нареч. (заботливо, внимательно) иэйэн, кыһанан-мүһэнэн, сайаҕастык; любовно относиться к чему-л. туохха эмэ иэйэн сыһыаннас.

ж. суобас; человек с чистой совестью ыраас суобастаах киһи; # свобода совести суобас көҥүлэ (ханнык баҕарар итэҕэли итэҕэйии эбэтэр олох итэҕэйбэт буолуу кө-нүлэ); на совесть 1) (хорошо) үтүө суобастаахтык; 2) (полагаясь на честность) ыраас суобаска, суобаска эрэнэн; по чистой совести ис сүрэхтэн, үтүө санаанан; по совести сказать или по совести говоря аһаҕастык, ис сүрэхтэн эттэххэ; не за страх, а за совесть суобаһынан, кыһанан-мүһэнэн туран.

сыһ. Олус кыһанан-мүһэнэн; сыныйан. ☉ Очень внимательно; заботливо; подробно. Болҕомтолоохтук одуулас. Болҕомтолоохтук сыһыаннас
□ Өлөксөй кинилэри кытта үөрэ-көтө, болҕомтолоохтук кэпсэтэр. В. Протодьяконов
Эн миэхэ олус да болҕомтолоохтук сыһыаннаһаҕын. Н. Лугинов. Тэҥн. сыныйан

туохт.
1. Кыһанан-мүһэнэн куруук үөрэтэ, сүбэлии сырыт. ☉ Постоянно находясь при ком-л., усердно учить, натаскивать кого-л.
Хоһоон суруйар уустук хомуһунугар Такайабын мин талааннаах ыччаты. С. Данилов
Оҕо аата оҕо, оҕоҕо үлэ чэпчэки соҕуһа тиксиэхтээх. Сыыйа үөрэтэн, такайан иһиллиэ. Н. Габышев
Хас күн ахсын Охоноон Туллайга аты сүүрдүү ис кистэлэҥнэрин кэпсиир, эппитин хос-хос такайар. И. Федосеев
2. Олус кыһанан-мүһэнэн, бүөбэйдээн тугу эмэ оҥор, бэлэмнээ. ☉ Делать, готовить что-л. с большим старанием, любовью
Дьаарай тарбах такайбыт, Эриэккэс илии тикпит Хаҥ дьабака бэргэһэ Ханыыланан бүппүтэ үһү, Доҕоттоор! С. Зверев
Сирдэрин дьаныардаахтык такайбыттар, тарбахтарынан тараабыттар, уунан сиигирдибиттэр, уоҕурдубуттар. И. Данилов
Хайыы-үйэ биэрэккэ киирэн тыытын сымалалыы, оҥоро, такайа, имэрийэтоморуйа сылдьар. «Кыым»

туохт., эргэр. Тугу эмэ кыһанан-мүһэнэн, болҕомтолоохтук оҥор. ☉ Делать что-л. старательно, с пристальным вниманием
Сырдык дьүүлү Сыананан сыдьайбыт, Үтүө дьүүлү Кэрдиинэн киэргэппит …… Үрүҥ Аар тойон оҥорбут, Сокуонугар суруйбут этэ. Д. Говоров
Марья Николаевна Санины сыдьайан батары көрөөрү төбөтүн кыратык кыҥначчы туттубута. И. Тургенев (тылб.)
Ыт хаһан да, суола аһаҕаһын сытыы харахтарынан сыдьайан көрбөккө эрэ, уйатыттан тахсыбат. М. Пришвин (тылб.)

туохт. Тугу эмэ кыһанан-мүһэнэн оҥор. ☉ Мастерить что-л. с особым усердием
Үтүө доҕор ис сүрэҕиттэн этэн кэбиспит симик тыла ууһумсуйан оҥоһуллубут, соруйан дорҕоонноммут этиитээҕэр сүрэххэр ордук дириҥник иҥэр. Амма Аччыгыйа
[Былас] ончоҕор тиийэ элэйэн эрэр чиэппэрдээх саха быһаҕынан ууһумсуйа-ууһумсуйа кыраабыл тииһин кыспахтаата. Е. Неймохов

туохт. Кими эмэ олус кичэйэн көр-харай, кыһанан-мүһэнэн туран көрө-харайа сатаа. ☉ Нянчиться, ухаживать за кем-чем-л., выхаживать кого-л.
Кини Петр аттыттан арахпатаҕа, түүннээх күнү быһа кинини көрөн, бүөбэйдээн тахсыбыта. А. Сыромятникова
Охоноон «Өрүөстээҕи» бэрт өр, оҕо курдук, бүөбэйдээн, үтүөрпүтэ. Кунана кинини батыһа сылдьар буолбута. Л. Попов
Кинини [Мииккэни] аһары бүөбэйдээн, таҥас үөһэ таҥыннаран, ичигэскэ үөрэтэн, кыра да үргүөрү тулуйбат оҥорбуттара. П. Аввакумов

сыһ.
1. Кыһанан-мүһэнэн, кичэйэн. ☉ Усердно, старательно, тщательно
Кирээдэтин мэлдьи Кичэллээхтик көрөр. Күннүк Уурастыырап
Эрдэттэн кичэллээхтик бэлэмнэнии биэчэр интэриэһинэйдик барарыгар көмөлөспүтэ. И. Артамонов
Үөрэнээччилэр бэйэлэрин олохторун, үлэлэрин кэпсиир хаартыска олбуомун кичэллээхтик оҥорон, тапталлаах учууталларыгар бэлэхтээбиттэрэ. И. Федосеев
△ Олус кыһамньылаахтык, болҕомтолоохтук. ☉ Бережно, заботливо, внимательно
Саҥа төрөөбүт саһыл оҕолорун кичэллээхтик кэтээн көрөллөр. «Кыым»
2. Харыстабыллаахтык, кэмчилээн. ☉ Бережливо, экономно
«Нам» сопхуос үлэтигэр олоҕуран …… туохха барытыгар кичэллээхтик, хаһаайынныы сыһыаннаһыы сүҥкэн суолталааҕын көрдөрөргө сорунабыт. ДВР ЭНьТ
Ойуур — биһиги барыбыт баайбыт, ону харыстыахха, кичэллээхтик туһаныахха. «ХС»

сыһ.
1. Улаханнык кыһанан-мүһэнэн. ☉ Старательно, усердно, тщательно
Кичэллик баай. Кичэллик хомуй. — Кини ити маллары бэрт кичэллик суулаан ыскаапка уурар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сарсыныгар ийэтэ кичэллик абырахтаабыт ырбаахытын кэппитэ. Уустаах Избеков
Ол бэрт кичэллик толкуйданан оҥоһуллубут былаан этэ. ПП Дь
2. Харыстабыллаахтык, кэмчитик. ☉ Бережливо, экономно
«Холкуос киэнэ ээ. Кичэллик туттары билбэккит», — диэн Наһаар оҕонньор холкуостаахтары сэмэлиирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Уон иккис пятилеткаҕа] ресурсалар бары көрүҥнэрин сөптөөхтүк уонна кичэллик ороскуоттааһыны …… ситиһэргэ. «Кыым»

аат. Тиит умнаһын эргийэ хаама сылдьан үөнүнэн аһылыктанар, мас көҥдөйүгэр уйаланар, кыстыыр кыра бороҥ чыычаах. ☉ Поползень
Өрүөстээх бастаах кэкэ-букалар туохтарын эрэ сүтэрэн, көрдүү сатыыр курдук, оҥой-саҥай көрбөхтүүллэр, тиити өрө-таҥнары хатыгыраһаллар. Амма Аччыгыйа
Тыаҕа сылдьан, кэкэ-бука тииттэри хайдах соруктаах аханнык бэркэ кыһанан-мүһэнэн көрө-истэ сылдьарын киһи үгүстүк көрөөччү. Далан
Ыраас күннэргэ биһиги ойуурдарбытыгар кыстаабыт улахан татыйыктар, кэкэ-букалар чыыбыгыраһаллара улам хойдор. ББЕ З
ср. тув. көге-буга ‘голубь’