Якутские буквы:

Якутский → Якутский

кыырдар

кыыр диэнтэн дьаһ
туһ. Хас ыалдьыбыт киһи ахсын, хас сүөһү өллөҕүн, хас сүтүк таҕыстаҕын ахсын барытыгар ойууну ыҥыраллара, кыырдараллара, көрүүлэнэллэрэ. Н. Якутскай
Бу киэһэ «Бэстээх» ыалыгар кыырдараары хантан эрэ удаҕан аҕалбыттар үһү. Эрилик Эристиин

кыыр

туохт.
1. Дүҥүрү охсо-охсо хамсанан, ойуоккалаан, кутуран ойууннуур туому толор (ойууну, удаҕаны этэргэ). ☉ В состоянии экстаза, транса осуществлять ритуальное общение с духами, камлать (о шаманах и шаманках). Ойуун кыыран, сэрэйбит курдук, Ньукууһа кутун-сүрүн куоҕас көтүтэн илдьэн өлүү уутугар тимирдибит диэтэ. Амма Аччыгыйа. Ойуун алҕаан, кыыран илгистэн киирэн барда. Күндэ
Былыр ойууттар кыырдаллар эрэ үөһэ дойдуга тиийэллэр, аҕабыттар ыллааталлар эрэ ырайга тахсаллара. М. Доҕордуурап
Алыһардаах удаҕан Бөлөнүүскэй дьиэтигэр мин аҕам оҕонньор баарына кыырбыта үһү. Н. Павлов
2. көсп. Тугу эмэ улаханнык тыаһатууһат, лиҥкинэт-лаҥкынат, талҕалат (хол., иһити-хомуоһу, туттар тимир сэбисэбиргэли). ☉ Громко стучать, греметь чем-л. [Суруксут] ботуоҥкатын иһэ кулур-халыр бөҕө кыырда, чэрэниилэтин иһитэ өрө-таҥнары эргийбэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Дуодар Хара уус …… Кыһата-тууспана Кытыаста оонньоото, Кыстыга-балтата Кыыран иһилиннэ. С. Васильев
Сонно тута быһахкыптыый тыаһа тулатыгар өрө кыыран барда. А. Сыромятникова
△ Эмискэ хатан тыаһы таһаар, тырылыы түс (хол., төлөпүөн, чуораан). ☉ Внезапно зазвенеть, зазвонить (напр., о телефоне)
Төлөпүөн тыаһа эмиэ өрө кыыра түстэ. М. Доҕордуурап
Түүҥҥү чуумпуну уолута, Төлөпүөн тыаһа өрө кыырар. Ф. Софронов
♦ Кыһыл тылынан кыырар — туох да дуоннааҕы, туһалааҕы оҥорбокко эрэ кураанах тылынан айдаарар, чобуорхайар. ☉ Заниматься пустой болтовней, молоть языком
Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК
Янис төрөөбүт-үөскээбит сиригэр төрүт уус-аймах суох сирэ, наар түөкүттэр, күөх көппөлөр, ороспуонньуктар уонна кыһыл тылларынан эрэ кыырбыт дьон дугуйдаммыттар дииллэрэ. «ХС»
ср. алт. кыйгыр ‘кричать, звать; громко читать’

Якутский → Русский

кыыр=

1) шаманить; 2) громко стучать, греметь чём-л.; иһитинэн кыырыма не греми посудой.

кыырдар=

побуд. от кыыр =.

Якутский → Английский

кыыр=

v. to act as a shaman

Еще переводы:

көрүүлээ

көрүүлээ (Якутский → Якутский)

көр көрүүлэн
Мас Өнүйүк ойууну кыырдаран, биир тараах күрдьүгэс кунан оҕуһу өлөрөн, сэрии сэбин хааннаатылар. Ойуун кыыра туран көрүүлээн эттэ. Эрилик Эристиин

кутурт

кутурт (Якутский → Якутский)

кутур диэнтэн дьаһ
туһ. Ким эмит эмискэ таарымталанан ыарыйдаҕына …… ойууну ыҥыран аҕалан кыырдараллар, ичээни аҕалан кутурдаллар. Н. Якутскай

көрүүлэн

көрүүлэн (Якутский → Якутский)

туохт., эргэр. Кыыран көннөрү киһи билбэтин-көрбөтүн билэнкөрөн быһаар (ойуун, удаҕан туһунан). ☉ Находясь в состоянии транса, иметь видение, провидеть, распознавать и толковать что-л., недоступное восприятию обычных людей (о шаманах, шаманках)
Көрдөһөбүн, көрүүлэнэн көр. Ким уорбутун бар дьоҥҥо этэн биэр. Болот Боотур
Хас ыалдьыбыт киһи ахсын, хас сүөһү өллөҕүн, хас сүтүк таҕыстаҕын ахсын барытыгар ойууну ыҥыраллара, кыырдараллара, көрүүлэнэллэрэ. Н. Якутскай
[Оҕо] ууга түһэн өлбүт, онон көстүө суоҕа — диэн көрүүлэммитэ үһү [Аапаахаан диэн тоҥус удаҕана]. Эрилик Эристиин

бэһиэйэх

бэһиэйэх (Якутский → Якутский)

аат. Симиирдээх кымыһы булкуйар уһун уктаах ытык көрүҥэ. ☉ Мутовка для размешивания кумыса
Хатылы баайа улуу баай буолан, тотон-туолан, баайа батымына ыһыах ыһан, арбах бастаах атыыр ойууну кыырдаран, маҥан бэһиэйэҕи төбөтүн оройунан талбаатыыр күнэ буолбут. СССБТ
Муома, Өлөөн дьонноро, Тоҕонохтон тутуһуҥ, Халыма, Булуҥ ыччата Бэһиэйэхтии биэтилэлээн, Эһиэкэйдии сиэтиллиҥ. С. Зверев

өҥүрүмэр

өҥүрүмэр (Якутский → Якутский)

аат., сүөһү иит. Төрдүс хаарыгар үктэммит ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот в начале четвёртой зимы
Онно эмиэ ойуун кыырдаран, икки аас маҥан сылгыны, биир күрүҥ хара өҥүрүмэр атыыр оҕуһу туттуох тустаахтар үһү. Саха сэһ. II
Тыһаҕас иккитин туолан үһүгэр киирдэҕинэ — тиҥэһэ. Тиҥэһэ үһүн туолан түөрдүгэр киирдэҕинэ — өҥүрүмэр. ДьСИи

ойуун

ойуун (Якутский → Якутский)

аат.
1. истор. Саха былыргы итэҕэлинэн аптаах-хомуһуннаах отоһут, эмчит, айдарыылаах киһи (анал таҥас кэтэн, дүҥүрдэнэн кыыран дьону үтүөрдэр, дьылҕаларын түстүүр кыахтаах буолан, дьон олус толлор, сүгүрүйэр киһилэрэ). ☉ Человек со сверхъестественными способностями: костоправ и лекарь, ясновидящий, предсказатель, шаман
Арай били эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүт. Болот Боотур
Мин ойуун кутурарын үтүктэбин. Н. Тарабукин (тылб.)
Ойууннар саха дьонугар күүс-көмүскэл буолар, олох ыарахаттарыттан быыһыыр, өрүһүйэр, аартык арыйар дьоммут этилэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. Саха билиҥҥи өйдөбүлүнэн: норуот эмчитэ, көрбүөччү, бөлүһүөк. ☉ У современных якутов: народный целитель, ясновидящий, предсказатель
Саха ойуун диэн тыла син биир «барыны-бары билэр, өйдөөх, муударай, бөлүһүөк» диэн өйдөбүллээҕэ чахчы эбит. В. Кондаков
Билиҥҥи наука кыайан быһаарбат кыахтаах отоһуттарын, ойууннарын бары да билинэр, кинилэргэ эмтэнэр, кинилэр тустарынан суруйар буоллулар. МАП ЧУу
◊ Абааһы ойууна көр абааһы
Ытык ыһыытыгар абааһы ойууна эрэ кыырыахтаах. БСИ ЛНКИСО-1938
Айыы ойууна көр айыы I. Айылҕа тойоҥҥо үҥсүһүннэрээри айыы ойуунун кыырдарбыттар. Саха сэһ. I
Айыы ойууна ытык ыспат, кэрэх туруорбат, сидьиҥ, куһаҕан ыарыы төрдүгэр киирбэт. БСИ ЛНКИСО-1938
Былыр алгыс алҕаан араас айыыларга үҥэн-сүктэн ыһыаҕы аһар айыы ойууна баар эбит. СНЕ ӨОДь
Кулахы ойууна көр кулахы. Ити кулахы ойууна диэни сорох киһи билбэтэ да буолуо. А. Софронов
Истиэнэҕэ кулахы ойууна тыһыргыыр тыаһа кытта иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Мас (күөрчэх, ытык) ойуун көр мас. [Силээхтэ Сэмэн:] Манна тугу гына мас ойуун курдук эргичийэ тураҕын? Н. Неустроев
Эһэ күөрчэх ойуун курдук, өрө ытылла олорор үһү. Далан
Хотойо чыҥыргыы түһээт, ытык ойуун курдук, эргийэн кулахачыйда. Д. Апросимов
ср. тюрк. ой ‘прыгать, скакать’

сахатый

сахатый (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Сахалары кытта олорон, сахалыы тыллан, сахалыы майгылан, олохтон. ☉ В результате совместного проживания с якутами перенимать у них язык, обычаи, образ жизни, объякучиваться. Сахатыйбыт нуучча. Сахатыйбыт татаар
□ Оччолорго онно аҕыйах эбэҥкилэр баар эбиттэр, олортон сорохторо хайыы сах сахатыйан хаалбыттар. «ХС»
2. Булкуһан саха боруодатыгар чугаһыы уларый. ☉ В результате скрещивания приобретать признаки якутской породы
Михайловтар сахатыйбыт симментальскай боруода ынахтартан өлгөм үүтү ыларга бастыҥ уопут тугу этэрин олохтооһуҥҥа туруммуттара. «ХС»
3. Сахалыы этиллэр буола уларый (атын тылтан киирэр тыллар, дорҕооннор тустарынан). ☉ Подчиняясь фонетическим и грамматическим законам якутского языка, изменять свою фонетическую оболочку (о звуках и словах, заимствованных из др. языков)
Сорох тыл атын омук тыла буолара соччо биллибэт да курдук сахатыйар. М. Чооруоһап
Эбэҥкиттэн (эбээнтэн) киирии тыллар кэлин — кэнникинэн миһиллэн сахатыйар кыахтаахтар. ВМС СДО
II
туохт., харыс т. Ыарыһахха ойуунна кыырдар, ойууннат. ☉ Пригласить к больному шамана и устроить его камлание
Аны түүн сынньанан, түһээн-биттэнэн баран, сарсын киэһэ сахатыйан көрөө инибит. Күннүк Уурастыырап

ааттаах-суоллаах

ааттаах-суоллаах (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Иҥэриллибит, бэриллибит анал ааттаах. ☉ Имеющий свое личное имя, нареченный
[Айдар оҕотун саныыр:] Киһи буоллаҕа дии, бэйэтэ туспа ааттаахсуоллаах, туспа дьылҕалаах, өйдөөх-санаалаах. Н. Лугинов
2. Киэҥник сураҕырбыт, аата-сураҕа биллибит. ☉ Широко известный, знаменитый
Саамай кэнники, быстар саас, уу-хаар тахсан эрдэҕинэ, ааттаах-суоллаах Ньоҕурук ойууну аҕалан кыырдарбыттара. Күннүк Уурастыырап
Алардары аһартаан, Үрүйэлэри өксөйөн, Ааттаах-суоллаах Хаана эбэ хотуҥҥа Тиийэн кэлбитим. С. Зверев
Наахара ийэтин ууһа — биһиги ааттаах-суоллаах Дыгын Боотур аймахтарабыт — диэн урукку өттүгэр бигэтик сананар бэйэлэрэ улаханнык соһуйбуттар, хаһан даҕаны кинилэр күүппэтэх суолларыгар түбэспиттэр. Эрилик Эристиин

өһөр

өһөр (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Кырган, кыдыйан кэбис, суох оҥор (хол., өстөөхтөрү). ☉ Губить, истреблять, уничтожать (напр., врагов)
Онтон Охооно эмээхсин Мэник Мэнигийээннээххэ киирэн: «Дьэ, өлөрбүккүт, өһөрбүккүт, алдьаппыккыт!» – диэн баран, тутуталаары гыммыт. Суорун Омоллоон
Өстөөх бииһин өһөрдүбүт. Эллэй
Өстөөхтөрү өһөрөөрү кырыылардаах Өргөстөөх ыстыыгы Өрө тутан иһэбин. Е. Иванова
2. Уоту умулуннар, уоту (уоттаах чоҕу) күлүнэн көмп. ☉ Гасить, погасить огонь (засыпав золой, напр., в печке)
Оһох уотун күлүнэн көмөн, өһөрөн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тахсыбыттара: ыаллара ойууннарын кыырдараары, уоттарын өһөрөн, борук-сорукка олороллор эбит. Болот Боотур
3. көсп. Суох оҥор, буортулаа (хол., үөрүүнү). ☉ Испортить (напр., радостное настроение). Дьон настарыанньатын өһөрүмэ
□ Оһоҕум унаар буруотун өһөрүмэ. Айталын
ср. др.-тюрк. өшэр ‘темнеть, мутнеть (о глазах)’, др.-тюрк. өчүр ‘гасить, тушить; уничтожать’

шаманить

шаманить (Русский → Якутский)

несов. кыыр, ойууннаа.