апчарый диэнтэн хай
аата. Булт сирин саһыл бытатынан көрөн үллэстии уонна ону баайдар апчарыйыылара төһө саһыл тириитин дьаһаахха диэн ааттаан туттараргыттан тахсыбыт буолуохтаах. Багдарыын Сүлбэ

туохт. Биэдэмэскэ киллэр. ☉ Заносить в ведомость. Үлэ күнүн биэдэмэстээ
□ Сири быа былаһа диэн мээрэйинэн хаарталаан нэһилиэктэри, ыаллары олохтуурдуу быыһыталаан биэдэмэстээбиттэрэ үһү. Саха сэһ. II
Кини [Манчаары] дьаһаах хамыыһыйата аҕа уустаталаан сиридойдуну биэдэмэстииригэр, Лэкэ аҕатын ууһугар суруллан хаалбыт. МНН

аат. Судаарыстыба, уопсастыба иннигэр нэһилиэнньэ толоруохтаах эбээһинэһэ. ☉ Повинность
Дьадаҥылар дьаһааҕы уонна атын да түһээннэри төлүүртэн аккаастаналлара, бэбииннэстэн куота сатыыллара. БГП ССРГС
Саамай ыраах аймактартан, хошуннартан манна бэбииннэстэрин толоро араттар аттарын илдьэ кэлэллэрэ. МЫ

аат., истор. Былаастар модьуйууларын олохтоох омуктар толороллоругар күһэйэргэ күүс өттүнэн тутуллубут киһи (былыр дьаһаах саҕанааҕы кэмҥэ). ☉ Аманат, заложник (в старину, во времена ясака)
Онно [кириэппэскэ] улахан сулууспалаахтар уонна олохтоох нэһилиэнньэттэн солуок тутуллубут аманааттар олороллоро. БИГ ӨҮөС
Өһө суох, аҥаардас кэрэҕит күүһүнэн Билиэҥҥэ ыллыгыт сүрэҕим муҥнааҕы, Аманаат туттугут төлөммөт иэһинэн. Р. Гамзатов (тылб.)

аат. Туох эмэ иһин төлөбүрү төлүүр киһи. ☉ Тот, кто оплачивает расходы или вносит платёж, плательщик
[Испирдиэн] Дьэллэм киһи буолан, Ороскуоту урут төлөөччү Кимтэн да кини буолара. А. Софронов
[Ыраахтааҕы салалтата уонна саха тойотторо биир куомуннаһыылара] дьаһааҕы төлөөччүлэр ахсааннарын быдан элбэппитэ. БИГ ӨҮөС

көр симиэбийэ
[Уобалас салайааччылара] Дьокуускайтан Лаамыга кыһын сылдьар айан суолун солуур, оҥорор үлэни, ол суол уһунустатын тухары көлө сиир отун бэлэмниири, сибиэбийэлэри, олорор дьиэлэри тутары эмиэ сахаларга сүктэрбиттэрэ. Багдарыын Сүлбэ
[Нуучча дьоно] сахалар элбэхтик Бүлүү өрүс уҥа биэрэгинэн олохсуйбуттарын иһин билиҥҥи Куорамыкы таһынан сибиэбийэлэрин олохтообуттар. Онон, дьиҥэр, Үөһээ Бүлүү сибиэбийэтэ диэн ааттанан 1634 сыллаахха олохтоммут. «Кыым»
[Муоранан устааччылар] дьолго, …… юкагирдар биистэрин булбуттара. Ол биистэр, хаһаахтары ириэрэн, аһатан-сиэтэн баран, дьаһаах хомуйааччылар сибиэбийэлэригэр сирдээбиттэрэ. «ХС»

сыһ. Киһи куттаныан, дьулайыан курдук. ☉ Грозно, устрашающе
Ыраахтааҕы аатыттан суостаахтык дибдийэн, ыҕарыйан Тойоттор дьаһаах төлөтөллөрө. И. Гоголев
Кини аата өстөөххө аптамаат тыаһыныы суостаахтык иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ кырса оҕолоруттан көҥөнөн үрэн чардыргыы-чардыргыы, арҕаһын түүтүн адьырытан, тиистэрин суостаахтык килэтэн, утары сүүрэн кэлэ-кэлэ төттөрү куотара. И. Федосеев
△ Кыыһыран, кыйаханан. ☉ Сердито, гневно
«Ыты сибилигин таһааран ытан кэбиһиэххэ!» — Ким эрэ суостаахтык ордоотоото. И. Гоголев
«Түрмэҕитин хампы сыспыт киһи баар ини!» — диэн ким эрэ суостаахтык хаһыытыыр. А. Фёдоров
«Саҥарба! Эйигиттэн ыйытыллыбат!» — Кузьмин суостаахтык көбдьүөрбүтэ. С. Никифоров

аат., эргэр. Уон сэттис үйэҕэ нуучча хаһаактарын суруктарыгар уонна сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр бөдөҥ административнай үллэһик аата (сүнньүнэн улууска сөп түбэһэрэ). ☉ Волость (административнотерриториальная единица Якутии в ХVII — начале ХХ в.)
Мөрөһүөй Сиэнньэтэ буоласка Өрөпкүөм чилиэнэ буолбута. Эрилик Эристиин
Бастаан дьаһаах төлөөбүт кинигэлэрэ бу маннык этиллибит сүрүн аҕа уустара эрэ Нам, Хаҥалас, Бороҕон, Мэҥэ, Байаҕантай уонна Боотурускай диэн алта буоласка араарыллан суруллубуттар. Багдарыын Сүлбэ. Петр Бекетов Эҥсиэлини уонна киниэхэ сыһыаннаах алаас сирдэри түөрт буоласка арааран суруйбут.БИГ ӨҮөС
◊ Буолар-буолбат — ол-бу араас (сороҕо соччо туһата суох) холбоһуга, чөмөҕө. ☉ Всякая всячина. Буолары-буолбаты таһарга үлэлэттилэр. Буоларыбуолбаты кэпсэттилэр

аат. Ханнык эмэ тэрилтэ иһинэн үлэлиир туох эмэ анал боломуочуйалаах дьон бөлөҕө. ☉ Группа людей или орган из группы лиц со специальными полномочиями при каком-л. учреждении, организации, комиссия
Хамыыһыйа үлэтин кэпсиир, Дьон-норуот эҕэрдэлиир. С. Васильев
Куораттан тахсыбыт анал хамыыһыйа Айдаҥ ааҕар балаҕаныгар ыыппыт дьүүлүн түмүгэ итинник этэ. С. Маисов
[Аҕам] хамыыһыйаны баран, Аҕа дойду Улуу сэриитин II группалаах инбэлиитэ буолбута. ДьҮҮө
◊ Мөрүөн хамыыһыйа истор. — коллежскай сүбэһит Мирон Мартынович Черкашенинов салайааччылаах Саха сиринээҕи Маҥнайгы дьаһаах хомуйар хамыыһыйа (1766 — 1769 сс.). ☉ Первая якутская Ясачная комиссия под начальством коллежского советника Мирона Мартыновича Черкашенинова, «Комиссия Мирона» (1766 — 1769 гг.)
[Начаалынньык:] Бу сахалар үҥсүүнэн көмөн кэбистилэр. Барыта саарба күрүө, саһыл күрүө, Мөрүөн хамыыһыйа, күөх биэдэмэс, өлбүгэ, төрүт ходуһа айдаана. В. Протодьяконов. Тутар хамыыһыйа — орто эбэтэр үрдүк үөрэххэ туттарсар ыччаттан докумуоннары ылар хамыыһыйа. ☉ Приёмная комиссия
Кыыс тутар хамыыһыйа олорор кэбиниэтигэр киирдэ. А. Никифорова
Билигин бу кумааҕыларын тутар хамыыһыйаҕа ыытан баран, күүтэн кэлтэгэй буоллулар. Огдо

туохт.
1. Туохха эмэ наһаа баҕалан, үлүһүйэн туран оҥор. ☉ Делать что-л. с пристрастием, увлечённо
Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, дии санаатым. А. Софронов
Кини [Емельян Ярославскай] сүҥкэнник өрө көтөҕүллэн туран, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук эппитэ. СБТТ
Бары түһүлгэлэри кэрийэн, дьаһаах хомуйуохха наада, ону хомуйуу да киһи оччо ымсыырбат-баҕарбат үлэтэ. С. Курилов (тылб.)
2. кэпс. Кимиэхэ эмэ күүскэ ыллар, курдары тартар. ☉ Испытывать желание, страсть к кому-л.
Бэйэм даҕаны бэркэ ымсыыран-баҕаран сылдьарым. П. Ойуунускай
Эн миигин көрдөөбүтүҥ сатамматаҕа. Мин эйиэхэ оччоттон ыла ымсыыра-баҕара саныырым, ону аҕам биэриминэ ити биир бассабыыкка түбэһэн хаалан, бу буолан олордоҕум. Эрилик Эристиин