күндэлий диэнтэн дьаһ. туһ. Сэбирдэх быыһынан ыйдаҥа сиидэс ырбаахыҥ ойуутун Көрбүтүм сиргэ таҥан Күндэлитэ куппутун. Р. Баҕатаайыскай

I
туохт. Уһуннук үлэлээн эбэтэр туохха эмэ уһуннук эрэйдэнэн сыраҕын бараа, сылай, мөлтөө. ☉ Уставать, утомляться (напр., от долгой изнурительной работы)
Хас да түүн аанньа утуйбакка, Киргиэлэй улаханнык сындалыйара. Болот Боотур
Хата ол оннугар ыар үлэттэн сындалыйара, аччыктыыра, кыһынын тоҥоро, сайынын буһара, сороҕор хараҕын уута таммалыыра, ынчыктыыра. Суорун Омоллоон
II
дьүһ. туохт. Тунаарыччы сырдаан көһүн (үксүгэр ый сырдыгын этиллэр). ☉ Едва виднеться, излучая неясный белый свет (обычно о луне)
Икки эбэ күөлэ сындалыйан эрэ көстөр. Л. Попов
Ыраах көстөн сындалыйан Тумул хайа ыҥырар, Ырыа курдук налыһыйан Туналыйа унаарар. А. Абаҕыыныскай
Ыйдаҥа сындалыйан Өрүскэ түспүтэ; Күтүр хайа күндэлийэн Күлүктүү турбута. Таллан Бүрэ

туохт. Искэхтээх буол, искэхтэ үөскэт, искэҕир. ☉ Иметь икру, наполняться икрой (о рыбе)
Собо искэхтэнэр кэмэ.  [Күндэли күөлэ] собото быста сылдьан баран, билигин дьэ үчүгэйдик тупсан, сыаланан, искэхтэнэн үөскээбит. Л. Попов

аат. Булгуччу толоруллуохтаах официальнай (правительство, администрация, дуоһунастаах киһи биэрэр) ыйаах, сорудах, дьаһал. ☉ Приказ
Бирикээһи толоруу — саллаат үйэлэр тухары мүччүрүйбэт иэһэ. Д. Кустуров
Бирикээһи дьүүллэһиллибэт, толоруллар. И. Сосин
Трест начаалынньыга Симон «Күндэли» холкуоска зоотехнигынан барарынан сибээстээн, үлэттэн уурайарын туһунан бирикээс таһаарбыта. Л. Попов

сыһ. Быа курдук. ☉ Как веревка, подобно веревке (тянуться, простираться)
Уҥуор быалыы субуллар кытылы үрдүнэн күндэл халлаан мэндэһийэр. Н. Габышев
Марха дэриэбинэтигэр чугаһаан эрдэҕинэ биэс аттаах киһи Нам диэки быалыы ууннаран ааһаллар. Н. Якутскай
Андре Бранков Стоянович командирдаах кыһыл сэрииһиттэр Бүлүү суолун устун быалыы ууннарбыттара. П. Филиппов

туохт. Сылаас чэйдэ ис, сылаас аста аһаа (үксүн тымныыттан киирбит киһиэхэ этэллэр). ☉ Напиться горячего чаю, принимать горячую пищу
Сылдьыбыт ыалдьыты сыаналыыр, Киирбит киһини итиилиир, Хоммут хоноһону тоторор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан киһитэ ааспытыҥ буолуо - итиилээ. П. Ойуунускай
«Күндэлэй, хотунум ас бөҕөнү тартаҕа, барыах, итиилиэх, киэһэрдэ», - диир учуутал. «ХС»

аат. Туох эмэ үлэни салайар, көҕүлүүр, тэрийэр дуоһунастаах киһи, салайааччы. ☉ Начальник
Трест начаалынньыга Симон «Күндэли» холкуоска зоотехнигынан барарынан сибээстээн, үлэттэн уурайарын туһунан бирикээс таһаарбыта. Л. Попов
Түрмэ начаалынньыга Сыроватскай хаайыылаах тар диэки эргиллэн көрбүтэ, бары түөстэригэр кыһыл баанчыгы иилинэн тураллар эбит. П. Филиппов

туохт. Уой, сыалаах буол. ☉ Жировать (напр., о растениях), нагуливать жир (напр., о карасе)
Кини [Күндэли] собото быста сылдьан баран, билигин дьэ үчүгэйдик тупсан, сыаланан, искэхтэнэн үөскээбит. Л. Попов
Дьикти от! Бу окко ый аҥаара мэччийбит сылгы сыаланыан сөп. Н. Заболоцкай
Кини быйыл хаһыҥ хойутаан түспүтүн, онон мас туорааҕа үлүйбэтэҕин, хата, төттөрүтүн сыаламмытын үчүгэйдик билэр. С. Никифоров

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтиигэ бэйэ кырдьыгын, урут эппитин кэрэһилээн, чиҥэтэн этиини көрдөрөр. ☉ В диалоге подчеркивает правильность позиции говорящего, высказанной ранее с привлечением внимания собеседника (вот видишь, так оно и есть, ну и вот!)
• Билэбин. — Буоллаҕа ол дии. Уолум аах учууталларын көмүскээн уурайаары гыннылар. Софр. Данилов
• Оттон эппит? — Эккитигэр маладьыаскыт. — Буоллаҕа ол дии, «Күндэли» эккэ, сүнньүнэн эккэ идэтийиэхтээх. Л. Попов
Буоллаҕа ол дии! Манна эйигин ким да мөхпөт, сынньыбат, олоруоххун? Н. Якутскай

туохт.
1. Кими, тугу эмэ киргэ бис, кирдээх гын. ☉ Загрязнить, запачкать, грязнить кого-что-л.
Бу оҕо саҥа ырбаахытын киртитэ охсубут. — Борохуоттар хара буруоларынан хочо күндэл унаарын киртитэллэр. Н. Габышев
[Саввин:] Дьиэни киртиппиттэр даҕаны. Киминэн эмэ ыраастаппыт киһи. С. Ефремов
△ Сыыһырт, кири-хоҕу мус. ☉ Мусорить, разводить грязь. Айылҕаҕа сынньана тахсааччылар бөхтөрүн хомуйбакка барааччылар, тыаны, хонууну киртитэллэр. Дэриэбинэҕэ күөлү үксүгэр кэтэх сүөһүлээх ыаллар киртитэллэр
2. көсп. Кими эмэ холуннар, хараарт, баһааҕырт, быртаҕырт. ☉ Очернять, порочить кого-л., осквернять что-л. [Даайыс:] Өссө кинини хараардан, киртитэн кэпсииллэрин барытын истэрэ буоллар, ордук буорайыа этэ. А. Софронов
Ити курдук холуннаран, Эдэр оҕону туох иһин, Иҥэн-хаһан тураҥҥын, Эн бу мэлдьи киртитэҕин. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын киртит көр аат I
[Ийэ сир] Эн кэрэ ааккын Киртитэ кэҕэрдэр Киибэстэри иһиттэхпинэ — Киҥимхааным алдьанар. Күннүк Уурастыырап
[Анньыһар Боотур:] Дуолан Хара, Килбиэннээх ааппын киртиттиҥ. И. Гоголев
Илиигин киртит көр илии. [Геллерт — хаайыылаахтарга:] Мин эһигинньиктэр аайы илиибин киртитиэ суохпун, …… үрдүкү сууттар дьаһалларын иһитиннэрэ кэллим. П. Филиппов
[Чокуурап:] Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. С. Ефремов
Килбиэннээх <маҥан> сирэйин киртит көр сирэй. Килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам. Саха фольк. Дириҥ дьибилгэтинэн Кулан кубулҕатынан Килбиэннээх сирэйгин Киртитэ оонньуоҕа. П. Ойуунускай
Сирэйин киртит (хараарт) көр сирэй. Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
[Манчаары:] Кимнээх буолан, Сиэхсити [Чоочону] ситэ үктээн, Сирэйгин киртитиэм баарай?! А. Софронов
Сир хамыыһыйатыгар Улаатыннары [киһи аата] талларымыахха, Хаартыһытынан сирэйин киртитэн, Ханна да сыһыарымыахха. С. Васильев