чоноҕор диэнтэн аччат. [Кэҕэ] Чоноҕоркоон уҥуохтаах Кэдэгэркээн систээх Кэрэ бэлиэ кэпсэллээх. С. Зверев

көмүскэс I диэнтэн хай
аата. Эһиги Сэбиэскэй былаас өстөөхтөрүн — бандьыыттары утары охсуһуугут, саа тутан кэпэрэтиип сыаналаах малын көмүскэһиигит …… умнуллубат кэрэ бэлиэ страница буолуоҕа! Н. Якутскай

даҕ. Кэкэйбит быһыылаах, моонньун кэннин диэки чирэһиннэрэ туттубут. ☉ С напряженно застывшей шеей и отведенной назад головой
Кэдэгэр систээх, Кэкэҕэр быһыылаах, Кэҕэлиирэ кыылым …… Кэрэ чуор куолаһынан Кэрэ бэлиэтик кэпсээтэ. ДВ О

аат. Үрэх, өрүс кыра хос үөһэ, салаата. ☉ Рукав речки, реки
Күнүскү чэй кэмигэр отчуттар өрүс төбүлэҕэр сырсан тиийэн, сыгынньахтана охсоот …… аллара ыстанан кэбиһэллэр. А. Фёдоров
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Өрүс эстэн, төбүлэхтэринэн муустар устан лөглөрүһэн ааһалларын кэрэ-бэлиэ түгэн оҥостон, нэһилиэк дьоно барыта кэриэтэ өрүс тас төбүлэҕин кытыытыгар мунньустан үөрүүкөтүү, күлүү-салыы, оонньуу-көр бөҕөнү тардаллар. «ХС»

даҕ. Чэпчэкитэ суох, эрэйдээх. ☉ Нелёгкий, трудный, тяжёлый, напряжённый
Дьоно эриирдээх-мускуурдаах кэми син мүччү-хаччы түһэн тыыннаах көрсүбүттэриттэн үөрэн олорор. Р. Кулаковскай
Итинник наҕараада …… артыыс эриирдээх-мускуурдаах айар үлэтин үрдүктүк сыаналааһын кэрэ бэлиэтинэн буолар. АҮ
Биһиги тыйыс, үгүс эриирдээх-мускуурдаах усулуобуйабытыгар үүнэргэ ньыматыйбыт үүнээйилэр бааллар. МАА ССКОЭҮү

аат. Кэргэннии буолууну бэлиэтиир уруу (элбэх дьону ыҥыран, остуол тардан аһаталлар). ☉ Свадьба
Сыбаайбаҕар миигин ыҥыраар эрэ, доҕор. Амма Аччыгыйа
[Барахсаанап:] Архыып Уйбаанабыс, хата, сарсын биһиги сыбаайбабытыгар сырыт. С. Ефремов
Аныгы олох сиэринэн уруу-тарыы тардыһан сыбаайба оҥордулар. Н. Кондаков
◊ Кыһыл көмүс сыбаайба көр комүс II
Бу сохсоллубут хара биэни икки сыллаахха Лэгиэн сэттэ уонун туолуутугар, кыһыл көмүс сыбаайбатыгар, сопхуоһа бэлэхтээбитэ. Н. Босиков
Сэлиэнньэ общественноһа Иннокентий Николаевич уонна Анна Николаевна Скрябиннар олохторун биир кэрэ-бэлиэ түгэнин, кыһыл көмүс сыбаайбаларын, үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «Кыым». Үрүҥ көмүс сы- баайба калька. — сүүрбэ биэс сыл кэргэннии буолан олорууну бэлиэтээһин. ☉ Серебряная свадьба. Петровтар үрүҥ көмүс сыбаайбаларын оҥордулар

аат.
1. Суол туһаайыытын, хайысхатын ыйар туох эмэ бэлиэ (хол., ураҕас). ☉ Какой-л. знак, указывающий направление пути (напр., шест), веха
Хаһыы сүнньэ ханан буолуохтааҕын бэлиэтээн, Куоҕастаахха тиийэ эркээйи охсубуттара. Күннүк Уурастыырап
Балыксыттар үүтээнтэн сэлэҕэ диэри анньыллыбыт эркээйини тутуһан, кыдьымах быыһынан тиэтэйэн суксуруһаллар. И. Данилов
Айанньыт, булчут сиргэ бэлиэ оҥороору эркээйи охсор, тугу эмэ көстүүлээх сиргэ ыйаан кэбиһэр. Багдарыын Сүлбэ
△ Маска кэрдиис бэлиэ, олук. ☉ Зарубка, засечка на дереве
Тиит, талах лабаатын тосту тутан, сүгэнэн суоллаан тииккэ эркээйи да хаалларбыттарынан сирдэтэн, өрүс диэки дьулурустубут. Н. Габышев
Дьон сүгэнэн үүнэн турар тииккэ, тирэххэ эркээйи охсон ааспыттар. А. Сыромятникова
Уһун ураҕас төбөтүгэр туос кыбытан дьуолка аспыта, ойуурдарга эркээйи оҥорбута. Д. Кривошапкин
2. көсп. Туох эмэ буолуохтаах бэлиэтэ, туоһута. ☉ Знак, признак, свидетельство чего-л.
Кэлэр кэмнээҕи кэрэ-бэлиэ кэрдиискэ эркээйи охсулла оҕустаҕа үһү. С. Федотов
Кинилэр килбиэннээх суоллара кэлэр кэнчээри ыччакка ыллыктарын ыйар, суолларын тобулар эркээйи буолуохтун. И. Борисов. Саха норуота бэйэтин билиниитин, инники сайдыытын эркээйитэ торумнанна. «Кыым»
ср. эвенк. илкэн ‘зарубка (дорожный знак на дереве)’

1. бэлиэтээ диэнтэн бэй., атын. туһ. «Тугу, хайдах үлэлээбиккитин бэлиэтэнэн иһиҥ», — диэтилэр бүгүн оскуолаҕа. Софр. Данилов
   [Иван Иванович (кумааҕыга бэлиэтэнэ-бэлиэтэнэ):] Оо, ону баҕас улахан үөрүүнү кытта буоллаҕа дии. Төһө кэмпилиэк наада буолуой? С. Ефремов
   Кутуков планшетын тобугар уурунан олорон, тэтэрээккэ тугу эрэ бэлиэтэнэр. Л. Попов
   Курданарынан ыга туппут хара бинсээктэнэн, хатыҥыра ордук бэлиэтэммит, кыра киһи трибуна икки муннугуттан харбаан ылан баран, «Табаарыстаар!» — диэн күөрэччи ордоотоон кэбистэ... Амма Аччыгыйа
   Кини [Кыһыллаай] кыһамньылаахтык, үчүгэйдик үөрэнэн, дьэ тоһоҕолоон бэлиэтэнэр буолбута. Л. Попов
   Бэлиэтэммит тыллары сыһыаннаһар тылларын кытта устуҥ. ПНЕ СТ
2. Болҕомтоҕо ылылын, үчүгэйинэн дуу, куһаҕанынан дуу биллэр-көстөр буол. ☉ Быть отмеченным, замеченным по каким-л. (плохим или хорошим) приметам
   Дьоллоох хорсун уолаттарбыт Софронов, Гуляев, Кобров бэлиэр бэлиэтэммиттэрин курдук, тииҥи харахха табар кыраҕы харахпытынан [фашистары] чэчэгэйдэрин тэһиэхпит. Суорун Омоллоон
   Үчүгэй хайҕанан бэлиэтэнэн, куһаҕан сириллэн накаастанан иһиэх тустаах. Софр. Данилов. Ханнык эбэһээтэлистибэлэр ылыныллыбыттарын уонна кинилэр хайдах толоруллан иһэллэрин киһи барыта билэр, бастыҥнар бэлиэтэнэллэр, хаалан иһээччилэргэ көмөлөһүллэр. «Ленин с.»
3. Бырааһынньык быһыытынан ыл, бырааһынньыктаа. ☉ Отпраздновать что-л., праздновать
   Быйыл Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуутун 350 сылын, ону кытта Саха АССР тэриллиитин 60 сылын курдук кэрэхсэбиллээх кэрэ-бэлиэ дааталар бэлиэтэнэллэр. ОГГ СМ

туохт.
1. Ыал буол (эр киһини, дьахтары араарбакка этиигэ). ☉ Обзаводиться семьей (и о мужчине, и о женщине)
Улахан уола, орто кыыһа кэргэннэммиттэр. КДМ ОККО
Сорох кулуту бас билээччилэр кулуттарга кыракый сир учаастагын, туттар сэптэри биэрэллэрэ, хаһаайыстыба тэринэллэригэр, кэргэннэнэллэригэр көҥүллүүллэрэ. КФП БАаДИ
2. Ойохто ыл; кэргэн (ойох) ыл, ыал буол. ☉ Жениться, обзавестись семьей
Алыс тапсар атас уола Кэлэн иһэр субуотаҕа Кэргэннэнэр буолбут үһү. Күннүк Уурастыырап
Иккис сылыгар Силиппиэн кэргэннэнэргэ быһаарыммыта. Софр. Данилов
[Өрүүнэ:] Оҕом Арамаан кэргэннэнэрэ эбитэ буоллар, син ыал курдук ыал буолуо этибит. С. Ефремов
Бука, элбэх ыччаттардаах дьонун ыал аҕата буолуоҥ, кэргэннэннэххинэ диэн билгэлиирэ [эбэм]. П. Аввакумов
3. Кэргэн таҕыс, ойох буол, ыал буол. ☉ Выйти замуж, стать хозяйкой (матерью) семьи
Былырыын балтыбар, саҥа кэргэннэммит быраас дьахтарга, аҕабыт уҥуоҕун эргитиэх диэн этэн көрбүппүн, айыырҕаан буолбатаҕа. Далан
Бу кыыс соҕуруу тиийэн кэргэннэммит үһү ээ. И. Семенов. Суонньа кэргэннэммитэ. Бэйэҥ да иһиттиҥ ини. «ХС»
4. Чугас истиҥ дьонноох, үтүө өйөбүллээх буол (ыал быһыытынан олоххор). ☉ Быть окруженным близкими друзьями, иметь семейных друзей
Уордаах уол оҕолорунан уруйданан, Кыыдааннаах кыыс оҕолорунан кымньыыланан, Кэрэ бэлиэ дьонунан кэргэннэнэн [ойох буолан олорбутум]. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат.
1. Саас, күһүн кэлэн ааһар, кынатын төбөтүгэр харалардаах чубугурас саҥалаах үрүҥ чыычаах. ☉ Пуночка
Туллуктар кыбыыга-далга сүүрэн моторуһаллар. Амма Аччыгыйа
Былыргы оҕо күһүн, саас кыбыыга, далга от сыыһа тохтубутугар туллугу доҕуурдуур идэлээҕэ. Софр. Данилов
Сүөдэр Сүөдэрэбис …… ып-ыраас туллуктары таптыы көрөн аһарар. П. Аввакумов
2. көсп. Кыыс оҕону, дьахтары таптаан ааттыыр тыл (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Ласковое обращение к девочке; любовное обращение мужчины к любимой женщине (обычно употр. в притяж. ф.)
Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокап
Кэтэһиэҕим бу манна, Кэлээр, маҥан туллугум. И. Эртюков
Чэ, барыах, туллугуом, аҕаҥ барахсан кэтэһэ сылдьар этэ, бэркэ диэн уордайбыт дьүһүннээҕэ. А. Сыромятникова
3. көсп., поэз. Туох эмэ сырдык, кэрэ бэлиэтэ. ☉ Пуночка как символ чего-л. светлого, прекрасного
Көҥүллүк көтүҥ мин санаабын астыннара, Сахам лиирикэтин ыраас туллуктара. С. Данилов
Ол көстөллөр Улуу үйэ туллуктара — Улахан дьиэлэр, маҕаһыыннар. С. Васильев
♦ Үрүҥ туллук поэз. — кэрэ кыыс оҕону, кырасыабай дьахтары хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый в отношении красивой девушки, женщины (букв. белая пуночка)
Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр, Маҥан туллук эрэ далластыыр, Ыраастыыра эрэ бөлтөрдүүр, Доҕойумалыыр эрэ доҕоруом! А. Софронов
Үс дьүөгэлии кыргыттар, үрүҥ көмүс туллуктар, үөрэн дьолтон атыны өрүү билбэт буоллуннар! П. Тобуруокап
Биэс бээгэй ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин, Үрүҥ туллук кыыһыттан Өйүм-санаам өһүлүннэ, Сүрүмкутум сүүдүйдэ. И. Чаҕылҕан
ср. уйг., узб. туллак ‘старый перепел’