сыһ. Күүскэ, эрчимнээхтик, дохсуннук. ☉ Сильно, решительно, энергично
Хаҥыллык тэбэн, бардамныыр сүрэх Таптыыра даҕаны эрэйдээх. Күннүк Уурастыырап
Дьиэлээх тойон хаҥыллык Дьигис гынан сэргээтэ. С. Васильев
Хаҥыллык ат сырбаҥнаата, Кутуругунан сапсыйда, Иккитэ уолу ибиирдэ, Идэмэрдээхтик иһиирдэ. П. Ершов (тылб.)

туохт. Бэрээдэгэ суох айдаар-куйдаар; сүүрэн-көтөн, солуута суох түбүгүрэн таҕыс. ☉ Устраивать шум-гам, гвалт; быть суматошным, суетливым
«Хайаҕа тахсан, уотта оттуохха, хаһыытыахха, ытыалыахха», — диэн ампаалыктанан эрдэхпитинэ, киһибит дьэ тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Ол оннук ампаалыктанаат, тайахтарын этин бүтүннүү тимир көтөр идэмэрдээх иһигэр хаалыыллар, бэйэлэрэ эмиэ онно симиллэллэр. И. Гоголев
Аҕабыыт [ууга түһэн баран] биэрэктэн ырааҕа суох ампаалыктана сылдьара. ҮҮА

сыһ. Ынырыктык, киһи чаҕыйыан, саллыан, куттаныан курдук. ☉ Устрашающе, угрожающе
Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан, өлөн сытара. Л. Попов
Дьилэй таас чыыстай буолакка Дьулааннаахтык дугдуруспутунан Дуулаҕа бэртэрэ Лиһигир гына Тура түстүлэр да Чэчэгэйи тэһиспитинэн бардылар. П. Ядрихинскай
Ат киҥэ-наара эбии алдьанан, дьулааннаахтык мөхтө, холоруктуу, уһуурталыы сырытта. Дьүөгэ Ааныстыырап

сыһ. Түргэнник, түргэн соҕустук; тохтоло, иҥнигэһэ суох. ☉ Быстро, проворно; без задержки, без запинки
Илин диэкиттэн сытыы анньыы тыаһын курдук сыбыгыраччы сиэллэрэн иһэр тыас иһилиннэ. ПЭК ОНЛЯ III
Идэмэрдээх, иэрэгэйдээх Илин халлаан анныттан Сытыы анньыы курдук Сыбыгыраччы сиэллэрэн, Аттаах киһи Айаннаан иһэрэ иһилиннэ. ТТИГ КХКК
Кини үөрэтэр предметин биэс тарбаҕын курдук чуолкайдык билэрэ, нууччалыы сыысхала суох сыбыгыраччы саҥарара. Ф. Софронов

даҕ. Тэҥ сыһа уҥуохтаах эмдэй-сэмдэй (олдьоколор тустарынан). ☉ Почти одинакового роста (о подростках)
Уон чаас ааһыыта, икки оторой-моторой сиэн уолаттарын батыһыннарбытынан, уот оттооччу оҕонньор киирэн кэллэ. Р. Кулаковскай
◊ Оторой-моторой сүүр (сырыс) — туора-маары, арҕам-тарҕам сүүр (кыра, толору эттээх-сииннээх оҕолору этэргэ). ☉ Разбегаться, бежать врассыпную (обычно о маленьких, полнотелых детях)
Оһол уолаттара, Олгуй, хомуос тута-тута, Охсуһуулаах буолак диэки Обот-соллоҥ идэмэрдээх Оторой-моторой сырыстылар. П. Ядрихинскай

1. аат. Элбэх тыас-уус, ньиргиэр-ньаргыар. ☉ Непрерывный громкий шум, грохот
   Эрбии эмиэ элэҥнээн Иэйэ-туойа килбэҥнээтэ. Тимир арааһа лыҥкынаан Дирбиэндарбаан олустаата. С. Васильев
   Дирбиэн-дарбаан, буулдьа ыйылыыра, бааһырбыт, өлөн эрэр дьоннор саҥалара сүрдээх быһыылааҕа. Ф. Софронов. Ити түгэҥҥэ иннигэр этиҥ этэринии идэмэрдээх тыас, дирбиэн-дарбаан, атах ньиргиэрэ иһиллибитэ. Эвен фольк.
2. даҕ. суолт.
3. Ньиргиэрдээх, тыастаах-уустаах. ☉ Оглушительный, громкий, шумный. Дирбиэн-дарбаан муусука
4. көсп. Аймалҕаннаах, айдааннаах, сатарыйыылаах. ☉ Шумный, беспокойный, тревожный
   Эстэн бүппүт эргэ дьыл Элбэхтэри тэрийдэ, Дирбиэн-дарбаан сэрии суолун симэлитэ сатаата. Саха нар. ыр. III
   Дирбиэн-дарбаан күннэргэ Дирбийэн-дарбыйан тураммыт Көнөр көҥүлү көрдүөхпүт, Көмүс солону көмүөхпүт. П. Ойуунускай

туохт.
1. Көҕүт, абылаа, санаатын абылаа. ☉ Манить, привлекать, обворожить
Ойоҕун Наталья Николаевнаны …… Дантес барон куудьуйа сатыырыттан сибээстээн поэты саакка угуу улам күүһүрэн испитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Уһуй, үөрэт (үксүгэр куһаҕаҥҥа). ☉ Приобщить, приохотить (к дурному, непристойному)
Арыгы Куһаҕаҥҥа куудьуйар, Уорарга уһуйар, Өлөрөргө үөрэтэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Куһаҕаҥҥа куудьуйаары Куодарыһар кубулҕаттаах Сиэри сирэйдэнэр Сэттэ уон сөрүүр албастаах Идэмэрдээх илэ илиэһэй Илимигэр иҥнимээриҥ!.. Р. Баҕатаайыскай
3. Санааҕар оҕустар, баҕар. ☉ Страстно хотеть, желать чего-л. [Тоҥус:] Хата Миигин кытта Куотуоххун куудьуйаҕын дуо? А
Софронов. Сахаҕа тыа ырыаһыттара ыллыы олорон аллитерация икки ассонанс иккигэ эрэ санаалара куудьуйар, оттон рифмаҕа букатын куудьуйбат. Күндэ

аат., түөлбэ.
1. Бурдук сирэ, бааһына. ☉ Пашня
[Дьөҥкүүдэ] эбэ уутуттан угуттанан үүнүүлээх хортуоппуй буолактара, Акана аннынан хаппыыста үүннэрэр тэпилииссэлэр дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэллэр. «ХС»
Тыаҕа ыһыы чугаһаан Буолак хаарын типтэрэ Холкуостары дьаһайа Агроном тиийдэҕэ. П. Тулааһынап
Эн тула өттүгэр көстөллөр буолактар. Ол онно өҥ үүнүү муоралыы долгуйар. И. Гоголев
2. Охсуһуу, кыргыһыы, сэрии буолар толооно, хонуута. ☉ Поле битвы, сражений
Оһол уолаттара Олгуй, хомуос тута-тута, Охсуһуулаах буолак диэки Обот-соллоҥ идэмэрдээх Отороймоторой сырыстылар. П. Ядрихинскай
Онтон сэрии буолагар охсуһуу Бухатыырдыы хабарҕалыыра. Эллэй. Кыргыһыы буолагар ньиэмэс сидьиҥнэри кыдыйыыга килбиэнин көрдөрбүтүн иһин, командование наҕараадалаата. Саллааттар с.
1967
русск. поле (изначально в сочетании чыыстай буолак)
◊ Чыыстай буолак фольк. — сорох олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар сирдэрэ. ☉ В некоторых олонхо: место, где бьются богатыри (букв. чистое поле).

туохт.
1. Ииҥҥэ көмүлүн. ☉ Быть захороненным, преданным земле
[Айыы тойон] Ийэ буорга Ииннэнэр күммүтүгэр Ийэ куппутун илдьэ барыталаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай бу сиргэ Ааспыт сахха Уодаһыннаах ороспуойдар саһаннар, Ийэ буорга ииннэммэккэ өлөннөр, Идэмэрдээх дэриэтинньик буоланнар, Илэ сылдьаллар үһү. С. Зверев
2. Өл, олох олорон бүт. ☉ Умереть
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат атастар Аалыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Тиэхээски ийэлээх аҕата …… өрүттүбэт ыарыыга сиэтэн эрдэ ииннэммиттэрэ. П. Аввакумов. Оччотооҕуга оройуон киинигэр Хайалаахха балыыһаҕа киирэн эмтэнэр кыах суоҕа. Онон да ийэм эрдэ ииннэммит буолуон сөп. БВ ОТ
3. түөлбэ. Ас уурар оҥкучахтаах буол; ас уурар оҥхучахта оҥоһун. ☉ Обзавестись погребом, подпольем для хранения продуктов; рыть для себя погреб, подполье
Саҥа дьиэҕэр ииннэннэххинэ ордук буолуо.  Кыһалҕа бөҕөттөн иэскэ киирэбит, мантыкабытын кэмигэр кыайан төлөөбөккөбүт бырыһыаны аахтаран иччитэх ииннэниэхпитигэр, кураанах хоспохтонуохпутугар диэри төлүү сатыыбыт. Эрилик Эристиин

көр далаһа I
Лука быһыт иннигэр ууруллубут икки мас талаһанан хааман дьулуруйан тахсан иһэн, мүччү үктээн, көҥүс түгэҕин диэки таҥаһа туспа, бэйэтэ туспа буралла түстэ. М. Доҕордуурап
Ыаллар дьиэлэрин айаҕыттан ыла талаһанан сылдьаллара. «Чолбон»
♦ Талаһа буол (уур) — тугу эмэ холбооттоо, сибээстээх гын. ☉ соотв. служить мостом (наводить мосты)
Кылаастаах уопсастыбаҕа кылаастар охсуһуулара хайаатар даҕаны өрөбөлүүссүйэҕэ тиэрдэр уонна ол өрөбөлүүссүйэ эргэ уопсастыбаттан саҥа уопсастыбаҕа киирэр талаһа буолар. МАЕ УОРОС
Нуучча поэтическай тылбааһын төрүттээбит Жуковскай уонна Гнедич бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах турар тыллар уонна култууралар икки ардыларыгар талаһа уурбуттара, онон бэйэлэрин норуоттарын култууратын байыппыттара. «ХС». Тардыстар талаһата харыс т. — миинэр көлөтө, ата. ☉ Верховая лошадь
Аҕатыттан көрдөспүт кини: Аҕал миэхэ аллаах миҥэтэ — тардыстар талаһата, көтөр кынатта. Илиибэр туттар саата-саадахта, Идэмэрдээх-илбистээх охто. С. Тарасов
Тардыстар талаһатын, Тайтаҕар соноҕоһун …… Үрүҥ күөкэл умнастаах Үөл хахыйах турарын Өйдүү, түбэһэ көрөн, Өртүү баайан кэбиһэр. П. Тобуруокап
Миинэр миҥэтин, Тардыстар талаһатын — Күөнэ көҕөччөр атын ыҥыран, Хаһыытаан хабырытта, Ыһыытаан дуораһытта. С. Васильев