көр бороон
Эбии аһылык элбэтиллэн борооскулар эбиллиилэрэ хайа да сыллааҕар үрдээбитэ. «Кыым»
Кырдьыга даҕаны, уонча ыйдаах борооску уон сэттэ, уон аҕыс буут ыйааһыннанара кырдьаҕастары соһутуон соһутар. «ХС»
Ынах сүөһү төрөөтөҕүнэ, оҕотун ньирэй дэнэр. Бороохтуйбут ньирэй — торбуйах. Торбуйах кыһыныгар тиийдэҕинэ — борооску. ДьСИи. Тардыы көмүс курдук Талахтаах эбит, Эрийии көмүс курдук Иирэлээх эбит, Борооску торбуйах саҕа Моонньоҕонноох эбит. Саха фольк.

1. иэх диэнтэн хай. аата. Былыргы үтүө ох саа иэҕиитигэр маарынныыр сурааһыннаах омуна суох, оруосалыы тэтэрбит уостардаах. Амма Аччыгыйа
   [Чыычаах] Халлаан арҕаһыгар өрө харбаһан, Хайыһар иэҕиитинии үөһэ кыырайбыта. Суорун Омоллоон
   Билиҥҥи кэмҥэ, төһө да үчүгэйдик буолтун иһин, тапталы эрэ иэҕии, сэбирдэҕи туойуу, биитэр таба муоһун хоһуйуу ырааҕынан кыараҕас, кэскилэ муҥутук үлэ. Суорун Омоллоон
2. даҕ. суолт. Иэҕэн оҥоһуллубут. ☉ Гнутый, согнутый
   Иэҕии сыҥаах.  Иэҕии сиэрдийэ эркиннээх. С. Зверев
   Иэҕии хатыҥ сыарҕалаах, Эмньик-тураҕас аттаах Тоһугураан оҕонньор Тоҥуу хаары Тоҕо тыырдаран иһэр. С. Васильев
   ◊ Иэҕии көмүс иирэ фольк. - иирэни, талаҕы хоһуйан, ойуулаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпиитэт. ☉ В устном народном творчестве: постоянный эпитет, характеризующий роскошную, гибкую иву
   Тардыы көмүс талахтаах эбит, Иэҕии көмүс иирэлээх эбит, Хорҕолдьун кумахтаах эбит, Хоруоҥка чайдаах эбит. Саха нар. ыр. I
   Тардыы көмүс талахтаах эбит, Иэҕии көмүс иирэлээх эбит, Мотуок солко мутукчалаах эбит, Сиэрэй солко сэбирдэхтээх эбит. Күннүк Уурастыырап
   Тардыы көмүс Талахтардаах кытылыгар хаамабын Иэҕии көмүс иирэлэрин күлүгэр сытабын. И. Егоров

даҕ. Уһулута ойбут төбөлөрдөөх (хол., сис хайаны этэргэ). ☉ С островерхими вершинами (о горном хребте)
Биирдэ мин Иирэлээх төрдүгэр Очумаас таас хайа тэллэҕэр Уот оттон хонорго тэринним. С. Данилов
Арыый да эдэрим эбитэ буоллар — Тымныы уулаах тыымпыга умсуом да этэ. Уордаах этиҥ оройугар сааллар Очумаас очуостарга ыттыам да этэ. Л. Попов
Охсуһууга сылдьан, одуулуу турдахпына: Олоҕум суола уһуннук унньулуйбут, Уһулута ойбут очумаас таастарынан, Умайар-чаҕыллар кустугунан улуутуйбут. Эллэй
Ол суорба очумаас тааһыгар Былыргы киһи суруйбут, Мындыр илии соһо тааһынан Ийэ сир тапталын туойбут. «ХС»

даҕ. Сахсайа сылдьар көп, сахсайбыт түүлээх; хойуу лабаалардаах. ☉ Пышный (напр., о волосах на голове); косматый, мохнатый (напр., о шерсти, мехе и ветвях)
«Бээ эрэ, эһиги ханнык боппуруоска кэллигит?» — диэтэ сахсаҕар баттахтаах курбуу курдук синньигэс кыыс. Н. Лугинов
Сөдүөркэ туундаралыы тигиилээх улахан сахсаҕар бэргэһэтин саллаччы кэтэн кэбистэ. Болот Боотур
Хойуу бояркалар, сахсаҕар үөттэр уонна иирэлээх бөлкөйдөр сөрүүн уунан илгистэллэр. Л. Попов
ср. бур. һагсагар ‘раскидистый’, монг. сагсгар ‘косматый; пушистый; развесистый’

сыһ. Туохха эмэ холбоон, таарыччы. ☉ Попутно, в связи с чем-л.
Киһини таарыйар дьыала эбит, туохха эмэ даҕатан онно кэпсиэххэ сөп. Л. Толстой (тылб.)
◊ Манна <маныаха, итиниэхэ, итиннэ> даҕатан эттэххэ - этиллибиккэ сыһыаннаан эттэххэ. ☉ К слову говоря, кстати сказать
Манна даҕатан эттэххэ, бу да кэннэ биһиэхэ быһаарылла илик сайабылыанньалар элбэхтэр. М. Попов
Манна даҕатан эттэххэ, Иирэлээххэ ууну тутар үрдүк быһыт дьэндэйэн турар. И. Данилов. Тылга даҕатан - этиллибит тылга сыһыаннаан (эбии этии). ☉ В связи с изложенным, вдобавок к сказанному
[Лэгиэнтэй атыыһыттаах Сүөдэрдээҕи] тылга даҕатан хабырыйар, ол-бу сылтах була-була мөҕөрэтэр буолан бараллар. Н. Якутскай
Ити кыһыйбычча, тылга даҕатан, Хата, баран сынньан. Н. Лугинов

I
аат. Дьон тоҕуоруйар сиригэр атыыны-эргиэни тэрийэр сир. ☉ Базар, рынок
Кини хас күн аайы куорат баһаардарыгар дьаарбайар. В. Ойуурускай
Баһаар дьоно туманнаах сарсыарда күөлгэ уста сылдьар үөр кус курдук, быыл ортотугар айманаллар. Эрилик Эристиин
Бу дойдуга, куорат курдук, бар да баһаартан талбыккын ылбаккын. С. Ефремов
◊ Көтөр баһаара – муора кытыыларыгар көтөр хойуутук мустан үксүгэр тааска төрүүр-ууһуур миэстэтэ. ☉ Место массового гнездовья морских птиц на прибрежных скалах, птичий базар
Бу бэйэлээх көтөр баһаара дойду кырбый кынаттаахтара бу кэмҥэ биир улуу кыһалҕанан – көй боллох уйаларын маныыллар. «ХС»
Сайыҥҥы кылгас кэмҥэ үгүс уу көтөрдөрө кэлэннэр, үрдүк очуос таастаах биэрэктэргэ олохсуйаллар, көтөр баһаардарын үөскэтэллэр. КВА МГ
II
аат. Уот барыыта, ойуур, дьиэ-уот умайыыта. ☉ Пожар
Тыа баһаара. Баһаары утары охсуһуу. — Баһаар уотуттан ситэ сырдатыллыбатах халлааҥҥа сулустар тыалырҕаабыт чүмэчи уотунуу чипчилиҥнэһэллэр. М. Доҕордуурап
Туох үлүгэр ыксалай! Баһаар буолла дуу, оҕоҥ ыарыйда дуу? Софр. Данилов
Иирэлээх эбэ алааска Отчут күөстэммит отуутуттан Улахан баһаар барбыт. С. Васильев

1. аат. Сыһыыга, хочоҕо арыы курдук бииргэ бөлүөхсэн үүммүт мастар (үксүн иирэ, талах, хатыҥ); бөлөх мас, ыарҕа. ☉ Небольшая густая роща на лугу, в долине
   Хойуу байааркалар, сахсаҕар үөттэр уонна иирэлээх бөлкөйдөр сөрүүн уунан илгистэллэр. Л. Попов
   Кинилэр, холбоһо түһэн, сыылан бөлкөйү ааһалларын кытта буускалар ньиргийдилэр. А. Сыромятникова
   Болбукта, ыарҕа бөлкөйдөрө нэк суорҕаны бүрүнэн нухарыйан сыталлар. Н. Тарабукин (тылб.). Тэҥн. бөлөҕөс
2. даҕ. суолт. Бөлкөйдүү үүммүт, бөлкөй буолан турар. ☉ Растущий в виде рощи, представляющий собой небольшую густую рощу. Бөлкөй хатыҥ. Бөлкөй үөт. Бөлкөй талах
   □ Ылдьаана хас бөлкөй тиит, хатыҥ улаҕаларын өҥөлдьүйэ истэ. Софр. Данилов
   Бөдөҥ лоһуор мастардаах Бөлкөй ойуур тулалаах «Арыылаах эбэ» үрэҕэр …… Үрдүк үтүө мындаалаах Үөрэх дьиэтэ тутуллан, Оҕо аймах күннээбит, Оонньуукүлүү дэлэйбит. С. Васильев
   Көрөн сыттахпына, күөх бөлкөй от улам-улам үрдээн истэ. Т. Сметанин

аат. Суостаах-суодаллаах, адьырҕа кыыллар диэн өйдөбүлгэ хомуур суолталаан этии. ☉ В собирательном значении: хищные звери, хищники (букв. медведь-волк)
Эр киһи эһэбөрө сүрэхтээх (өс хоһ.). Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Эһэ-бөрө кэлиэ диэн олорор сирим уҥа, хаҥас өттүгэр өссө икки кулуһуну отуннум. ЕМП БС
♦ Эһэ-бөрө буолла көр эһэтин-бөрөтүн киллэрдэ
Мантан сылтаан уордайбыт оҕонньор дьиэ кэргэттэригэр эһэ-бөрө буолан тиийдэ. И. Никифоров
Эһэ-бөрө дойдута көр дойду. Иирэлээх үрэх баһыгар, Эһэ-бөрө дойдутугар, Мин итэҕэйбит санаабар Куорат бэрдэ ситэн турар. С. Данилов
Сотору …… Туоллаҥа диэн кэдэрги үрэххэ, эһэ-бөрө дойдутугар киирэн, эмиэ бу курдук соҕотоҕун түҥкэлийиэ. Болот Боотур
Өнөр үрэҕэ, Ньырычыма, Чымараагы, Дьэли диэн аатырар сирдэр быраҕыллан, эһэ-бөрө дойдута буоллулар. «ХС». Эһэтин-бөрөтүн киллэрдэ — суостанна-суодалланна, ынырык быһыыланна. ☉ Негодовать, разъяряться (букв. он впустил [в себя] своих медведя и волка). Тойоммут, үлэ табыллыбатаҕын истэн, эһэтин-бөрөтүн киллэрдэ

1. сыһ.
2. Турар гына, сууллубат гына, хороччу. ☉ В стоячем положении, вертикально
   Өлбүтүҥ кэннэ хайа үрдүн хаһан туруору көмүөхтэрэ. Саха фольк. Үөл титирик тоһоҕо туруору анньыллан турара. Суорун Омоллоон
   Тоҥ луому ылан Туруору саайан чыҥырҕатта. С. Васильев
3. көсп. Көнөтүнэн, хайдах баарынан, аһаҕастык (тугу эмэ эт, кэпсээ). ☉ Прямо, открыто, откровенно (сказать кому-л. о чём-л.). Туруору эт
   □ [Өлөксөөс] барытын судургутук, туруору этэн кэбиһэр
   Эн онон сөп буолан хаалаҕын. А. Бэрияк
   [Оппуон оҕонньор:] Чэ бэйи, эн биһикки биир хааннаахсииннээх, уруулуу дьон быһыытынан туруору кэпсэтиэх. «ХС»
   3
   тура диэн курдук. [Күн Толомон Ньургустай Кулун Куллустууру] үс хонукка туруору хоруйан сууйда. ПЭК ОНЛЯ III
   Күн ахсын үлэлиир үлэтэ, Туруору саах күрдьэр буолбута. Эрилик Эристиин
   Норуот билэ дьонноро Тоҕуоруһан мустан Тоҕус хонук устата Туруору көрүлээн таҕыстылар. ТТИГ КХКК
4. даҕ. суолт.
5. Сытыары буолбатах, көнө. ☉ Стоячий, вертикальный. Туруору саҕа
   □ Туруору эркиннээх дьиэлэри тутар буолтар. Н. Габышев
   Туруору хайытыы утары уонна ойоҕос буолуон сөп. ННС ЧАа
   Бу сыыппаралары туруору килиэккэҕэ суруй. «ББ»
6. Дабайарга, ыттарга ыарахан, үрдүк, үөһэ өрө харбаспыт. ☉ Крутой, отвесный. Туруору сыыр
   □ [Микиитэ] бөдөҥ иирэлээх туруору арыыга таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Маннык туруору хайаны Бастаан дабайар ыарахан. С. Тимофеев
7. көсп. Көнө, туох да улаҕалаах санаата суох, аһаҕас. ☉ Прямой, открытый, откровенный. Туруору киһи
   □ [Байбал уус] туруору киһи, таһыттан көрдөххө, курутуйбута, долгуйбута биллибэт. В. Яковлев
   Щуровы туруору сирэйдээҕин-харахтааҕын иһин Фома ытыктыы саныыра. М. Горькай (тылб.)
   ♦ Туруору сиэбит кэпс. — кими эмэ, туох эмэ үбүн-аһын, баайын туһанан бараабыт, эспит. ☉ Разорять кого-л., разрушать чьё-л. материальное благополучие.
   ◊ Туруору атах түөлбэ. — баҕана. ☉ Стояк. Дьиэ тутааччылар туруору атах оҥордулар. Туруору балаҕан көр балаҕан. Ыраахтан туруору балаҕан турара көстөр. Туруору оһох түөлбэ. — саха оһоҕо, көмүлүөк. ☉ Якутская печь, камелёк
   Сэллээн көрбөккө күнү быһа оттуллар туруору оһох суоһуттан муус түннүктэр суунан ньалҕарыһаллар. Г. Нынныров
   Туруору талкы — тобук талкы диэн курдук (көр талкы). Ортоку баҕанатыгар туруору талкытын, аан орон аттыгар сытыары талкытын уонна атах ороно ааттаахха сылгы төбөтө талкытын уурталаабыт. М. Доҕордуурап. Туруору тарт — сытар киһини атаҕар туруор. ☉ Поднять резким движением лежащего человека на ноги
   «Чэ, быраһаай!» — диэт, Тоня эмээхсини илиититтэн ылан туруору тарта. М. Доҕордуурап
   Туруору тартылар. Көрбүтүм. Ньиэмэстэр. Т. Сметанин
   Эһэтэ Утуйааны окумалыттан туруору тарта. «ХС». Туруору умнастаахтар бот. — хороччу үүнэр умнастаах үүнээйилэр. ☉ Растения с прямым стеблем
   Үүнээйилэр баһыйар үгүстэрэ туруору умнастаахтар. КВА Б. Туруору ый — саҥа ый үүнэригэр көнөтүк тахсар ый (саас эбэтэр сааһыары кыһын ичигэс, хахсаата суох, оттон күһүн эбэтэр күһүөрү кыһын тымныы, тыаллаах буоларын билгэтэ). ☉ Восходящий молодой месяц, у которого концы находятся на одной вертикальной линии (в начале весны или весной это предвещает тёплую, безветренную погоду, а в начале зимы или зимой — холодную ветреную)
   Халлааҥҥа туруору ый турарын көрдө. Н. Апросимов

туохт.
1. Уунан эбэтэр атын убаҕаһынан ким-туох эмэ кирин ыыт эбэтэр ордук-хоһу, наадата суоҕун суох гын, ыраастаа. ☉ Мыть, смывать грязь, очищать что-л. от грязи при помощи воды, умывать
Микиитэни бу мыыланан ып-ыраас гына сууйан-сууйан баран, бу эминэн уҥунуохтаан кэбистэххэ, ымынаҕа биир нэдиэлэ иһинэн хатырык курдук хастанан түһэн хаалыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ыраас уутунан уолаттарын тириппит көлөһүннэрин кытары харахтарын уутун сууйа сотон ылбыта. Н. Лугинов
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
△ Мыылалаах эбэтэр бороһуоктаах ууга уган баран, таҥас кирин ыыт, ыраастаа. ☉ Стирать
Даайа тэлгэһэҕэ сууйбут таҥаһын ыйыы сылдьар эбит. Софр. Данилов
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
Саҥа дьиэһит кыыһы булбутум …… оннооҕор таҥаспын сатаан сууйбат. М. Доҕордуурап
2. Саа уоһун ыраастаа. ☉ Чистить ствол ружья
Кини саҥатыгар уонна саатын сууйарыгар тартаран олорор буолан ураһа чэпчэки аана аһыллыбытын, таһыттан киһи киирбитин билбэтэ. Т. Сметанин
Кини кэргэнэ тимир оһох суоһугар оҕунуохтаах байыаннай саалары сылыта-сылыта сууйар. С. Васильев
[Ыстапаан Саабыс] күһүн булка барарыгар оҥостон, сайыны быһа саатын сууй да сууй, арыынан оҕунуохтаа да оҕунуохтаа буолла. КФА СБ
3. Улахан көһөҥө таастан эбэтэр кумахтан көмүһү, күндү тааһы (хол., алмааһы) уунан сууйан арааран ыл. ☉ Промывать, мыть, намывать (напр., алмазы, золото)
Үчүгэй көмүстээх сир буоллаҕына, ортотунан күҥҥэ баччалыы солуотунньугу сууйдун... Оччоҕо... бачча буолуохтаах. Суорун Омоллоон
Үрүйэ үрдүгэр түөрт киһи туорай мастаах уһун ураҕаһынан кыллыгыраччы уста турар ууну булкуйаллар. Ити кинилэр көмүс сууйар быһыылара. Н. Якутскай
Иирэлээххэ дыраагалар бытархай алмааһы сууйаллар. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Туох эмэ үөрүүлээх, бэлиэ түгэни ас тардан, арыгы иһэн бэлиэтээ. ☉ Отмечать какое-л. знаменательное событие застольем, обмывать что-л. Чэйиҥ, турумаҥ, көрсүһүүнү сууйуоҕуҥ. Н. Лугинов
Хас даҕаны уолаттар Хамнас кэлтин сууйаары Арыгыны хото ылбыттар. В. Гольдеров
Бириһиэни тэлгэтэн маҥнайгы бултарын сууйан үөрэ-көтө аһыы, күлэ-сала араас көрүдьүөһү сэһэргэһэ олордулар. В. Протодьяконов
♦ Айыыны (буруйу) сууй — куһаҕан дьайыыны, ыар буруйу оҥорбуккун тугунан эмэ боруостаа, үтүө ааккын төнүннэр. ☉ Искупить вину чем-л., вернуть доброе имя
Хайдах гынаммын хараҥа буруйбун сууйуомуй мин сордоох... Суорун Омоллоон
Былаҕачыыннай добдугураччы ботугураан, айыыны сууйар мэлииппэни ааҕара иһиллэрэ. Л. Попов. Суобаскын сууй — түктэри быһыылан. ☉ Потерять совесть
[Арыгы] …… Чиэһи ситэн туран киттитэр, Суобаһы суудайан туран сууйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньукулай Баһылайабыс …… киһи аатын алдьатар, суобаһын сууйар кумааҕыны кыратык да илиитэ салҕалаан көрбөккө бооччойооччу буолбатах. Эрчимэн
Хотуой, ол-бу буолан кубулунан, Хомсу-имси туттан, Суобаһы сууйума, Ааты алдьатыма. П. Ядрихинскай
(Аатын алдьат) <суон> сураҕын сууй көр аат I. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Амма Аччыгыйа
Илин эҥээр ааттааҕа Сынаҕы баай …… Бүгүн мин суон сурахпын Сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Эт мэйиилээхтэр эриэккэстэрэ Эҥсиллэн кэлэннэр, Албан ааппын алдьаттылар, Суон сурахпын сууйдулар. С. Зверев. Сыатын сууйа илик — кыһын мунньуммут сыатын сүтэрэ, ыра-дьүдьэйэ илик (кыыл туһунан). ☉ Не успел растерять накопленный за зиму жир (о звере)
Эрдэтээҕи, сыатын сууйа илик кыыл, эмискэ бала түһүммэккэ, тохтуу-тохтуу уһаарар буоллаҕына, үөтэлээн хотторооччута суох буолааччы. В. Яковлев
<Миигинэн> тииһиҥ сааҕын сууйума көр миигинэн. Тииһиҥ сааҕын сууйа олорума, оҥор диэбити оҥор! А. Софронов
Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. <Илиигин> хаанынан сууй — элбэх киһини өлөр, бааһырт. ☉ соотв. быть по локоть в крови
Бандьыыт саллааттара …… бар дьон кыа хааныгар илиилэрин сууйбуттарын туһунан Охоноос ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Кулаактар Сэбиэскэй дойдуну Баттаммыт хаанынан сууйдулар. Эрилик Эристиин. ДТС, тюрк. йу, чуг, чу