даҕ., эргэр. Күөхтүҥү үрүҥ, сырдык халлаан өҥнөөх. ☉ Синеватобелый, голубовато-белый. Өлкөкү өҥнөөх
□ Өлкөкү маҥан. ПЭК СЯЯ
ср. МНТ өле ‘серый, седой’

аат. Ким эмэ урукку хобдох быһыыларын ахтыһыы, сэмэ-суҥха. ☉ Воспоминание о чьих-л. худых поступках, укоризна
Онон куочун туойаллар. ПЭК СЯЯ
ср. алт. куучын ‘сказка, легенда’, п.-монг. хаҕучин, МНТ ха’учин ‘старый, ранний; прошедшее’

сыһ. Соһуччу, көһүппэтэх кэмҥэр. ☉ Вдруг, внезапно, неожиданно
Ол сытан Валя түүн туохтан эрэ эмискэ уһуктан кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Иннигэр хатыҥнар быыстарынан ыраас сир элэҥнээтэ. Сергей эмискэ киэҥ алааска тахсан кэллэ. Н. Лугинов
Ньургуһун сүрэҕэ эмискэ өрө мөхпүтэ, итиинэн-тымныынан хаарыйтарарга дылы буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. МНТ еми’е ‘дрожать со страху; бояться, опасаться’

туохт. Туохха эмэ киһи санаатын күүһүлээ, күһэйэн, кыһарыйан иннин ыл, тугу эмэ оҥортор. ☉ Вынуждать, заставлять, принуждать кого-л. совершить какое-л. действие
Тунуйаадьыстары моһуйан туран үлэлэтэллэр. СГФ СКТ
Кинини бастаан хаайыы иһигэр туспа дьиэҕэ олордон, араастаан моһуйан көрбүттэрэ. П. Филиппов
Чучунаа киһи курдук быстан-ойдон, муҥ моһуйан, эрэй эрийэн кыыллыйа сылдьара. Н. Абыйчанин
Кулаактар дьадаҥы бааһынай иэс ылбыт иэһин үлэлээн төлүүрүгэр моһуйаллара. БИД
ср. МНТ боко ‘окружать; преграждать’

даҕ. Аҕыйах курдук буолан баран, элбэххэ тиийимтиэ, барана охсон хаалбат (хол., ас). ☉ Такой, которого хватает надолго несмотря на малое количество, сытный (напр., о еде)
Бурдук хааһы унньуула хааһытааҕар ырааҕынан үтүр, өҥ, тотоойу аатырбыта. Күннүк Уурастыырап
Ааҕан-суоттаан көрүүбэр дьылга-күҥҥэ олус ылларыахпытын сөбө суох этэ. Үксэ алаас, өтөх сирдэр отторо хааллылар, кэм үтүр ысталыктаах буолар ини. «Чолбон»
ср. хак. үзүр ‘экономный’, МНТ өтэр ‘быстро, как можно скорее, немедленно’

даҕ., түөлбэ.
1. Анаан уотуллубут, байтаһын (сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Откормленный (о конном скоте)
Эн былыр Доодороп үс илии хаһалаах эримэх байтаһын биэтин уоран сиэбит аатыран, сор бөҕөнү көрбүтүҥ. Эрилик Эристиин
Кинилэр кур, эримэх, хаҥыл атыырдары илиинэн тутуу, үүннээһин-тэһииннээһин дьулаан дьыалатын билэллэр. В. Протодьяконов
[Оҕолор] кыыл сылдьар, эримэх сылгылары тутуох-хабыах, үүннүөхтэһиинниэх дьон үһү дуо? «ХС»
2. Үйэлээх сааһыгар эргэ барбатах (сааһырбыт дьахтар). ☉ Старая дева (пожилая женщина)
Эргэ барбатах Эримэх кыыстаах, Ойох ылбатах Дьулусхан уоллаах. Суорун Омоллоон
ср. МНТ еремүк, орд. ермек ‘бесплодная’

аат.
1. Сүөһү төрүүрүгэр төрүөх иннинэ уонна кэннинэ кэлэр чалахайдыҥы хабах. ☉ Плодный пузырь (у животных)
Ынаҕын кэнниттэн туох эрэ хара кэҕэй бөлтөйөн тахсыбытын көрөн, ынаҕы төрөтө үөрүйэҕэ суох кыыс дьулайда уонна буккулунна даҕаны. М. Доҕордуурап. Ынах төрөөбүтүн кэннэ кэнэҕэскитэ уонна кэҕэйэ хаалан матката …… ыалдьар. Ыанньыксыт с.
2. Саҥа төрөөбүт ньирэй туйаҕын ис өттүнэн баар иһэхтиҥи үөскээһин. ☉ Плотное образование с внутренней стороны копыта у новорожденного теленка
Ньирэй сүүрбэ-отут мүнүүтэ кэнниттэн турбатаҕына, көмөлөһөн хаамтара үөрэтиллэр, атахтарын кэҕэйин хоҥута тутуллар. МСИ ССНьЫаУО
МНТ кэкэ ‘сок матки’, орд. гэхи ‘оболочка зародыша’

1. сыһ. Ханна да туораан хаалбакка, тохтообокко. ☉ Безостановочно, по прямой, напрямик
   Өйүөбүт суох. Хоно-өрүү сыппакка, үргүлдьү айанныах. И. Гоголев
   Серёжалаах Лаана биир сыл оскуоланы бүтэрээт, үргүлдьү үөрэххэ киирбиттэрэ. Н. Лугинов
   Үргүлдьү дойдулуохтаах этибит. Ону баара, сэллээбэт ардахтар ибили түһэннэр, хаайтарыы буолбута уонча хоммут. С. Федотов
2. аат суолт., түөлбэ. Киһи ньилбэҕин ааһар, уһун остоох этэрбэс, саппыкы. ☉ Торбоза, сапоги с длинными голенищами (значительно выше колен)
   Инники акка Лёва солуома баттаҕа арбаллан көстөр, ачыкытын таастара килбэҥниир, өттүгэр суумкалаах, ат хас хардыытын аайы үргүлдьүлэрэ халлыргыыра кытта иһиллэргэ дылы. «ХС»
   Үргүлдьүлээх уолаттар ууну кэһэ сылдьан көтөн тахсыбыт чөркөйдөрү ытыалаан субуруталлар. КК
   ср. МНТ үргүлдьү ‘постоянно’, тув. үргүлчү ‘всегда’

аат., эргэр.
1. Мас сарбыллыбыт лабаатыгар кэтэрдиллэр икки миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах, кэрэх тириитин ыйыыр оноҕос курдук быһыылаах мас (уһуктаах өттө соҕуруу диэки буолар). ☉ Палка длиной в сажень, отделанная в виде стрелы и надетая на сучок высоко над землей, на которую шаманы вешали шкуру жертвенной скотины; в середине палки проделана дыра, острие палки всегда направлено на юг
Арай ити Сыҕаайаптар дьиэлэрин кэннинээҕи кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран, икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа. Куочай эбэтэр балык мас диэн тумустаах, кыыл (балык) төбөлөөх, кэннэ, кутуруга ачаахтаах маһынан саһаан уһун гына оҥороллор. Куочай-балык мас диэн кэрэх туорайа. БСИ ЛНКИСО
2. Ойуун кыаһаана: оноҕостуу быһыылаах тимир (ый үрдүнэн ыйанар). ☉ Подвеска шаманского костюма в виде железной стрелы (вешается над изображением луны).
ср. МНТ хоочаҕ ‘род стрелы’

аат., эргэр. Элбэх дьон мустан көрүлүүрэ-оонньуура; элбэх дьонноох көр-нар буола турар сирэ. ☉ Многолюдное веселье; место, где происходит многолюдное веселье
Сир симэҕинэн сириэдийбит күөх алааска күрүөх дьоно мустан көхтөөхтүк көрүлүүр, ыллыыртуойар, үҥкүүлүүр-көччүйэр. И. Данилов
[Саха урааҥхай] Көрдөөх күрүөҕү күөдьүтэригэр [хомус] Хоҥкунас ырыаҕынан Хоһооннорун Холлотоор, Кэҕэ чуораан тойуккунан Кэпсээннэрин кэҕэһирдээр! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ыһыахха] Түһүлгэҕэ төгүрүстүлэр Күрүөххэ көрүлэстилэр. ГНА ТС
◊ Күрүөх билэ дьон — туох эмэ уопсай сыаллаах-соруктаах, өрүү алтыһар, чугас дьон. ☉ Постоянно общающиеся близкие люди, имеющие общий интерес, общее дело
Күрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөм. Саха нар. ыр. III
Күүскэ үлэлээбит, көлөһүн-балаһын аллыбыт, килэпэчиспит-ньалҕарыспыт күрүөх билэ дьон сынньалаҥар араас эйэргэһии, көрдөөх саҥа баар буолаллар. Амма Аччыгыйа
«Быһа көтөр» Сөдүөтү ат аттыгар үктэммэт гына оҥорон, көмүскэстээх санаалаах күрүөх билэ дьоннорум, көрөн көмүскээҥ. М. Доҕордуурап
МНТ гүр ‘общий, всеобщий’, калм. күр ‘множество народа, толпа’