1) макушка, темя; 2) макушка, верхушка, вершина; очуос хайа оройо вершина утёса # оройгунан көр = быть необузданным; буйно, шумно шалить; носиться сломя голову; орой мэник озорник, сорванец; халлаан оройо небесная высь.

небольшой и ровный (как бы подрезанный); лэглэгэр төбөлөөх мас дерево с ровной макушкой.

1) голова || головной; төбө оройо темя; макушка; төбө уҥуоҕа череп; төбө сыгынньах с непокрытой головой, без головного убора; төбөм ыалдьар у меня болит голова; төбө ыарыыта головная боль; төбөтүттэн имэрий = а) гладить по голове; б) неодобр, потакать; төбөтүн тарбанна он почесал в голове (в затруднении, замешательстве); төбөтүн (или төбөтүнэн) оройунан көрбүт (или харахтаах) погов. с глазами на темени (о буйном шалуне; о верхогляде, вертопрахе); 2) верхушка, макушка, вершина; мас төбөтө верхушка дерева; от төбөтө а) верхушка травы; б) цветок; хайа төбөтө вершина горы; бурдук төбөтө колос; 3) конец, кончик; кымньыы төбөтө конец плётки; кынат төбөтө конец крыла;мурун төбөтө кончик носа.

аат. Хайа, томтор саамай үрдүк сирэ, оройо. ☉ Самое высокое место, макушка какой-л. возвышенности, горы
Чочур Мыраан чомчоҕойугар тиийэллэрин кытта куорат дьиэлэрэ килэс гына түстүлэр. Н. Босиков
Үнүрүүн тохтообут үрдүк чомчоҕойбутугар үрэх ыраастаныар диэри олоруохха баара. «ХС»
Арай Сүөдэр өйдөөн көрбүтэ, халдьаайы чомчоҕойугар балта Дуня буолбатах, Варя илэ бэйэтинэн күүтэн турар эбит! И. Сысолятин
Кинилэр Ытык Күөлү өҥөйөн олорор бу чомчоҕойу олус сөбүлүүллэрэ. «Чолбон»
ср. калм. цомцэ ‘круглый, толстый’

1) разг. умный, головастый; төбөтө суох киһилии быһыыламмыккын ты поступил очень глупо (букв. как безголовый); 2) имеющий верхушку, макушку, вершину; с... верхушкой, с... макушкой; с... вершиной; лаглаҕар төбөлөөх тиит лиственница с развесистой кроной; 3) имеющий конец, кончик; с... концом, с... кончиком; уһуктаах төбөлөөх быһах остроконечный нож; муҥур төбөлөөх тупоконечный.

аат. Күөллэргэ үөскүүр, кытаанах хара көхсүлээх кыра хомурдуос. ☉ Жук, обитающий в озёрах, с крепкими чёрными надкрыльями, жук-плавунец, водолюб
Күөл түгэҕиттэн чоху Күөрэйэн тахсыбытыгар …… Хонуу хомурдуоһа, Хараҕа сырдаан, Хамнаан кэллэ. Р. Баҕатаайыскай
Били чүөмпэ балыктара, чохулара, баҕалара ураҕас тыаһыттан куттанан, онтон куотан, туу диэки элэгэлдьистилэр, чыраахтастылар. Күндэ
Баһылай тымтайга сүгэн таһаарбыт мундутун мин, эбэбэр көмөлөһөн, чохутун, баҕатын, уутун кыыһын ыраастаһабын. С. Маисов
◊ Чоху көхсүн курдук — олус халтараан (хол., килэгир мууһу этэргэ). ☉ Очень гладкий и скользкий (напр., о поверхности льда)
Кини сүүрүк миккийбит чоху көхсүн курдук халтархай муустартан мүччү-халты тэбинэн муустаах ууга чомполонон ылара. Далан
Чоху көхсүн курдук килэркэй мууска хайдах көлө таба тирэниэй, боротуоканы эт илиигинэн эргитэн бэчимэни тардаргар тиийэҕин. «Кыым». Чоху хаата көр хаа. Уу кытыытыгар чоху хаалара элбэхтэр
ср. монг. цох ‘жук’, кирг. чоху ‘теменная кость; макушка; вершина’

аат.
1. Туох эмэ саамай үрдүк чааһа, оройо (хол., мас., хайа). ☉ Вершина, верхушка, макушка чего-л. (напр., дерева, горы)
Тииттэр саһарбыт чыпчаалларыгар киирэн эрэр күн сардаҥата оонньуурун көрө-көрө, долгуйа саныырым, туох күүтэр миигин итиннэ? Софр. Данилов
Биир тиит чыпчаалыгар туох эрэ көтөр хамсаабакка улугуран олорор. Н. Заболоцкай
Аарыма тиит кылаан чыпчаалыгар биир сүүнэ улахан суор, …… кинини көрөн олорбохтоон баран, …… өрө көтөн тахсан, балаҕаны үрдүнэн көтөн суксулдьуйа турда. БХ Иэ
2. көсп. Туох эмэ (хол., норуот тылынан айымньытын) биитэр ханнык эмэ дьыала (хол., иистэнии, уһаныы) муҥутуур, кылаан сайдыыта, сатабыла. ☉ Наивысшее развитие чего-л., расцвет (напр., устного народного творчества), верх профессионализма, мастерства в какой-л. деятельности, апогей
Сайдыы, тутуу былаанын Сылын аайы толортоон, Кыайыы кылаан чыпчаалын Ситиһиэҕиҥ, доҕоттоор! Эллэй
[Ийэм] киһини эргитэ сылдьан көрөөччү уонна сонно тута таҥаһы быспытынан барааччы. Дьиҥэ, ол идэни баһылааһын чыпчаала эбит. ЗАН А
Саха норуотун тылынан уус-уран айымньытын куоҕайар чыпчаала олоҥхоҕо норуот сырдык ырата уонна инникигэ эрэлэ түмүллүбүт. «ХС»

аат. Быһыллыбыт синньигэс, имигэс талах. ☉ Тонкий ивовый прут, хворостина
Уолчаан күн сыралҕаныгар дьиэ эркинигэр түһэр сахсырҕалары, «кустар» дии-дии чыпчаххайынан бултаһа сылдьара. Сэмээр Баһылай
Ньарбай оҕонньор суха тутара, кийиитэ оҕус сиэтэрэ, мин чыпчаххай талаҕынан оҕуһу үүрэрим. И. Находкин
Маныыһыт уол сибиинньэтин эккирэтэр, синньигэс уһун чыпчаххайынан далбаатыыр. ПНО
◊ Кылаан чыпчаххай — туох эмэ (үксүгэр үүнэн турар мас) саамай үрдүгэ; муҥутуур ордуга. ☉ Самая верхушка, макушка чего-л. (обычно растущего дерева); лучший из кого-чего-л.
Үрдүгэ — үрдүк тиити төргүү мутугунан холобурдаах, намыһах тиити кылаан чыпчаххайынан холобурдаах киһи буолла [айыы бухатыыра]. Ньургун Боотур
Кыыс оҕо барахсан Кылаан чыпчаххайа буолар Моһуоннанан истэ. П. Ядрихинскай
Ойуур мастарын кылаан чыпчаххайдара арҕааттан илин диэки нуоҕалдьыһан хамсыылларынан …… биир күрүс тыаллааҕа биллэр этэ. Эрилик Эристиин
ср. монг. чавчирга ‘розга; батог’, тат. чыбык ‘прут; лоза’

ель || еловый; харыйа ойуур ельник; харыйа лабаалара еловые ветки, лапник; харыйаны таҥнары соспут курдук киһи погов. человек, подобный ели, которую волокут за макушку (говорится о злом и очень упрямом человеке) # харыйа от бот. * тысячелистник обыкновенный; *харыйа чыычааҕа зоол. обыкновенный юрок.

I
туохт. Сэрэйэ, уорбалыы санаа. ☉ Подозревать кого-л. в чём-л.
Сыыйа-сыппайа биллиэҕэ, тыыннаах киһи ханна да баран хаалыа суоҕа, мин хайдах эрэ ити дьахтар баҕайыны оройо саныыбын. А. Сыромятникова
II
аат.
1. Киһи төбөтүн саамай үөһээ өттө. ☉ Темя, макушка
Чэчэгэйбин тэһиэх, Оройбун оҥуох, Күүспүн мөлтөтүөх Ким баар буолуой! Өксөкүлээх Өлөксөй
Төбөтүн оройунан буулдьалар тойон ыҥырыа курдук дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай
Куриль хайыы-үйэ баттаҕа маҥхайбыт, оройугар тараҕайданан эрэр. С. Курилов (тылб.)
2. Хайа, томтор саамай үрдүүр сирэ, чомчоҕойо. ☉ Макушка, верхушка, вершина (горы, возвышенности)
Арыы оройугар тахсан баран, тохтоон туран күөлү көрдө. Амма Аччыгыйа
Очуос хайа чочур таас Оройунуун куотуһар Куупаллардаах төрдүс этээс Төбөтүгэр күн тыгар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Орой мэник — дьээбэлээх, тиэхэлээх мэник. ☉ Озорник, сорванец. Орой мэник уол оҕо этэ
□ Орой мэник, Оскуолаҕын умнума, Үөрэххин өйдөө. ДВ О
Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттар. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии окко-маска ыйаастар орой мэник уонна олус тэбэнэттээх муҥнаах этим. И. Никифоров. Оройун аллар <тобул> — кырбаан, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. настучать по голове
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна, Чэчэгэйэ тэһиннэ, Дэҥ элбээтэ. П. Ойуунускай
Иһирдьэ туох буоларын көрөөрү өҥөлдьүспүттэрин, «оройдорун аллараары» гыммытыттан дьулайан, мэлийэн хааллылар. Болот Боотур
Ол-бу сылтаҕы була-була хотуна Маарыйа үөҕэр-мөҕөр, оройун алларар, кулгааҕын эрийэр. «ХС»
Оройунан <төбөтүнэн> көрбүт көр көр I. Оччолорго Үрэкииннээх уоллара Сүөдэкэ чороччу улаатан эрэр, оройунан көрбүт, оҕо бөҕөнү ытаппыт, мэник бэдик этэ. Болот Боотур
Ыстыыктаах саалаах, оройунан көрбүт саха саллааттара, ааҥҥа кэлэн туора турунан кэбистилэр. П. Филиппов. Оройун аһа толбонноммут — сааһырбыт, кырдьыбыт. ☉ Стареть, состариться
Ойохэр буолан, оройбут аһа толбоннонон, кэтэхпит аһа киргиллэнэн, уол оҕобут уһук тутан эрдэҕинэ… Кэннибититтэн сайыһыылаах дьон буолуохпут. «ХС». Төбөҥ оройунан түс — туох эмэ үлэҕэ (дьарыкка) атыҥҥа аралдьыйбакка ылсан үлэлээ. ☉ Окунуться с головой (в работу)
Кыһыйан-абаран туран үөрэххэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Лугинов
Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
◊ Кыһын <кыс, ый, күн, сайын> оройо — кыһын (кыс, ый, күн, сайын) ортото, саамай үгэнэ. ☉ Середина зимы (месяца, лета)
Кулун тутар ый оройо… О, ааҕааччыам, соһуйума. Кулун тутар ый кубулҕата-дьибилгэтэ суох сирдэрэ элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
Ол иһин сайын оройугар өрүсүһэн, ырааҕы, чугаһы ыҥыртаан, улахан күүлэйи тэрийэн, от бөҕөнү оҕустаран, мустаран ылааччылар. А. Сыромятникова
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Халлаан оройо — халлаан саамай үөһээ өттө, ортото. ☉ Небесная высь, зенит
Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
бур. орой