прил. дуйдаах, дуйдаммыт; лужёная кастрюля дуйдаах көстүрүүҥкэ.

куус диэнтэн дьаһ
туһ. [Куорат кыыһа] Бөдөҥ таастардаах Бөҕөх көмүһүнэн Мөлбөрө-дьолуо харытын Бобо куустарда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыспыт имнээх илин саҕах Кытыастар уокка куустарда, Уу ньуурунуун, оттуун-мастыын Умайар килбиэн дуйданна. Күннүк Уурастыырап

ылтаһын, ньаалбаан (аҕыйах углеродтаах ыстаалтан оҥоһуллубут чараас (0,15-0,5 мм халыннаах) лиис. Дуйдаммытын үрүҥ, дуйдамматаҕын хара Ы. дэнэр. Кэнсиэрбэ бааикатын, тимир иһити (таараны) оҥорууга ордук киэнник туһаныллар.)

туохт. Талаҕынан эбэтэр тугунан эмэ ыга кэлгилин, баайылын. ☉ Прочно скрепляться, связываться (напр., веревкой)
Буорунан оҥоһуллубут, туойунан дуйдаммыт, …… көмүһүнэн көпсөлөммүт …… сир ийэттэн үөскээнүөдүйэн тахсыбыта. ПЭК ОНЛЯ III
Мин бултуур этим. Ити балаҕан кэннинээҕи тииттэргэ эһэ төбөлөрүн, көпсөлөммүт саһыллары көрөн ааспытыҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Атаҕын үчүгэйдик сөрөнөн быанан көпсөлөммүтэ уонна аһаан барбыта. «ББ»

аат. Киһи сиир кыһыл отоннордоох ыарҕатыҥы үүнээйи; ол үүнээйи аһыытыҥы амтаннаах кыһыл отоно. ☉ Кустарник со съедобными кисловато-сладкими ягодами, а также самые ягоды, красная смородина
Дьиэлэриттэн биэрэстэни кыайбат тыаҕа хаптаҕас уктаах, дьэдьэннээх халдьаайы баара. Н. Лугинов
Хаптаҕас сэбирдэҕэ наһаа дэлэй С битэмииннээх. МАА ССКОЭҮү
Хаптаҕас Саха сирин үгүс оройуоннарыгар дэлэччи үүнэр. ФНС ОС
◊ Хара хаптаҕас — моонньоҕон II диэн курдук
Күнтэн — ньыгыл таастарга Саҕар кыымнар саһаллар, Онтон хара хаптаҕас Оонньуур толбон дуйданар. Күннүк Уурастыырап

туохт. Сырдык кугастыҥы, араҕастыҥы, саһархайдыҥы өҥнөөх буол, оннук өҥнөөх буолан көһүн. ☉ Иметь желтоватый, рыжеватый оттенок (напр., о цвете волос)
Бу оруктаах тиит мутугар туох эрэ чачаран көстөр. Суорун Омоллоон
Уһун кугастыҥы баттаҕын икки суһуоҕунан кэннинэн түһэрэн кэбиспитэ кэһиэччигин тэллэҕэр тиийэ түһэн чачаран көстөр. Н. Павлов
Тиит төбөтүгэр санньыйан эрэр күн кытарымтыйбыт уотун сайылык хагдаҥ ньууругар кутар. Бары-барыта чачаран, алтан аалыыта дуйданан көстөр. В. Яковлев
Сэмэн Сэмэнэбис кичэйэн туран чачаран эрэр күрэҥ баттаҕын тараанна. Сиэн Чолбодук. Тэҥн. саһар

I
быыгынаа диэнтэн холб. туһ. Бадараан буолбут суолу дэлби ньыҕайан, хаспах оҥортоон тыраахтардар, массыыналар быыгынаһаллара, сыыгынаһаллара. Далан
Ахтыбыт санааҕа сулустарым атын үлүгэр сонун уоттарынан быыгынаспыт, сабыс-саҥа дуйданан, өҥнөнөн тахсан турар курдук буолаллар. Н. Заболоцкай
Халлааҥҥа быыгынаспыт үөр сулустар урукку турар сирдэриттэн улам халбарыйан биэрэн истилэр. В. Яковлев
II
даҕ. Биир күдьүс оргууй дыыгыныыр тыастаах. ☉ Ровно и тихо гудящий
Куйаас күммүт сырылас, Кумаар-бырдах быыгынас Үлэ-хамнас үлүмнэс, Үгүс хотуур күлүмнэс. Күннүк Уурастыырап
Кулгааҕын тыаһа Куугунас буолла, Быыра ох курдук Быыгынас буолла. П. Ойуунускай
Бырдах быыгынас, Күүгэс күүгүнэс, Сахсырҕалар Сааҕынаһаллар. Ф. Софронов

1. аат. Дуйдаммыт чараас сымнаҕас ылтаһын. ☉ Кусок жести, жестянка
   Ити кэмҥэ Сөдүөччүйэ ньаалбаан үүдэһиннээх икки хончоҕорго үүт баһан киллэрдэ. М. Доҕордуурап
   Долбуурга ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйа, мээрэй, быдараах көстөр. Р. Кулаковскай
   Гриша диэн доҕорум кирпииччэҕэ аалан-аалан көмүс курдук килэпэчиппит ньаалбаан сыыстааҕын саҥата суох куду аста. С. Федотов
2. даҕ. суолт. Ньаалбаантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из жести
   Килэриччи элэйбит былыргы үйэтинээҕи ньаалбаан холбуйаны остуолга уурда. А. Софронов
   Арсения …… былырыын атыыһыттан ылбыт ньаалбаан ньуоскатын хоонньугар угунна. Эрилик Эристиин
   ♦ Ньаалбаан киһи кэпс. — биир сүнньэ суох, санаатын уларыта сылдьар киһи. ☉ Человек, легко меняющий свои убеждения
   [Октябрина:] Итинник ньаалбаан киһи буоллаҕына, кырдьык, атырдьах маһын курдук арахсыам. М. Попов
   ср. др.-тюрк. йалбы ‘плоский’

I
туохт. Быыс-хайаҕас булан туох эмэ курдат таҕыс, курдаттыы илит (убаҕаһы этэргэ). ☉ Проникать, просачиваться через что-л. насквозь, намочить насквозь (о чём-л. жидком)
Сытар таас анныгар уу өппөт (өс хоһ.). Ханан эмэ уу өттөҕүнэ, ол уу кэлбит хайаҕаһын түргэнник сиэмэнинэн бүөлүү кутан кэбиһиэхтэрэ. Суорун Омоллоон
Халыҥ таҥаһы өтөн, Оппоос этигэр тымныы уу тиийдэ. В. Тарабукин
2. көсп. Туох эмэ быыһынан киир, тулалыыр эйгэҕэ тарҕан, билин (сырдык, сыт о. д. а туһунан). ☉ Проникать, просачиваться сквозь щели (напр., о лучах солнца, запахе чего-л.)
Күн уотун күндээрин дуйдаммыт Күһүҥҥү айылҕа күлүмэ Эн эккин курдаттыы өтүөҕэ, Эн искэр, сүрэххэр сөҥүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
Ыһаарыланар эт тотоойу сыта бэл манна өтөн киирэр. Н. Габышев
Өстөөх Ийэ сиргэ уламулам өтөн киирэн иһэрин туһунан араадьыйанан уонна бэчээтинэн иһиллэ турар. У. Нуолур
♦ Сир өппөт көр сир I
Кыһыны быһа көлүллэн сылбаахы буолбут, ордугун наһаа көтөхтөрбүт оҕустар сир өппөт, кыайан таппат буолбуттара. Н. Босиков
Оҕонньор билигин кырдьанбуорайан, бөһүөлэк иһиттэн сир өппөт. И. Федосеев
[Даача тутааччы] Килэрийдэ-молоруйда, Үлэлиир-үлэлиир, Сир өппөт. С. Тимофеев
др.-тюрк., тюрк. өт
II
туохт., эргэр., сөбүлээб. Элбэҕи, бөтүөххэ диэри сиэ (хол., сиикэй хааны, бөлүөҕү). ☉ Есть до отвала, до икоты (сырую пищу, напр., сгустки крови)
Ол курдук хааны хабан, бөлүөҕү бүрүнэн, өһөҕү өтөн бараҥҥыт, халтаҥ халлааҥҥа хара суор буолан, халыйаниэҕиллэн эргийиҥ. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир