сарбаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Мин кинээстиирим эбитэ буоллар, …… Сабардамнары наһаа сарбаҥнатыам, Босуомаптары олус боһомотутуом суох этэ. Болот Боотур

туохт. Кулубанан үлэлээ, кулуба буол. ☉ Быть, стать улусным головой
[Кэччэгэй баай] Улууһугар кулубалаабатах, Нэһилиэгэр кинээстээбэтэх, Дойдутугар дуоһунастамматах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уһуктаах Сэмэн Улууска кулубалыан Уон ый инниттэн Оҕуруотун муннугар Остуруок дьиэни туттарбыта үһү. С. Васильев

туохт., эргэр. Чаччыынанан талылын, чаччыынанан үлэлээ. ☉ Быть избранным старши ΄ной, служить старши ΄ной. Эрилик Эристиин эһэтэ кинээстээн, аҕата чаччыыналаан сылдьыбыт дьоннор этилэр. И. Федосеев
Хара Ыстапаан диэн уруккуттан нэһилиэккэ чаччыыналаан сылдьыбыт киһи. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ атыылааччынан үлэлээ. ☉ Работать продавцом
Урукку кини хамначчыта, гражданскай сэрии кыһыл бартыһаана, хомуньуус Афанасий Васильевич Жирков кэпэрэтиип лааппытыгар атыыһыттыыр. Н. Якутскай. Дуогабар быһыытынан кинилэргэ атыыһыттыахха наада. А. Федоров
2. Чааһынай эргиэнинэн дьарыктан. ☉ Заниматься частной торговлей
Силлибит Уос аҕата Охоноос оҕонньор элбэхтик эргитэн атыыһыттаан да сылдьыбыт, нэһилиэгэр кинээстээн да сылдьыбыт киһи. Күндэ
Никифоров кинээс үс сүүсчэкэ сүөһүлээх, урукку өттүгэр наар атыыһыттыыр үгэстээх баай этэ. М. Доҕордуурап

туохт. Кимтэн да орт, табылын. ☉ Очень везти кому-л. в чем-л., иметь большую удачу
Манна үс быраат Солуураптартан Кыра Уйбааннара сымсатынан, сылбырҕатынан күннүүр. Амма Аччыгыйа
Атах оонньуутугар Буденнайдартан [холкуос аата] туран-олорон өгдөҥнөөбүт, курбуу курдук уһун уол кими да тутуһуннарбакка аҥаардастыы күннээбитэ. П. Аввакумов
Дьахталлар турнирдарыгар наар намнар күннээтилэр. «Кыым»
♦ Күннээн-күөнэхтээн (күннээн- хааннаан) сылдьар (олорор) — олус табыллан, тугу санаабытын барытын толорон, таптаабытынан сылдьар, улаханнык байан-тайан олорор. ☉ Жить в богатстве, в полном достатке, в изобилии, вольготно, привольно
Эдэригэр, күннээнкүөнэхтээн сылдьарын саҕана, хас да төгүл нэһилиэккэ кинээстээн сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
XIX-с үйэ түөрт уонус сылларыгар Ньурбаҕа Хатыҥ нэһилиэгэр күннээн-күөнэхтээн ахан олорон ааспыт эбит [баттыгастаах баай Дайыла Күөбэлэп]. Багдарыын Сүлбэ
Дьэ, ол күннээн-хааннаан сырыттахпына, хайа эрэ улуустан эргиллэн иһэр бэрт аҕыйах киһилээх ЧОН этэрээтэ тохтоото. Р. Кулаковскай

сыһыан т. Саҥарааччы этэр санаатыгар хааччахтыыр, чуолкайдыыр эбэтэр кээмэйинэн хааччахтыыр сыһыанын көрдөрөр (эрэ, баара эрэ, баара-суоҕа). ☉ Выражает субъективное ограничение, выделение высказываемой мысли или количественно-ограничительную оценку говорящего (только, всего лишь, всего-навсего)
Байбаллаах баайдара баранан, сыччах икки ынахтаах, биир хара маҥаас кунаннаах хаалтара. Н. Түгүнүүрэп
Биһиги эһигиттэн сыччах ону эрэ ирдиир бырааптаахпыт. В. Яковлев
Түгэн, сыччах биир эрэ түбэлтэ, элэс гыммыт олох лоскуйа, ардыгар киһи туһунан элбэҕи этээччи. «ХС»
◊ Олорбуппут сыччах — этэҥҥэ олорбуппут манан бүттэҕэ. ☉ Пришёл конец нашей благополучной жизни. «Дьэ, онон Лэглээрдэр бурдуккут сириттэн бырастыылаһан кэбиһиҥ, — диир Дабыыт саҥата. — Олорбуккут сыччах!» Амма Аччыгыйа
Ийэ кылыным булан ылан эрийдэ. Дьэ, хотун-хаан быһыылаах. Олорбуппут сыччах буолсу. В. Яковлев
Кини кинээстээтэҕинэ, олорбуппут сыччах. Дьолбут к.

1. аат.
2. Улуус иһинэн дьон түөлбэлээн олорор сирэ. ☉ Наслег
   Мэҥэ улууһугар Тараҕай нэһилиэгэр Бэрт Маарыйа диэн баай огдообо дьахтар олорбут. Софр. Данилов
   С и л л и б и т Уос аҕата Охоноос оҕонньор бэрт баай киһи этэ, элбэхтик эргитэн атыыһыттаан да сылдьыбыт, нэһилиэ гэр кинээстээн да сылдьыбыт киһи. Күндэ
3. Нэһилиэк олохтоохторо, дьоно-сэргэтэ. ☉ Жители наслега
   Биирдэ эмэ нэһилиэккэ тыл эттэҕинэ, кылгас буолан баран, талах кымньыытынан быһыта биэрбиттии, сытыы тылларынан кустуурданар, ол тылларын үксүн тойоттору утары туттан кыыһырдыталыыр. М. Доҕордуурап
   Эн Куонаа ҥ ҥа и ҥ э э ҥ ни и с аты ы ргы н к и м би л бэтий, бүтүн нэһилиэк б и л э р и н и. С. Е фремов. Былыр, уон ахсыс үйэҕэ, Илин Хаҥалас улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр үөскээн-төрөөн олорбуттар инибии дьон: Суо Бытык диэн киһи уонна Киһилээн Куохаан диэн. МНН
4. даҕ. суолт. Нэһилиэккэ сыһыаннаах, нэһилиэк киэнэ. ☉ Наслежный, относящийся к наслегу
   Нэһилиэк сэбиэ тин бэрэссэдээтэлэ Сиидэрэп суруксуту нуун Малыыкаанныын Уруттаахха кэлэннэр мунньахтыыр үгэстээхтэр. Күндэ
   Баһык калаах нэһилиэк быыпсай кинээһэ Сэр бэкэ кырдьаҕаһы билэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Сит-хот, кэҥээ, сайын. ☉ Находиться на подъеме, процветать, обрести могущество
Тулалаан олорор улуу омуктар, биһиги кыаҕырарбытыттан дьиксинэн, хаһан баҕарар сэриинэн кэлиэхтэрин сөп. Н. Лугинов
Биһиги дойдубут хаһааҥҥытааҕар да кыаҕырда. Д. Кустуров
Абсолютнай монархия Людовик ХIV саҕана ордук кыаҕырбыта. АЕВ ОҮИ
2. Үп-ас, харчы өттүнэн тубус, күүһүр, бай-тай. ☉ Окрепнуть материально, упрочиться, стать сильным
[Таня] Икки убайа иккиэн ыал буолан, кыаҕыран олорон, Аҕа дойду улуу сэриитигэр баран, биирдэрэ Старай Руссаҕа, биирдэрэ Берлин аттыгар өлбүттэрэ. Н. Габышев
Кинээстиир кэмигэр улаханнык кыаҕыран хаалбыта. В. Скрябин
Тутааччылар балачча кыаҕыран иһэн, мас тиийбэтиттэн, хаптаһын суоҕуттан таах турар буолан эрэллэр. «ХС»
3. Тубус, төлөһүй. ☉ Окрепнуть физически, стать сильнее
Табалар итинник [элбэх күөх оттоох, сэбирдэхтээх, талахтаах] сирдэринэн мэччийдэхтэринэ, сотору кыаҕыраллар, эргэ түүлэрэ түһэр. ССП ЫН
Эрбэһини турута тыытан, биһиги онон сэлиэһинэй сиэмэтэ кыаҕыра үүнэн тахсарыгар сирбитин ыраастыыбыт. «ХС»
4. Үлэлиир үөрүйэххин, идэтийэр сатабылгын тупсар. ☉ Улучшить профессиональные, трудовые навыки, добиться профессионального роста, вырасти качественно
Борокуоппай дьэ итинник араас олоҥхоһуттары көрсүтэлээн, кинилэртэн үөрэнэн, …… устунан олоҥхоһут быһыытынан тыла-өһө сөллөн, куолаһа чөллөрүйэн, кыаҕыра кэҥээн барар. ДьДьДь
«Дружба» ансаамбыл сылтан сыл аайы айар тэтимэ үрдээн, кыаҕыран иһэр. АҮ
5. Туохтан эрэ эр ылан, сэргэхсийэн күүһүр, эрдий. ☉ Воспрянуть духом, оживиться, приободриться
Ньургустаана Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла, онтон кыаҕыран, аны Дьокуускай куоракка барда. «ХС»
6. Урут тугу эрэ гынаргар хааччах, мэһэй баар буоллаҕына, билигин ону толорор кыахтаах буол. ☉ Располагать необходимыми условиями, средствами для выполнения чего-л., иметь возможность сделать что-л. Түөрт косилкалардаах тэриллибит звено от хомуурун саамай ыарахан үлэтин — охсууну ситиһиилэрдээхтик ыытар кыаҕырар. ОҮМ
Мастарым …… билигин инньэ диэн ааттыырга кыаҕырбытым — ити сири сотору бэйэлэрин лабааларынан бүтүннүү сабаннар, хараҥа күлүгү түһэрэллэр. Д. Дефо (тылб.)

1. аат.
2. Сүүс сыл. ☉ Век, столетие
   Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
   Биһиги саҥа үйэҕэ үктэннибит. В. Протодьяконов
   Онтон ол уон ахсыс үйэ ортотун диэки Киһилээн Куохаан сүрэхтэнэн, аата Микиитэ диэн буолбут. МНН
3. Киһи олоҕун устата, уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека, век
   Ким хамсыыр-имсиир, үлэҕэ мускуллар — ол үйэтэ уһуур. Н. Габышев
   Киһи эдэр сылдьан үйэтэ хаһан да бүтүө суоҕун курдук туттар да, киһи олоҕо хараҥҥаччы көтөн элэс гынарын кэриэтэ эбит. Софр. Данилов
   Наһаар оҕонньор уолугар олорон үйэтин барыырдыы, тыа олоҕуттан араҕан, куоракка ньим-бааччы олохсуйда. Дьүөгэ Ааныстыырап
   △ Туох эмэ мал төһө уһуннук баар буолан сылдьарын устата. ☉ Срок годности чего-л. (напр., одежды)
   Оокком, бу таҥас үйэтигэр тиийбэккэ, баран хаалбыта баар. Амма Аччыгыйа
   Бу бинсээги ылан биэрбит киһи, уларса кэттэҕинэ, көстүүмүн үйэтэ уһуо этэ. В. Ойуурускай
4. Ханнык эмэ оһуобай уратыларынан бэлиэтэнэр историческай кэм устата, кэрдиис кэм. ☉ Период времени, эпоха
   Тиэхиньикэ үйэтин киһитэ, авторучкалаах инигин? Н. Габышев
   Аатам уонна электроника үйэтигэр сүлүүдэ олус суолталаах. И. Данилов
   Дьэ, бу космос үйэтигэр Аҕыйах чаастаах айан. Баал Хабырыыс
5. Уруулуу дьонтон утумнанан барар көлүөнэ. ☉ Поколение, колено
   Уруккута биһиги, Үйэттэн үйэҕэ Эһэлээх эбэ саҕаттан Чохчолообут дьоллоох баайдарын, Муспут бойум харчыларын, Халыым хамсык туттараары Халаабыс муҥунан симинэннэр Хайыы үйэҕэ кэлэн Халҕан дьиэли аспыттар эбит. С. Зверев
   «Хабырыыһы кытта биир үйэ арахсыбыт уруу», — диэн [бандьыыттар Хопто уолун босхолоотулар]. Эрилик Эристин. Оҕонньоттор кэпсииллэринэн, биһиги өбүгэбит, элбэх киһи үйэтин анараа өттүгэр, Өлүөхүмэттэн көһөн кэлбитэ үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. сыһ. суолт. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар «сааһыгар, хаһан да». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение «никогда в жизни»
   Бу туохтан үйэтигэр Үөрбэтэҕин үөрэн, Дьокуускайым күн бүгүн Ыллаан-туойан эрэр? Эллэй
   Хаппытыан үйэтигэр быар куустан олорбута суоҕа. А. Сыромятникова
   Аида мыыла диэни үйэтигэр көрбөтөх-билбэтэх буолан, муодарҕаабыта. И. Федосеев
   ♦ Мутугунан быраҕар муҥур үйэ көр муҥур
   Мантыката даҕаны, аҕата бокуонньук мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр мунньаахтаабыт баайын-дуолун кыайан буойа-хаайа тутар дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон
   Мутугунан быраҕар муҥур үйэбэр сырыым-айаным дууһабын дуоһуппута, сүрэхпин үөрпүтэ, сүргэбин көтөхпүтэ. «ХС»
   Өлөр үйэтигэр көр өл I. Ээ, кырдьык, дьэ, оҕонньотторбут өлөр үйэлэригэр, кырдьар саастарыгар биирдии үчүгэй ырыаны, ахтыах-саныах курдук, ыллыахтара буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин
   Эн кырдьар сааскар, өлөр үйэҕэр соҕуруу дойдуну көрөн хаалыаҥ, бэйэҕин да көрдөрүөҥ этэ буоллаҕа дии. Далан
   Үйэҕин (сааскын) моҥоо көр моҥоо. Мин сынньалаҥнык олорон, талбытынан аһаантаҥнан үйэбин моҥуохпун баҕарабын. А. Сыромятникова
   Ийэлээх аҕата бэлэхтээбит эт мэйиитинэн, таһыттан таммаҕы эбиммэккэ эрэ үйэтин моҥоотоҕо. А. Софронов
   Холкуос бастаан тэриллиэҕиттэн үйэтин моҥуор диэри хонуу үлэһитэ, холкуос биригэдьиирэ этэ. «ХС». Үйэ туолбут — кэм-кэрдии уларыйан, туох барыта төрдүттэн атын буолбут, тиэрэ эргийбит. ☉ Наступили другие времена, всё поменялось, перевернулось с ног на голову
   Ити дьон дьэ тугу дьүүллэһиэхтэрэ-дьүһүннүөхтэрэ үһү. Үйэ туолбута, дьэ чахчы эбит. Болот Боотур
   «Үйэ туолан араас дьон кинээстээннэр. Ити Кынаачай күтүр, дуобат саҕа бэйэтэ, эчи уоҕун-кылынын», — Афанасий Сидоров оҕонньор Еремеев диэки хайыста. М. Доҕордуурап
   Үллэр үйэтигэр (үйэтин туха- ры) — саллар сааһыгар диэн курдук (көр салын I). Билигин кини үллэр үйэтигэр билбитин-көрбүтүн бэйэтин сиэнигэр биэрэр. А. Кондратьев
   Атааннаах-мөҥүөннээх аан дойдуга маннык кырыыстаах хара суор буолан халаастыы сылдьарын саллар сааспар, үллэр үйэбэр итэҕэйиэ суох этим. Е. Неймохов
   Кини үллэр үйэтин тухары үс ынахтан ордук сүөһүлэммэтэх. С. Никифоров
   ◊ Бу үйэҕэ көр бу I
   Бу үйэҕэ сылдьыбыт талаһам этэ. Ону баара кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии. М. Доҕордуурап
   [Ааныка:] Ол Мэхээлис оҕонньор хайдах эйиэхэ балыгы ыһыктыбытай? Бу үйэҕэ балык бэрсэн өҥөлөспөт этэ. С. Ефремов
   Былыр үйэҕэ көр былыр. Ол иһин кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
   Кыргыс үйэтэ көр кыргыс. Уоһук, ардыгар, олонхолуу Оһох иннигэр оллооннуур, Былыргы быһылаан, охсуһуу. Кыргыс үйэтин ойуулуур. Дьуон Дьаҥылы. Таас үйэ — киһи-аймах сайдыытын бастакы кэрдиис кэмэ: оччотооҕу дьон туттар сэптэрин-сэбиргэллэрин тааһынан оҥостоллоро. ☉ Каменный век
   «Былыр таас үйэ саҕана, — диэн бэрт ыраахтан саҕалаатым, — бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн: тоҥнохторуна — итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына — бултаан аһаан, бэрт судургутук олорбуттара». Н. Лугинов
   Дьон үлэ орудиеларын тааһынан оҥосто сылдьыбыт кэмнэрин бүтүннүүтүн таас үйэтэ диэн ааттанар. КФП БАаДИ
   ср. монг., бур., тув., алт. үе, үйе ‘поколение; сустав; век (эпоха)’