччыҥ үлэтэ. ☉ Физическая работа; мышечная работа
Оо, нокойуом, ыраас салгыҥҥа, айылҕаҕа сылдьан күүс үлэни үлэлиир үчүгэй да буоллаҕа! Э. Соколов
[Эмээхсин] кыыһа күүс үлэҕэ сыратын эһэрин сэмэлии сатыыр да, эдэр эт-хаан истиэх бэйэлээх буолбатах. У. Нуолур. Күүһүн холонор — туохха эмэ бэйэтин кыаҕын боруобалаан көрөр. ☉ Пробовать свои силы
[Уол] бэйэтэ от охсуутугар күүһүн холонор санаалаах. А. Сыромятникова
Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
тюрк. күч